Sarga 103
ऐन्द्ररथप्रदानम् — Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies
युद्धकाण्ड
या सर्गात द्वंद्वयुद्धातील न्याय्यतेचा विचार येतो—श्रीराम भूमीवर उभे आहेत, तर रावण रथावरून लढतो; म्हणून देव व दिव्यजन म्हणतात की ही लढाई समसमान नाही. त्यांच्या अमृततुल्य वचनांनी प्रेरित होऊन इंद्र मातली सारथ्यास आज्ञा देतो—दिव्य रथ रणांगणात नेऊन श्रीरामांना त्यावर आरूढ कर. मातली सुवर्णालंकृत, हिरव्या अश्वांनी युक्त असा दिव्य रथ घेऊन येतो आणि इंद्राची युद्धसामग्री अर्पण करतो—महाधनुष्य, अग्नितेजस्वी कवच, सूर्यसदृश बाण आणि शुभ, निर्मळ शक्ती। तो श्रीरामांना प्रणाम करून विजयासाठी इंद्राचे दान सांगतो व स्वतः सारथी होण्याची विनंती करतो. श्रीराम आदराने प्रदक्षिणा घालून रथावर चढतात आणि तेजाने उजळून निघतात. यानंतर युद्ध अधिक उग्र होते. रावण भयानक राक्षसास्त्रे सोडतो; त्याचे बाण विषारी सर्पांसारखे दिशादिशांत पसरतात. श्रीराम गरुडास्त्राने त्यांचा प्रतिकार करतात; सर्पबाण सुवर्ण-सुपर्णरूप धारण करून नष्ट होतात. रावण पुन्हा घन शरवृष्टी करून मातलीला घायाळ करतो, ध्वज छेदतो आणि इंद्राचे अश्व जखमी करतो; त्यामुळे देव, ऋषी व वानरनायक चिंतित होतात. शेवटी ग्रहयोग, सूर्याची म्लानता व समुद्राचा क्षोभ अशा अपशकुनचित्रांनी सर्ग समाप्त होतो—राम–रावण संघर्षाचे विश्वव्यापी गांभीर्य सूचित होते।
Shlokas
Verse 1
लक्ष्मणेनतुतद्वाक्यमुक्तंश्रुत्वा स राघवः ।सन्दधेपरवीरघ्नोधनुरादायवीर्यवान् ।।।।
लक्ष्मणाने उच्चारलेले ते वचन ऐकून पराक्रमी राघव—परवीरघ्न—धनुष्य उचलून सज्ज झाला।
Verse 2
रावणायशरानघोरान्विससर्जचमूमुखे ।अधान्यंरथमास्थायरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अभ्यधावतकाकुत्स्थंस्वर्भानुरिवभास्करम् ।
श्रीरामांनी रावणाच्या मस्तकावर घोर बाण सोडले. तेव्हा राक्षसाधिपती रावण दुसऱ्या रथावर आरूढ होऊन काकुत्स्थ (राम) यांच्यावर असा धावून गेला, जसा स्वर्भानु (राहु) सूर्यावर झेपावतो.
Verse 3
दशग्रीवोरधस्थस्तुरामंवज्रोपमैश्शरैः ।।।।आजघानमहाशैलंधाराभिरिवतोयदः ।
तेव्हा रथावर उभा असलेला दशग्रीव वज्रासारख्या तीक्ष्ण बाणांनी रामावर प्रहार करू लागला—जसा मेघ धारांनी महान पर्वतावर मुसळधार वर्षाव करतो॥
Verse 4
दीप्तपावकसङ्काशैःशरैःकाञ्चनभूषणैः ।।।।अभ्यवर्षद्रणरामोदशग्रीवंसमाहितः ।
समाधानी रामाने रणांगणात ज्वलंत अग्नीसारख्या तेजस्वी, सुवर्णभूषित बाणांचा वर्षाव दशग्रीवावर केला॥
Verse 5
भूमौस्थितस्यरामस्यरथस्थस्य च रक्षसः ।।।।न समंयुद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वकिन्नराः ।
देव, गंधर्व आणि किन्नर म्हणाले—“हे युद्ध सम नाही; राम भूमीवर उभे आहेत आणि राक्षस रथावर बसून लढत आहे।”॥
Verse 6
ततोदेववरर्श्रीमान् श्रुत्वातेषांवचोऽमृतम् ।।।।आहूयमातलिंशक्रोवचनंचेदमब्रवीत् ।
तेव्हा देवश्रेष्ठ श्रीमान शक्राने त्यांचे अमृततुल्य वचन ऐकून मातलीला बोलावले आणि हे आदेशरूप वचन सांगितले॥
Verse 7
रथेनममभूमिष्ठंशीघ्रंयाहिरघूत्तमम् ।।।।आहूयभूतलंयातःकुरुदेवहितंमहत् ।
माझ्या रथाने शीघ्र भूमीवर उभ्या असलेल्या रघुकुलश्रेष्ठाकडे जा. त्यांना बोलावून रणभूमीवर उतरून देवांच्या अभिप्रेत असे हे महान हितकार्य साध्य कर॥
Verse 8
इत्युक्तोदेवराजेनमातलिर्देवसारथिः ।।।।प्रणम्यशिरसादेवंततोवचनमब्रवीत् ।
देवराजाने असे सांगितल्यावर देवसारथी मातलीने मस्तक झुकवून देवाला प्रणाम केला आणि मग उत्तर वचन बोलला॥
Verse 9
शीघ्रंयास्यामिदेवेन्द्रसारथ्यं च करोम्यहम् ।।।।ततोहयैश्चसम्योज्यहरितैःस्यन्दनोत्तमम् ।
हे देवेन्द्र! मी त्वरित जाईन आणि सारथ्यही करीन. मग हरितवर्ण अश्वांनी त्या उत्तम रथास जोडीन॥
Verse 10
ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।।।
त्यानंतर देवराजाचा श्रेष्ठ रथ प्रकट झाला—काञ्चन-विचित्र अंगांनी शोभित, शेकडो किणकिण्यांनी भूषित, तरुण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, वैदूर्य-मण्याच्या कूबराने युक्त। तो उत्तम अश्वांनी जोडलेला होता—काञ्चन शिरोभूषण व श्वेत आच्छादनांनी सज्ज; हरितवर्ण घोडे सूर्यसमान दीप्त, सुवर्ण-जाळ्याने विभूषित। रुक्म-वेणु-ध्वजधारी तो श्रीमान् देवराज-रथ; देवराजाने नियुक्त केलेला मातलि त्यावर आरूढ होऊन, जणू त्रिविष्टपातून उतरून, काकुत्स्थ (राम) कडे पुढे आला।
Verse 11
ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।6.103.10।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।6.103.11।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।6.103.12।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।6.103.13।।
तो रथ उत्तम अश्वांनी युक्त होता—काञ्चन शिरोभूषण व श्वेत आच्छादनांनी सज्ज; हरितवर्ण घोडे सूर्यसमान तेजस्वी आणि सुवर्ण-जाळ्याने विभूषित होते।
Verse 12
ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।6.103.10।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।6.103.11।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।6.103.12।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।6.103.13।।
देवराजाचा तो श्रेष्ठ रथ अत्यंत श्रीमंत होता; त्यावर सुवर्ण वेणूपासून घडविलेला ध्वजदंड शोभत होता।
Verse 13
ततःकाञ्चनचित्राङ्गःकिङ्किणीशतभूषितः ।।6.103.10।।तरुणादित्यसङ्काशोवैदूर्यमयकूबरः ।सदश्वैःकाञ्चनापीडैर्युक्तश्श्वेतप्रकीर्णकैः ।।6.103.11।।हरिभिःसूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।रुक्मवेणुध्वज्श्रीमन्देवराजरथोवरः ।।6.103.12।।देवराजेनन्दिष्टोरथमारुह्यमातलिः ।अभ्यवर्ततकाकुत्स्थमवतीर्यत्रिवष्टपात् ।।6.103.13।।
देवराजाने नेमलेला मातली रथावर आरूढ होऊन त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथून अवतीर्ण झाला आणि काकुत्स्थ (राम) याच्याकडे पुढे आला।
Verse 14
अब्रवीच्चतदारामंसप्रतोदोरथेस्थितः ।प्राञ्जलिर्मातलिर्वाक्यंसहस्राक्षस्यसारथिः ।।।।
तेव्हा रथावर उभा, हातात प्रतोद (चाबूक) घेतलेला, सहस्राक्ष (इंद्र) याचा सारथी मातली, हात जोडून रामास वचन बोलला।
Verse 15
सहस्राक्षेणकाकुत्थ्सरथोऽयंविजयायते ।दत्तस्तवमहासत्त्वश्रीमन् शत्रुनिबर्हण ।।।।
हे काकुत्स्थ! महात्मन्, श्रीमंत, शत्रुनिबर्हण—तुझ्या विजयासाठी सहस्राक्ष (इंद्र) यांनी हा रथ तुला दिला आहे।
Verse 16
इदमैन्द्रंमहच्चापंकवचंचानगिसन्निभम् ।शराश्चादित्यसङ्काशाःशक्तिश्चविमलाशिवा ।।।।
हे इंद्राचे महान धनुष्य, आणि अग्निसमान तेजस्वी कवच; सूर्यप्रभेसारखे बाण, तसेच निर्मळ व मंगलमय शक्तीही आहे।
Verse 17
आरुह्येमंरथंवीरराक्षसंजहिरावणम् ।मयासारथिनाराजन् महेन्द्रइवदानवान् ।।।।
हे वीर राजन्! या रथावर आरूढ हो; मी तुझा सारथी होऊन रथ चालवीन. महेंद्राने जसे पूर्वी दानवांचा संहार केला, तसेच राक्षस रावणाचा वध कर.
Verse 18
इत्युक्तःसम्परिक्रम्यरथंतमभिवाद्य च ।आरुरोहतदारामोलोकान् लक्ष्मविराजयन् ।।।।
असे ऐकून श्रीरामांनी त्या रथाची प्रदक्षिणा करून त्यास नमस्कार केला; मग ते रथावर आरूढ झाले आणि आपल्या मंगल तेजाने लोकांना उजळून टाकले.
Verse 19
तद्भभूवाद्भुतंयुद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।रामस्य च महाबाहोरावणस्य च रक्षसः ।।।।
तेव्हा महाबाहु श्रीराम आणि राक्षस रावण यांच्यात अद्भुत, घनघोर व रोमहर्षक असे युद्ध माजले.
Verse 20
स गान्धर्वेणगान्धर्वंदैवंदैवेनराघवः ।अस्त्रंराक्षसराजस्यजघानपरमास्त्रवित् ।।।।
परमास्त्रविद् राघवांनी राक्षसराजाचे अस्त्र छेदून टाकले—गान्धर्वास्त्राला गान्धर्वाने आणि दैवास्त्राला दैवाने प्रत्युत्तर देऊन परास्त केले.
Verse 21
अस्त्रंतुपरमंघोरंराक्षसंराक्षसाधिपः ।ससर्जपरमक्रुद्धःपुनरेवनिशाचरः ।।।।
तेव्हा राक्षसाधिपती निशाचर रावण परम क्रुद्ध होऊन पुन्हा एक अत्यंत घोर असे राक्षस-अस्त्र सोडू लागला।
Verse 22
तेरावणधनुर्मुक्ताःशराःकाञ्चनभूषणाः ।अभ्यवर्तन्तकाकुत्स्थंसर्पाभूत्वामहाविषाः ।।।।
रावणाच्या धनुषातून सुटलेले सुवर्णभूषित बाण महाविषारी सर्प बनून काकुत्स्थ रामाकडे वेगाने धावले।
Verse 23
तेदीप्तवदनादीप्तंसमन्तोज्वलनंमुखैः ।राममेवाभ्यवर्तन्तव्यादितास्याभयानकाः ।।।।
ती भयानक शरे तोंड वासून, ज्वलंत मुखांनी सर्व बाजूंनी अग्नी ओकत, थेट रामाकडेच झेपावले।
Verse 24
तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः ।दिशश्चसन्ततास्सर्वाप्रदिशश्चसमावृताः ।।।।
वासुकीसारख्या स्पर्शाचे, ज्वलंत फण्यांचे व महाविषयुक्त त्या सर्पांनी सर्व दिशा व उपदिशा पसरून पूर्णपणे आच्छादल्या।
Verse 25
तान् दृष्टवापन्नगान् रामःसमापततआहवे ।अस्त्रंगारुत्मतंघोरंप्रादुश्चक्रेभयावहम् ।।।।
रणांगणात ते सर्प झेपावताना पाहून रामाने भयावह व घोर असे गारुड (गरुत्मत) अस्त्र प्रकट केले।
Verse 26
तेराघवधनुर्मुक्तारुक्मपुङ्खाःशिखिप्रभाः ।सुपर्णाःकाञ्चनाभूत्वाविचेरुःसर्पशत्रवः ।।।।
राघवाच्या धनुषातून सुटलेले ते बाण—सुवर्णपुच्छयुक्त, अग्निप्रभ तेजस्वी—सुवर्णमय सुपर्ण (गरुड) होऊन सर्पांचे शत्रू बनत सर्वत्र संचार करू लागले।
Verse 27
तेतान्सर्वान् जघ्नुस्सर्परूपान्महाजवान् ।सुपर्णरूपारामस्यविशिखाःकामरूपिणः ।।।।
रामाचे ते महावेगवान बाण—सुपर्णरूप धारण करून, इच्छेनुसार रूप बदलणारे—त्या सर्व सर्परूपांचा संहार करू लागले।
Verse 28
अस्त्रेप्रतिहतेक्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।अभ्यवर्षत्तदारामंघोराभिःशरवृष्टिभिः ।।।।
आपली अस्त्रे परतविली गेली म्हणून राक्षसाधिपती रावण क्रोधाने प्रज्वलित झाला; तेव्हा त्याने भयंकर शरवृष्टीने रामावर वर्षाव केला।
Verse 29
ततश्शरसहस्रेणराममक्लिष्टकारिणम् ।अर्दयित्वाशरौघेणमातलिम्प्रत्यविध्यत ।।।।
त्यानंतर, सहस्र बाणांनी कर्मात अकलुष व अथक अशा रामाला पीडित करून, घन शरौघाने त्याने मातलीलाही भेदले।
Verse 30
चिच्छेदकेतुमुद्धिश्यशरेणैकेनरावणः ।पातयित्वारथोपस्थेरथात्केतुं च काञ्चनम् ।।।।ऐन्द्रानपिजघानाश्वान्शरजालेनरावणः ।
केतूला लक्ष्य करून रावणाने एका बाणानेच तो छेदला आणि रथोपस्थावरचा सुवर्णध्वज रथातून खाली पाडला; नंतर बाणांच्या जाळ्यासारख्या माऱ्याने रावणाने इंद्राचे अश्वही जखमी केले।
Verse 31
तदृष्ट्वासुमहातत्कर्मरावणस्यदुरात्मना: ।विषेदुर्देवगन्धर्वाचारणादानवैस्सह ।।।।राममार्तंतदादृष्टवासिद्धाश्चपरमर्षयः ।व्यथितावानरेन्द्राश्चबभूवुस्सविभीषणाः ।।।।रामचन्द्रमसंदृष्टवाग्रस्तंरावणराहुणा ।
दुरात्मा रावणाचे ते अत्यंत महान्, पण अनुचित कर्म पाहून देव, गंधर्व व चारण—दानवांसह—विषादात बुडाले. तेव्हा श्रीराम आर्त झालेला पाहून सिद्ध व परमर्षीही व्याकुळ झाले; आणि विभीषणासह वानरेंद्रही चिंताक्रांत झाले—जणू रावण-राहूने चंद्रासारख्या रामचंद्राला ग्रासले आहे असे पाहून।
Verse 32
तदृष्ट्वासुमहातत्कर्मरावणस्यदुरात्मना: ।विषेदुर्देवगन्धर्वाचारणादानवैस्सह ।।6.103.31।।राममार्तंतदादृष्टवासिद्धाश्चपरमर्षयः ।व्यथितावानरेन्द्राश्चबभूवुस्सविभीषणाः ।।6.103.32।।रामचन्द्रमसंदृष्टवाग्रस्तंरावणराहुणा ।
दुरात्मा रावणाचे ते अत्यंत महान् पण अनुचित कर्म पाहून देव, गंधर्व व चारण—दानवांसह—विषादग्रस्त झाले. श्रीराम आर्त झालेला पाहून सिद्ध व परमर्षी व्यथित झाले; आणि विभीषणासह वानरेंद्रही चिंताक्रांत झाले—जणू रावण-राहूने चंद्रासारख्या रामचंद्राला ग्रासले आहे।
Verse 33
प्राजात्यं च नक्षत्रंरोहिणींकशशिनःप्रियाम् ।।।।समाक्रम्यबुधस्तस्थौप्रजानामशुभावहः ।
चंद्राला प्रिय आणि प्रजापतीसंबंधी रोहिणी नक्षत्रावर आक्रमण करून बुध (ग्रह) तेथे स्थिर झाला—जो प्रजांसाठी अशुभ फल देणारा मानला जातो।
Verse 34
सधूमपरिवृत्तोर्मिःप्रज्वलन्निवसागरः ।।।।उत्पपाततदाक्रुद्धस्स्पृशन्निवदिवाकरम् ।
धुरकट धुरळ्यासारख्या धुक्यात फिरणाऱ्या लाटांसह सागर जणू पेटून उठला; क्रोधाने तो तेव्हा उफाळून आला, जणू सूर्याला स्पर्श करावयास धावला।
Verse 35
शस्त्रवर्णस्सुपरुषोमन्दरश्मिद्दिवाकरः ।।।।अदृश्यतकबन्धाङ्कःसंसक्तोधूमकेतुना ।
सूर्य शस्त्रधूसर वर्णाचा, अत्यंत कठोर व मंद किरणांचा दिसला; कबंधचिन्हितासारखा, जणू धूमकेतूशी गुंतलेला—भयावह अपशकुनाप्रमाणे।
Verse 36
कोसलानां च नक्षत्रंव्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम् ।।।।आक्रम्याङ्गारकस्तस्थौविशाखामपिचाम्बरे ।
कोसल-राजांच्या भाग्याचे सूचक, इंद्र-अग्नी अधिदैवत असलेले विशाखा नक्षत्र आकाशात स्पष्ट दिसत होते. त्यावर आक्रमण करून अङ्गारक (मंगळ) तेथेच स्थिर झाला—अशुभ संकेत प्रकट झाला॥
Verse 37
दशास्योविंशतिभुजःप्रगृहीतशरासनः ।।।।अदृशास्यःदशग्रीवःमैनाकःपर्वतःइव
दहा मुखांचा, वीस भुजांचा, धनुष्य धारण केलेला दशग्रीव दिसून आला—जणू मैनाक पर्वतच॥
Verse 38
निरस्यमानोरामस्तुदशग्रीवेणरक्षसा ।।।।नाशक्नोदभिसन्धातुंसायकान्रणमूर्धनि ।
राक्षस दशग्रीवाच्या प्रचंड दडपणामुळे रणाच्या अग्रभागी रामास बाणांचे नीट संधानही करता आले नाही॥
Verse 39
सःकृत्वाभ्रुकुटिंक्रुद्धःकिञ्चित्सम्रक्तलोचनः ।।।।जगामसुमहाक्रोधंनिर्दहन्निवचक्षुषा ।
तो क्रोधाने भ्रुकुटी चढवून, किंचित् रक्तिम नेत्रांनी, अतिभयंकर रोषात गेला—जणू दृष्टीनेच जाळून टाकील असा।
Frequently Asked Questions
The ethical issue is combat parity: celestial observers judge it unfair that Rāma fights on foot while Rāvaṇa fights from a chariot, prompting Indra to restore balance by gifting a divine chariot and equipment.
Power must be exercised within a moral frame: even in total war, legitimacy is strengthened by fairness, disciplined restraint, and correct use of knowledge (astra-counterastra), rather than by advantage alone.
Rather than named terrestrial sites, the sarga foregrounds a cultural-cosmic landscape: Indra’s heavenly chariot descending to the battlefield and omen-signs (nakṣatras, planets, eclipsing imagery, ocean turbulence) that situate the duel within a universe-wide moral drama.