Sarga 82

Verse 1

श्रुत्वातुभीमनिर्ह्रादंशक्राशनिसमस्वनम् ।वीक्षमाणादिशस्सर्वादुद्रुवुर्वानरर्षभा: ।।।।

इंद्राच्या वज्रनादासारखा तो भीषण गर्जना ऐकून, सर्व दिशांकडे पाहत पाहत वानरश्रेष्ठ पळून गेले.

Verse 2

तानुवाचततःसर्वान्हनुमान् मारुतात्मजः ।विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान्विद्रवतःपृथक् ।।।।

तेव्हा मारुतात्मज हनुमान् त्या सर्वांना बोलला—जे भयभीत, दीन, उदास मुखाचे, वेगवेगळ्या दिशांनी पळत सुटलेले व विखुरलेले होते।

Verse 3

कस्माद्विषण्णवदनाविद्रवध्वंप्लवङ्गमाः ।त्यक्तयुद्धसमुत्साहाश्शूरत्वंक्वनुवोगतम् ।।।।

हे वानरांनो! तुम्ही खिन्न मुख करून का पळता? युद्धाचा उत्साह टाकून दिलात—तुमचे शौर्य कुठे गेले?

Verse 4

पृष्ठतोऽनुव्रजध्वंमामग्रतोयन्तमाहवे ।शूरैरनिजनोपेतैरयुक्तंहिनिवर्तितुम् ।।।।

युद्धात मी पुढे जाईन—तुम्ही माझ्या पाठीमागे या। जे शूर एकटे नाहीत, त्यांना माघार घेणे योग्य नाही।

Verse 5

एवमुक्तास्सुसङ्क्रुद्धावायुपुत्रेणधीमता ।शैलशृङ्गान् द्रुमांश्चवजगृहुर्हृष्टमानसाः ।।।।

धीमान वायुपुत्र हनुमान् असे बोलताच ते वानर अत्यंत क्रुद्ध झाले; हर्षित मनाने त्यांनी पर्वतशिखरे व वृक्ष उचलून घेतले।

Verse 6

अभिपेतुश्चगर्जन्तोराक्षसान्वानरर्षभाः ।परिवार्यहनूमन्तमन्वयुश्चमहाहवे ।।।।

गर्जना करीत वानरश्रेष्ठ राक्षसांवर झडप घालू लागले। आणि महायुद्धात हनुमंताला सर्व बाजूंनी वेढून ते त्याच्या मागोमाग गेले॥

Verse 7

स तैर्वानरमुख्यैश्चहनुमान्सर्वतोवृतः ।हुताशनइवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम् ।।।।

वानरमुख्यांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला हनुमान ज्वलंत अग्नीसारखा तेजस्वी होऊन शत्रुसैन्याला जाळून टाकू लागला॥

Verse 8

स राक्षसानांकदनंचकारसुमहाकपिः ।वृतोवानरसैन्येनकालान्तकयोमोपमः ।।।।

त्या महाबलवान महाकपीने राक्षसांचा प्रचंड संहार केला। वानरसैन्याने वेढलेला तो कालान्तक यमासारखा भासला॥

Verse 9

स तुकोपेनचाविष्टःशोकेन च महाकपिः ।हनूमान्रावणिरथेमहतींपातयच्छिलाम् ।।।।

तेव्हा महाकपी हनुमान क्रोध व शोकाने आविष्ट होऊन रावणीच्या रथावर एक प्रचंड शिळा आदळून पाडली।

Verse 10

तामापतन्तींदृष्टवैवरथस्सारथिनातदा ।विधेयाश्वसमायुक्तोविदूरमपवाहितः ।।।।

ती (धावून येणारी शिळा/अस्त्र) येताना दिसताच, आज्ञाधारक अश्वांनी युक्त रथ सारथ्याने तत्क्षणी फार दूर हाकून नेला.

Verse 11

तमिन्द्रजितमप्राप्यरथस्थंसहसारथिम् ।विवेशधरणींभित्त्वासाशिलाव्यर्थमुद्यता ।।।।

प्रचंड वेगाने फेकलेली ती शिला सारथीसह रथस्थ इंद्रजितापर्यंत पोहोचली नाही; पृथ्वी फोडून ती व्यर्थच भूमीत रुतून बसली।

Verse 12

पतितायांशिलायांतुव्यथितारक्षसांचमूः ।निपतन्त्या च शिलयाराक्षसामथिताभृशम् ।।।।

शिला पडताच राक्षसांची सेना व्याकुळ झाली; आणि त्या कोसळणाऱ्या शिलेच्या आघाताने अनेक राक्षस अत्यंत भयंकर रीतीने चिरडले गेले।

Verse 13

तमभ्यधावन् शतशोनदन्तःकाननौकसः ।तेद्रुमांश्चमहाकायागिरिशृङ्गाणिचोद्यताः ।।।।

मग वनवासी महाकाय वानर योद्धे शेकडोच्या संख्येने गर्जना करीत त्यांच्यावर धावून आले; त्यांनी शस्त्र म्हणून वृक्ष आणि पर्वतशिखरेही उचलली होती।

Verse 14

क्षिपनीन्द्रजितंसङ्ख्येवानराभीमविक्रमाः ।वृक्षशैलमहावर्षंविसृजन्तःप्लवङ्गमाः ।।।।शत्रूणांकदनंचक्रुर्नेदुश्चविविधैस्स्वनैः ।

रणात भीमपराक्रमी वानर इंद्रजितावर झेपावले; ते वृक्ष व शिलांचा महावर्षाव करीत शत्रूंचा संहार करू लागले आणि विविध युद्धनादांनी गर्जू लागले।

Verse 15

वानरैसैर्महाभीमैर्घोररूपानिशाचराः ।।।।वीर्यादभिहतावृक्षैर्व्यचेष्टन्तरणक्षितौ ।

त्या महाभयंकर वानरांनी वृक्षांनी पराक्रमाने प्रहार केल्याने घोररूप निशाचर राक्षस रणांगणात तडफडत कोसळले।

Verse 16

स्वसैन्यमभिवीक्ष्याथवानरार्दितमिन्द्रजित् ।।।।प्रगृहीतायुधःक्रुद्धःपरानभिमुखोययौ ।

आपले सैन्य वानरांनी छिन्नभिन्न केलेले पाहून इंद्रजित् क्रोधाने संतप्त झाला. हातात आयुध घेऊन तो शत्रूंच्या समोरासमोर धावला।

Verse 17

सःशरौघानवसृजन्स्वसैन्येनाभिसम्वृतः ।।।।जघानकपिशार्दूलान्सुबहून्दृष्टविक्रमः ।

स्वसैन्याने वेढलेला तो पराक्रमसिद्ध योद्धा बाणांचा वर्षाव करीत वानरसेनेतील वाघासारख्या अनेक वीरांना ठार करू लागला।

Verse 18

शूलैःरशनिभिःखङ्गै: पट्टसै: कूटमुद्गरैः ।।।।तेचाप्यनुचरास्तस्यवानरान्जघ्नुराहवे ।

त्रिशूळ, वज्रासारखी आयुधे, खड्ग, परशु आणि जड मुद्गर यांनी त्याचे अनुचरही रणांगणात वानरांचा संहार करू लागले।

Verse 19

स्कन्धविटपैश्शालैश्शिलाभिश्चमहाबलः ।।।।हनूमान्कदनंचक्रेरक्षसांभीमकर्मणाम् ।

महाबली हनुमानाने मोठमोठे वृक्षकांड व फांद्या, तसेच शिळा-पाषाणांनी भीषण कर्म करणाऱ्या राक्षसांत प्रचंड कत्तल माजवली।

Verse 20

सनिवार्यपरानीकमब्रवीत्तान्वनौकसः ।।।।हनूमान् सन्निवर्तध्वं न नस्साध्यमिदंबलम् ।

शत्रुसैन्याला आवरून हनुमान् त्या वनवासी वीरांना म्हणाला— “तुम्ही परत फिरा; या वेळी हे बल आपल्या हातून जिंकणे शक्य नाही।”

Verse 21

त्यक्त्वाप्राणान्विवेष्टन्तोरामप्रियचिकीर्षवः ।।।।यन्निमित्तंहियुध्यामोहतासाजनकात्मजा ।

रामाला प्रिय होईल असे करावयास आम्ही प्राणही सोडण्यास सिद्ध आहोत; पण ज्यासाठी आपण युद्ध करीत आहोत ती जनकनंदिनी सीता मारली गेली आहे।

Verse 22

इममर्थंहिविज्ञाप्यरामंसुग्रीवमेव च ।।।।तौयत्प्रतिविधास्येतेतत्करिष्यामहेवयम् ।

हा विषय श्रीरामांना आणि सुग्रीवांनाही यथोचित कळवून, ते दोघे जे ठरवतील, तेच आम्ही तंतोतंत करू।

Verse 23

त्युक्त्वावानरश्रेष्ठोवारयन्सर्ववानरान् ।।।।शनैश्शनैरसन्त्रस्तस्सबलस्सन्यवर्तत ।

असे बोलून वानरश्रेष्ठाने सर्व वानरांना आवरले; तो निर्भयपणे, सैन्यासह हळूहळू मागे सरकला।

Verse 24

ततःप्रेक्ष्यहनूमन्तंव्रजन्तंयत्रराघवः ।।।।स होतुकामोदुष्टात्मागतश्चैत्यंनिकुम्भिलाम् ।

त्यानंतर हनुमान राघवांकडे जात आहे असे पाहून, तो दुष्टात्मा हवन करण्याच्या इच्छेने निकुंभिला येथील चैत्यात गेला।

Verse 25

निकुम्भिलामधिष्ठायपावकंजुहवेन्द्रजित् ।।।।यज्ञभूम्यांततोगत्वापावकस्तेनरक्षसा ।हूयमानःप्रजज्वालमांसशोणितभुक्तदा ।।।।

निकुंभिलेत अधिष्ठान करून इंद्रजिताने अग्नीत आहुती दिल्या। यज्ञभूमीत गेल्यावर त्या राक्षसाने मांस व रक्त अर्पून तृप्त केलेला पावक, आहुती पडताच प्रखर ज्वाळांनी भडकून उठला।

Verse 26

निकुम्भिलामधिष्ठायपावकंजुहवेन्द्रजित् ।।6.82.25।।यज्ञभूम्यांततोगत्वापावकस्तेनरक्षसा ।हूयमानःप्रजज्वालमांसशोणितभुक्तदा ।।6.82.26।।

निकुंभिलेत अधिष्ठान करून इंद्रजिताने अग्नीत आहुती दिल्या। यज्ञभूमीत गेल्यावर त्या राक्षसाने मांस व रक्त अर्पून तृप्त केलेला पावक, आहुती पडताच प्रखर ज्वाळांनी भडकून उठला।

Verse 27

सोऽर्चिःपिनद्धोददृशेहोमशोणिततर्पितः ।सन्ध्यागतइवादित्यःसुतीव्रोऽग्नि: समुत्थितः ।।।।

होमातील रक्ताने तृप्त झालेला तो अग्नी घनदाट व फुगलेल्या ज्वाळांनी दिसू लागला; तो अत्यंत तीव्रतेने उभा राहिला, जणू संध्याकाळचा सूर्यच।

Verse 28

अथेन्द्रजिद्राक्षभूतयेतुजुहावहव्यंविधिनाविधानवित् ।दृष्टवाव्यतिष्ठन्त च राक्षसास्तेमहासमूहेषुसमानयज्ञाः ।।।।

तेव्हा विधिविधान जाणणारा इंद्रजित् राक्षसांच्या हितासाठी नियमाप्रमाणे अग्नीत हवि अर्पण करू लागला। आणि मोठमोठ्या समूहांत जमलेले, यज्ञकर्मात एकरूप झालेले राक्षस उभे राहून ते कर्म पाहात राहिले॥