Sarga 64

Verse 1

तदुक्तमतिकायस्यबलिनोबाहुशालिनः ।कुम्भकर्णस्यवचनंश्रुत्वोवाचमहोदरः ।।।।

अतिकाय, बलवान व बाहुबलसंपन्न कुंभकर्णाचे वचन ऐकून महोदराने प्रत्युत्तर दिले.

Verse 2

कुम्भकर्णकुलेजातोधृष्टःप्राकृतदर्शनः ।अवलिप्तो न शक्नोषिकृत्यंसर्वत्रवेदितुम् ।।।।

कुम्भकर्णा! कुलीन कुळात जन्मूनही तू धिटाईचा व स्थूलबुद्धी आहेस; गर्वाने फुगून तू सर्वत्र कर्तव्य काय ते ओळखू शकत नाहीस.

Verse 3

कुम्भकर्णकुलेजातोधृष्टःप्राकृतदर्शनः ।अवलिप्तो न शक्नोषिकृत्यंसर्वत्रवेदितुम् ।।6.64.2।।

हे कुंभकर्णा! उत्तम कुळात जन्मूनही तू धिटाईचा व नीचबुद्धीचा आहेस; गर्वाने फुगून तू कोणत्याही बाबतीत कर्तव्य काय ते जाणू शकत नाहीस।

Verse 4

स्थानंवृद्धिं च हानि च देशकालविभागवित् ।आत्मनश्चपरेषां च बुध्यतेराक्षसर्षभः ।।।।

देश-कालाचा विभाग जाणणारा तो राक्षसश्रेष्ठ (रावण) स्वतःचा आणि शत्रूंचा ठाव, वाढ व हानी हे सर्व नीट ओळखतो।

Verse 5

यत्तुशक्यंबलवताकर्तुंप्राकृतबुद्धिना ।अनुपासितवृद्धेनकःकुर्यात्तादृशंनरः ।।।।

सामान्य बुद्धीचा, बलवान पण वृद्धांच्या उपदेशाने न घडलेला पुरुष जे करू शकतो—तसे कार्य त्या रीतीने कोण विवेकी मनुष्य करील?

Verse 6

यांस्तुधर्मार्थकामांस्त्वंब्रवीषिपृथगाश्रयान् ।अवबोद्धुंस्वभावेतान्नहिलक्षणमस्तितान् ।।।।

धर्म, अर्थ आणि काम—हे तू वेगवेगळ्या आधारांवर अवलंबून आहेत असे सांगतोस; पण त्यांच्या खऱ्या स्वभावात त्यांना पूर्णपणे वेगळे ठरविणारे निश्चित लक्षण नाही।

Verse 7

कर्मचैवहिसर्वेषांकारणानांप्रयोजकम् ।श्रेयःपापीयसांचात्रफलंभवतिकर्मणाम् ।।।।

कर्मच सर्व कारणांना प्रवृत्त करणारे आहे; आणि येथे कर्मांचे फळ कर्मानुसार कल्याणकारकही होते व पापकारक (हानिकारक)ही होते।

Verse 8

निश्श्रेयसफलावेवधर्मार्थावितरावपि ।अधर्मानर्थयोःप्राप्तिःफलं च प्रत्यवायिकम् ।।।।

धर्म आणि अर्थ—तसेच इतर पुरुषार्थही—यथाविधि आचरले असता निःश्रेयस-रूप शुभ फल देतात; परंतु अधर्म व अनर्थ यांपासून उलट, प्रत्यवाययुक्त, दुःखद फलच प्राप्त होते.

Verse 9

ऐहलौकिकपारक्यंकर्मपुम्भिर्निषेव्यते ।कर्माण्यपितुकल्यानिलभतेकाममास्थितः ।।।।

मनुष्य इहलोक व परलोक यांचे फळ मिळावे म्हणून कर्म करतात; पण जो केवळ कामनेत आसक्त आहे, तो कर्मांद्वारेही फक्त कल्याणासारखा भासणारा लाभच मिळवितो—धर्ममूल परम हित नाही.

Verse 10

तत्रक्लुप्तमिदंराज्ञाहृदिकार्यंमतं च नः ।शत्रौहिसाहसंयत्स्यात्किमिवात्रापनीयते ।।।।

त्या प्रसंगी राजाने हृदयात आधीच ते कार्य ठरविले होते, आणि आम्हीही त्यास अनुमोदन दिले; म्हणून ते घडून आले. शत्रूविरुद्ध केलेल्या धाडसात दोष तरी काय?

Verse 11

एकस्यैवाभियानेतुहेतुर्यःकथितस्त्वया ।तत्राप्यनुपपन्नंतेवक्ष्यामियदसाधु च ।।।।

तू एकटाच मोहिमेस निघण्यास जो कारण सांगितलेस, तेही सुसंगत नाही व योग्यही नाही; त्याचे कारण मी सांगतो.

Verse 12

येनपूर्वंजनस्थानेबहवोऽतिबलाहताः ।राक्षसाराघवंतंत्वंकथमेकोजयिष्यसि ।।।।

ज्याने पूर्वी जनस्थानात अनेक अतिबलवान राक्षसांचा संहार केला, त्या राघवाला तू एकटाच कसा जिंकशील?

Verse 13

येपुरानिर्जितास्तेनजनस्थानेमहौजसः ।राक्षसांस्तान्पुरेसर्वान्भीतानद्यापिपश्यसि ।।।।

जनस्थानात पूर्वी त्या महापराक्रमीने जिंकलेले ते राक्षस—त्यांना तू आजही नगरात सर्वांना भयभीत अवस्थेत पाहतोस।

Verse 14

तंसिंहमिवसङ्क्रुद्धंरामंदशरथात्मजम् ।सर्पंसुप्तमिवबुद्ध्यप्रबोधयितुमिच्छसि ।।।।

क्रुद्ध सिंहासारखा आणि सुप्त सर्पासारखा असलेल्या दशरथात्मज रामाला तू जाणूनबुजून जागवू इच्छितोस काय?

Verse 15

ज्वलन्तंतेजसानित्यंक्रोधेन च दुरासदम् ।कस्तंमृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ।।।।

जो सदा तेजाने ज्वलंत आहे आणि क्रोधाने ज्याच्याजवळ जाणे दुरासद आहे—मृत्यूसारखा असह्य त्या रामाजवळ कोण जाऊ धजावेल?

Verse 16

संशयस्थमिदंसर्वंशत्रोःप्रतिसमासने ।एकस्यगमनंतत्र न हिमेरोचतेभृशम् ।।।।

शत्रूच्या समोर थेट लढाईत हे सर्व सैन्य संशयात व संकटात आहे; म्हणून तिथे तुझं एकट्याचं जाणं मला अजिबात रुचत नाही.

Verse 17

हीनार्थस्तुसमृद्धार्थंकोरिपुंप्राकृतंयथा ।निश्चित्यजीवितत्यागेवशमानेतुमिच्छति ।।।।

ज्याचे साधन कमी आहेत तो कोण—एखाद्या सामान्य मूर्खासारखा—जीवनत्यागाचा निश्चय करून साधनसंपन्न शत्रूच्या अधीन जाऊ इच्छितो?

Verse 18

यस्यनास्तिमनुष्येषुसदृशोराक्षसोत्तम ।कथमाशंससेयोद्धुंतुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ।।।।

हे राक्षसश्रेष्ठा! मनुष्यांमध्ये त्याच्या सदृश कोणी नाही; जो इंद्र व विवस्वान् (सूर्य) यांच्याशी तुल्य आहे, त्याच्याशी युद्ध करण्याची आशा तू कशी करतोस?

Verse 19

एवमुक्त्वातुसम्रब्दःकुम्भकर्णंमहोदरः ।उवाचरक्षसांमध्येरावणंलोकरावणम् ।।।।

असे बोलून, संतप्त झालेला महोदर राक्षसांच्या मध्ये कुम्भकर्णाच्या विषयाने ‘लोकरावण’ रावणास म्हणाला।

Verse 20

लब्ध्वापुनस्त्वंवैदेहींकिमर्थंसम्प्रजल्पसि ।यदीच्छसितदासीतावशगातेभविष्यति ।।।।

वैदेही मिळवूनही तू पुन्हा कशासाठी असा प्रलाप करतोस? तू इच्छिल्यास सीता तुझ्या वशात येईल.

Verse 21

दृष्टःकश्चदुपायोमेसीतोपस्थानकारकः ।रुचितश्चेत्स्वयाबुध्याराक्षसेन्द्र तंशृणु ।।।।

हे राक्षसेन्द्रा! सीतेला तुझ्या सान्निध्यात आणणारा (किंवा तुझ्याकडे वळविणारा) एक उपाय मला दिसला आहे. तो तुझ्या बुद्धीस रुचला तर ऐक.

Verse 22

अहंद्विजिह्वस्सम्ह्रादीकुम्भकर्णोवितर्दनः ।पञ्चरामवधायैतेनिर्यान्त्वित्यवघोषय ।।।।

असा उद्घोष कर— “मी द्विजिह्व, सम्ह्रादी, कुंभकर्ण आणि वितर्दन— हे पाच जण श्रीराम-वधासाठी बाहेर निघू।”

Verse 23

ततोगत्वावयंयुद्धंदास्यामस्तस्ययत्नतः ।जेष्यामोयदितेशत्रून्नोपायैःकृत्यमस्तिनः ।।।।

मग आम्ही बाहेर पडून सर्व प्रयत्नाने त्याच्याशी युद्ध करू. जर आम्ही तुझे शत्रू जिंकले, तर आम्हाला इतर उपायांची गरज उरणार नाही.

Verse 24

अथजीवतिनश्शत्रुर्वयं च कृतसम्युगाः ।ततस्तदभिपत्स्यामोमनसायत्समीक्षितम् ।।।।

आणि जर आम्ही युद्ध करूनही आमचा शत्रू जिवंत राहिला, तर मग मनात आधीच ठरविलेली तीच गती आम्ही स्वीकारू.

Verse 25

वयंयुद्धादिहेष्यामोरुधिरेणसमुक्षिताः ।विदार्यस्वतनुंबाणैरामनामाङ्कितैश्शितैः ।।।।

आम्ही रणांगणातून इथे परत येऊ— रक्ताने न्हाऊन निघालेले, आणि श्रीराम-नामांकित तीक्ष्ण बाणांनी देह विदीर्ण झालेला।

Verse 26

भक्षितोराघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेतिवादिनः ।तवपादौग्रहीष्यामस्त्वंनःकामंप्रपूरय ।।।।

“राघव आणि लक्ष्मण आम्ही भक्षण केले”— असे म्हणत आम्ही तुझे चरण धरू; तेव्हा तू आमची इच्छा पूर्ण कर.

Verse 27

ततोऽवघोषयपुरेगजस्कन्धेनपार्थिव ।हतोरामस्सहभ्रात्राससैन्यइतिसर्वतः ।।।।

त्यानंतर, हे पार्थिवा! गजस्कंधावर आरूढ दूतांकरवी नगरात सर्वत्र अशी घोषणा करव— “राम भ्रात्यासह व सैन्यासह हत झाला आहे” असे।

Verse 28

प्रीतोनामततोभूत्वाभृत्यानांत्वमरिन्दम ।भोगांश्चपरिवारांश्चकामांश्चवसुदापय ।।।।

हे अरिंदमा! मग आनंदित होऊन भृत्यांना व परिचारकांना भोगवस्तू व दान दे, आणि त्यांच्या इच्छेनुसार धन प्रदान कर।

Verse 29

ततोमाल्यानिवासांसिवीराणामनुलेपनम् ।पेयं च बहुयोधेभ्यस्स्वयं च मुदितःपिब ।।।।

मग वीरांना माळा, वस्त्रे व अनुलेपन वाट; योद्ध्यांना भरपूर पेय दे, आणि तूही आनंदाने पान कर।

Verse 30

ततोऽस्मिन् बहुलीभूतेकौलीनेसर्वतोगते ।भक्षितस्ससुहृद्रामोराक्षसैरितिविश्रुते ।।।।प्रविश्याश्वास्यचापित्वंसीतांरहसिसान्त्वय ।धनधान्यैश्चकामैश्चरत्नैश्चानांप्रलोभय ।।।।

मग जेव्हा सर्वत्र, विशेषतः कुलीनांमध्ये, अशी वार्ता पसरून जाईल की “राम सुहृदांसह राक्षसांनी भक्षिला,” तेव्हा तू आत जाऊन एकांतात सीतेला धीर दे, तिला आश्वस्त कर; आणि धन-धान्य, भोगसुख व रत्नांनी तिला प्रलोभित कर।

Verse 31

ततोऽस्मिन् बहुलीभूतेकौलीनेसर्वतोगते ।भक्षितस्ससुहृद्रामोराक्षसैरितिविश्रुते ।।6.64.30।।प्रविश्याश्वास्यचापित्वंसीतांरहसिसान्त्वय ।धनधान्यैश्चकामैश्चरत्नैश्चानांप्रलोभय ।।6.64.31।।

तू आत प्रवेश करून एकांतात सीतेला धीर दे, तिचे सांत्वन करून तिचा विश्वास दृढ कर; मग धन-धान्य, भोगसुख व रत्नांनी तिला लोभ दाखवून आपल्या वश कर।

Verse 32

अनयोपधयाराजन् भयशोकानुबन्धया ।अकामात्वद्वशंसीतानष्टनाथाभविष्यति ।।।।

हे राजन्! भय व शोक यांचा आधार असलेल्या या युक्तीने सीता—अनिच्छुक असली तरी—स्वामी नष्ट झाला असे मानून तुझ्या वशात येईल।

Verse 33

ञ्जनीयम्हिभर्तारंविनष्टमवगम्यसा ।नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्चत्वद्वशंप्रतिपत्स्यते ।।।।

आपला प्रिय व रमणीय पती नष्ट झाला असे समजून ती निराशेमुळे, आणि स्त्रीस्वभावातील म्हणतात त्या चंचलतेमुळे, तुझ्या वशात येईल।

Verse 34

सापुरासुखसम्वृद्धासुखार्हादुःखकर्शिता ।त्वय्यधीनंसुखंज्ञात्वासर्वथोगमिष्यति ।।।।

जी पूर्वी सुखात वाढली, सुखाची अधिकारी होती, ती आता दुःखाने खंगली आहे; आपले सुख तुझ्यावरच अवलंबून आहे असे जाणून ती सर्व प्रकारे तुझ्याकडे येईल।

Verse 35

एतत्सुनीतंममदर्शनेनरामंहिदृष्टवैभवेदनर्धः ।इहैवतेसेत्स्यतिमोत्सुकोभूर्महानयुद्धेनसुखस्यलाभः ।।।।

माझ्या मते हीच सर्वोत्तम नीति आहे—रामाला पाहताच अनर्थ होऊ शकतो; म्हणून युद्धासाठी उतावळा होऊ नकोस। इथेच, न लढताच, तुला महान् सुख-कल्याणाचा लाभ होईल।

Verse 36

अदृष्टसैन्योह्यनवाप्तसंशयोरिपूनयुद्धेनजयन् जनाधिप ।यशश्चपुण्यं च महन्महीपतेश्रशियं च कीर्तिं च चिरं ।।।।

हे जनाधिप! ज्याच्या सैन्याला इजा न होता, कोणताही संशय वा संकट न येता, जो युद्धाविना शत्रूंना जिंकतो—तो महाबली महीपति महान् यश व पुण्य प्राप्त करतो आणि दीर्घकाळ टिकणारी श्री व कीर्ती मिळवितो।