Sarga 79

Verse 1

निर्गतंमकराक्षंतेदृष्टवावानरपुङ्गवाः ।आप्लुत्यसहसासर्वेयोद्धुकामाव्यवस्थिताः ।।।।

मकराक्ष बाहेर येताना पाहून वानरांतील श्रेष्ठ वीर तत्क्षणी उडी मारून उठले आणि युद्धाची आस धरून सर्वजण रणासाठी सज्ज होऊन उभे राहिले।

Verse 2

ततःप्रवृत्तंसुमहत्तद्युद्धंरोमहर्षणम् ।निशाचरैःप्लवङ्गानांदेवानांदानवैरिव ।।।।

त्यानंतर निशाचर आणि वानर यांच्यात अतिशय विशाल, अंगावर शहारे आणणारे युद्ध सुरू झाले—जणू देव आणि दानव यांचा प्राचीन संग्रामच।

Verse 3

वृक्षशूलनिपातैश्चशिलापरिघपातनैः ।अन्योन्यंमर्दयन्तिस्मतदाकपिनिशाचराः ।।।।

तेव्हा वानर आणि निशाचर परस्परांना चिरडू लागले—वृक्ष व शूल कोसळवीत, तसेच शिळा व परिघ आदळवीत।

Verse 4

शक्तिखडगगदाकुन्तैस्तोमरैश्चनिशाचराः ।पट्टसैर्भिण्ढिपालैश्चबाणपातैःसमन्ततः ।।।।पाशमुद्गरदण्डैश्चनिखातैश्चापरेस्तथा ।कदनंकपिसिंहानांचक्रुस्तेरजनीचराः ।।।।

शक्ती, खड्ग, गदा, कुंत, तोमर, पट्टस, भिण्डिपाल आणि सर्व बाजूंनी बाणवृष्टी; तसेच पाश, मुद्गर, दंड व इतर निखात शस्त्रांनी त्या रजनीचरांनी सिंहासारख्या वानरांचा भयंकर कत्तल केला.

Verse 5

शक्तिखडगगदाकुन्तैस्तोमरैश्चनिशाचराः ।पट्टसैर्भिण्ढिपालैश्चबाणपातैःसमन्ततः ।।6.79.4।।पाशमुद्गरदण्डैश्चनिखातैश्चापरेस्तथा ।कदनंकपिसिंहानांचक्रुस्तेरजनीचराः ।।6.79.5।।

शक्ती, खड्ग, गदा, कुंत, तोमर, पट्टस, भिण्डिपाल आणि सर्वत्र बाणवृष्टी; तसेच पाश, मुद्गर, दंड व इतर निखात शस्त्रांनी त्या रजनीचरांनी सिंहसदृश वानरांचा चहूबाजूंनी प्रचंड विध्वंस केला.

Verse 6

बाणौघैरर्दिताश्चापिखरपुत्रेणवानराः ।सम्भ्रान्तमनसस्सर्वेदुद्रुवुर्भयपीडिताः ।।।।

खरपुत्राने सोडलेल्या बाणांच्या माऱ्याने जखमी झालेले सर्व वानर भयाने पीडित व मनाने गोंधळलेले होऊन पळून गेले।

Verse 7

तान्दृष्टवाराक्षसास्सर्वेद्रवमाणान्वलीमुखान् ।नेदुस्तेसिम्हवद्दृष्टाराक्षसाजितकाशिनः ।।।।

पळणाऱ्या वानरांना पाहून सर्व राक्षस सिंहासारखे गर्जले आणि जणू राक्षसांनीच विजय मिळविला आहे असे भासू लागले।

Verse 8

विद्रवत्सुतदातेषुवानरेषुसमन्ततः ।रामस्तान्वारमायासशरवर्षेणराक्षसान् ।।।।

तेव्हा वानर सर्व बाजूंनी पळू लागले असता, रामाने बाणवृष्टी करून त्या राक्षसांना रोखून धरले।

Verse 9

रितान्राक्षसान्दृष्टवामकराक्षोनिशाचरः ।क्रोधानलसमाविष्टोवचनंचेदमब्रवीत् ।।।।

आडविलेले राक्षस पाहून निशाचर मकराक्ष क्रोधाग्नीने व्यापून हे वचन बोलला।

Verse 10

तिष्ठराम मयासार्धंद्वन्द्वयुद्धंददामिते ।त्याजयिष्यामितेप्राणान् धनुर्मुक्सैशशितैश्शरैः ।।।।

“थांब, राम! माझ्याबरोबर द्वंद्वयुद्ध कर; मी तुला आव्हान देतो. धनुषातून सोडलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी मी तुझे प्राण घेईन.”

Verse 11

यत्तदादण्डकारण्येपितरंहतवान्मम ।तदग्रतःस्वकर्मस्थंदृष्टवारोषोऽभिवर्धते ।।।।

“त्या वेळी दंडकारण्यात तू माझ्या पित्याचा वध केला होतास; आज त्या कर्माचा कर्ता म्हणून तुला समोर पाहून माझा रोष अधिकच वाढत आहे.”

Verse 12

दह्यन्तेधृशमङ्गानिदुरात्मन्ममराघव ।यन्मयासि न दृष्टस्त्वंतस्मिन् कालेमहावने ।।।।

“हे राघव, दुष्टबुद्धी! माझे अवयव तीव्रतेने जळत आहेत, कारण त्या वेळी त्या महावनात मी तुला पाहू शकलो नव्हतो.”

Verse 13

दिष्ट्यासिदर्शनंराम ममत्वंप्राप्तवानिह ।काङ्क्षितोऽसिक्षुधार्तस्यसिंहस्येवेतरोमृगः ।।।।

“राम, दैवयोगाने तू येथे माझ्या दृष्टीस पडला आहेस. जसा भुकेल्या सिंहाला दुसरा मृग हवासा वाटतो, तसाच तू माझ्या दीर्घकाळच्या अपेक्षेचा विषय आहेस.”

Verse 14

अद्यमद्बाणवेगेनप्रेतराडिवषयंगतः ।येत्वयानिहताःशूराःसहतैश्चसमेष्यसि ।।।।

आज माझ्या बाणांच्या वेगाने प्रेरित होऊन तू प्रेतराज यमाच्या लोकात जाशील, आणि तू ज्यांना शूरांना मारले आहेस त्यांच्याच संगती तेथे जाऊन मिळशील।

Verse 15

बहुनात्रकिमुक्तेनशृणुराम वचोमम ।पश्यन्तुसकलालोकास्त्वा, मांचैवरणाजिरे ।।।।

इथे अधिक बोलून काय? हे राम, माझे वचन ऐक—रणांगणात सर्व लोकांनी तुला आणि मलाही, दोघांनाही पाहावे।

Verse 16

अस्त्रैर्वागदयावापिबाहुभ्यांवामहाहवे ।अभ्यस्तंयेनवाराम तेनैवयुधिवर्तताम् ।।।।

अस्त्रांनी, किंवा गदेने, अथवा बाहुबळाने—हे राम—या महायुद्धात ज्यात तू अधिक सरावलेला आहेस, त्याच प्रकारे रणात वाग.

Verse 17

मकराक्ष्वचश्श्रुत्वारामोदशरथात्मजः ।अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यमुत्तरोत्तरवादिनम् ।।।।

मकराक्षाचे वचन ऐकून दशरथनंदन राम हसत म्हणाले आणि जो उत्तरोत्तर प्रत्युत्तर देत होता त्याला उत्तर दिले।

Verse 18

कत्थसेकिंवृथारक्षो बहून्यसदृशानिते ।न रणेशक्यतेजेतुंविनायुद्धेनवाग्भलात् ।।।।

अरे राक्षसा! तू व्यर्थ कशाला बढाया मारतोस? तुझी अनेक वचने अशक्य व असदृश आहेत. रणांगणात केवळ वाणीच्या बळावर विजय मिळत नाही; युद्धावाचून जिंकता येत नाही॥

Verse 19

चतुर्दशसहस्राणिरक्षसांत्वत्पिता च यः ।त्रिशिरादूषणश्चापिदण्डकेनिहतामया ।।।।

दंडक वनात मी चौदा हजार राक्षसांचा संहार केला; तुझा पिता, तसेच त्रिशिरा आणि दूषण हेसुद्धा माझ्याच हातून मारले गेले॥

Verse 20

स्वाशितास्तवमांसेनगृध्रगोमायुवायसाः ।भविष्यन्त्यद्यवैपाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुराः ।।।।

अरे पाप्या! आजच गिधाडे, कोल्हे आणि कावळे—तीक्ष्ण चोच व नखांनी युक्त—तुझ्या मांसाने तृप्त होतील॥

Verse 21

राघवेणैवमुक्तस्तुमकराक्षोमहाबलः ।बाणौघानमुचत्तस्मैराघवायरणाजिरे ।।।।

रणांगणात राघवाने असे म्हटल्यावर महाबली मकराक्षाने राघव (राम) याच्यावर बाणांचा घनघोर मारा सोडला॥

Verse 22

तान्शरान् शरवर्षेणरामश्चिच्छेदनैकधा ।निपेतुर्भुवितेछिन्नारुक्मपुङ्खास्सहस्रशः ।।।।

रामाने प्रत्युत्तरादाखल शरवृष्टी करून ते बाण तुकडे-तुकडे केले; सुवर्णपिसांनी युक्त छिन्न बाण हजारोंनी भूमीवर कोसळले॥

Verse 23

तद्युद्धमभवत्तत्रसमेत्यान्योन्यमोजसा ।खरराक्षसपुत्रस्यसूनोर्धशरथस्य च ।।।।

तेथे समोरासमोर येताच खर-राक्षसाच्या पुत्राचा आणि दशरथनंदनाचा अत्यंत घोर संग्राम सुरू झाला।

Verse 24

जीमूतयोरिवाकाशेशब्दोज्यातलयोस्तदा ।धनुर्मुक्तःस्वनोत्कृष्टश्श्रूयते च रणाजिरे ।।।।

तेव्हा रणांगणात धनुष्याची ज्या आणि हातांच्या आघाताने उठलेला तीव्र टंकार-नाद आकाशात मेघगर्जनेसारखा ऐकू येऊ लागला।

Verse 25

देवदानवगन्धर्वाःकिन्नराश्चमहोरगाः ।अन्तरिक्षगतास्सर्वेद्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ।।।।

देव, दानव, गंधर्व, किन्नर आणि महोरग—हे सर्व अंतरिक्षात स्थित राहून त्या अद्भुत दृश्याचे दर्शन घेण्यास उत्सुक होऊन तेथे जमले।

Verse 26

विद्धमन्योन्यगात्रेषुद्विगुणंवर्धतेपरम् ।कृतप्रतिकृतान्योन्यंकुरुतांतौरणाजिरे ।।।।

एकमेकांच्या अंगांत वारंवार बाण रुतूनही त्यांचा पराक्रम व उत्साह द्विगुण वाढत गेला; रणांगणात ते दोघेही एकमेकांच्या प्रहाराला प्रहारानेच प्रत्युत्तर देत राहिले।

Verse 27

राममुक्तांस्तुबाणौघान् राक्षसस्त्वच्छिनद्रणे ।रक्षोमुक्तांस्तुरामोवैनैकथाप्राच्छिनच्छरैः ।।।।

समरात राक्षसाने रामाने सोडलेल्या बाणांच्या वर्षावाला छेदून टाकले; आणि राक्षसाने सोडलेले शस्त्रास्त्रही रामाने आपल्या बाणांनी अनेक प्रकारे फोडून नष्ट केले।

Verse 28

बाणौघैर्विततास्सर्वादिशश्चप्रदिशस्तथा ।सञ्छन्नावसुधाचैवसमन्तान्नप्रकाशते ।।।।

बाणांच्या प्रचंड वर्षावाने सर्व दिशा व उपदिशा व्यापून गेल्या; सर्व बाजूंनी आच्छादित झालेली पृथ्वीही जणू दिसेनाशी झाली।

Verse 29

तःक्रुद्धोमहाबाहुर्धनुच्शिच्छेदरक्षसः ।अष्टाभिरथनाराचैस्सूतंविव्याधराघवः ।।।।

तेव्हा क्रोधाने प्रज्वलित महाबाहु राघवाने त्या राक्षसाचे धनुष्य छेदून टाकले; आणि आठ नाराच बाणांनी सारथीलाही भेदले।

Verse 30

भित्त्वारथंशरैरामोहत्वाआश्वानपातयत् ।विरथोवसुधास्थश्चमकराक्षोनिशाचरः ।।।।

रामाने बाणांनी रथ भेदून चुरडला, घोडे मारून पाडले; आणि निशाचर मकराक्ष रथहीन होऊन भूमीवर उभा राहिला।

Verse 31

तत्तिष्ठद्वसुधांरक्षश्शूलंजग्राहपाणिना ।त्रासनंसर्वभूतानांयुगान्ताग्निसमप्रभम् ।।।।

भूमीवर उभा राहून त्या राक्षसाने हातात शूल उचलले—सर्व प्राण्यांना भय देणारे, युगान्ताग्नीप्रमाणे प्रज्वलित तेजस्वी।

Verse 32

दुरवापम् महच्छूलंरुद्रदत्तंभयङ्करम् ।जाज्वल्यमानमाकाशेसंहारास्त्रमिवापरम् ।।।।यंदृष्टवादेवताःसर्वाभयार्ताविद्रुतादिशः ।

रुद्रदत्त, भयंकर व दुर्जेय असे ते महाशूल आकाशात प्रज्वलित होऊन जणू दुसरे संहारास्त्रच भासले. ते पाहताच सर्व देव भयभीत होऊन दिशादिशांना पळून गेले.

Verse 33

विभ्राम्यतुमहच्छूलंप्रज्वलन्तन्निशाचरः ।।।।स क्रोधाप्राहिणोत्तस्मैराघवायमहात्मने ।

निशाचराने ते प्रज्वलित महाशूल फिरवून, क्रोधाने उन्मत्त होऊन, महात्मा राघवावर भिरकावले.

Verse 34

तमापतन्तंज्वलितंखरपुत्रकराच्च्युतम् ।।।।बाणैत्रिभिराकाशेशूलंचिच्छेदराघवः ।

खरपुत्राच्या हातातून सुटलेले ते ज्वलित शूल जेव्हा धावत आले, तेव्हा राघवाने आकाशातच तीन बाणांनी ते छेदून टाकले.

Verse 35

सच्छन्नोनैकथाशूलोदिव्यहाटकमण्डितः ।।।।व्यशीर्यतमहोल्केवरामबाणार्दितोभुवि ।

दिव्य सुवर्णाने मण्डित ते शूल रामबाणांनी आहत होऊन अनेक तुकड्यांत फुटले आणि मोठ्या जळत्या उल्केसारखे भूमीवर कोसळले.

Verse 36

च्छूलंनिहतंदृष्टवारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।।।साधुसावधितिभूतानिव्याहरन्तिनभोगताः ।

अक्लिष्टकर्मा रामाने शूल नष्ट केलेले पाहून, आकाशस्थ भूतगण ‘साधु! साधु!’ असे म्हणत स्तुती करू लागले.

Verse 37

तंदृष्टवानिहतंशूलंमकराक्षोनिशाचरः ।।।।मुष्टिमुद्यम्यकाकुत्स्थंतिष्ठतिष्ठेतिचाब्रवीत् ।

आपला शूल नष्ट झालेला पाहून निशाचर मकराक्षाने मुठ उगारली आणि काकुत्स्थ रामाला गर्जून म्हणाला—“थांब, थांब!”

Verse 38

सःतंदृष्टवाऽपतन्तंवैप्रहस्यरघुनन्दनः ।।।।पावकास्त्रंततोरामस्सन्दधेतुशरासने ।

तो धावत येताना पाहून रघुनंदन श्रीराम हसले आणि मग धनुष्यावर पावकास्त्र संधान केले.

Verse 39

तेनास्त्रणहतंरक्षःकाकुत्थ्सेनतदारणे ।।।।सञ्चिन्नहृदयंतत्रपपात च ममार च ।

तेव्हा रणात काकुत्स्थ रामाच्या त्या अस्त्राने घायाळ झालेला तो राक्षस हृदय विदीर्ण होऊन तेथेच कोसळला आणि मृत्यू पावला.

Verse 40

दृष्टवातेराक्षसास्सर्वेमकराक्षस्यपातनम् ।।।।लङ्कामेवप्रधावन्तरामबाणभयार्दिताः ।

मकराक्षाचा पाडाव पाहताच ते सर्व राक्षस रामबाणांच्या भयाने व्याकुळ होऊन सरळ लंकेकडे धावून गेले।

Verse 41

दशरथनृपसूनुबाणवेगैःरजनिचरंनिहतंखरात्मजंतम् ।ददृशुरथदेवताःप्रहृष्टागिरिमववज्रहतंक्षितौकीर्णम् ।।।।

तेव्हा आनंदित देवांनी पाहिले की दशरथनंदनाच्या बाणांच्या वेगाने खराचा पुत्र तो निशाचर मारला गेला आणि वज्राघात झालेल्या पर्वताप्रमाणे भूमीवर चुरडून विखुरला पडला।