Sarga 91
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
युद्धकाण्ड
युद्धकांडातील ९१व्या सर्गात सौमित्री लक्ष्मण आणि रावणी इंद्रजित यांचा निर्णायक द्वंद्वयुद्ध रंगते. इंद्रजित सुवर्णभूषित रथ सजवून पुन्हा रणांगणात येतो व लक्ष्मण- विभीषणांवर तीव्र बाणवृष्टी करतो; वानर-नायकांनाही तो आपल्या लाघवयुक्त शरवृष्टीने व्याकुळ करतो. लक्ष्मण त्याची धनुष्ये छेदून टाकतात, त्याला वारंवार जखमी करतात आणि सारथीचा वध करून रथाची व्यवस्था कोलमडवतात; त्यामुळे घोडे नियंत्रणाविना फिरू लागतात. विभीषणही समोरासमोर युद्ध करतात. क्रोध व दैवप्रेरणेने इंद्रजित प्रथम अग्न्यस्त्र, नंतर असुरास्त्र सोडतो—ते शस्त्रवृष्टीसारखे प्रकटते. लक्ष्मण सौर्य व माहेश्वर प्रतिकारांनी ती अस्त्रे निष्फळ करतात; देवगण साक्षी राहून त्यांचे रक्षण करतात. अखेर लक्ष्मण अजेय ऐंद्रास्त्र धारण करून सत्यवचनाने त्याचे संस्कार करतात व प्रक्षेप करतात; त्याने इंद्रजिताचे शिर छिन्न होते आणि लोकांचा भयत्रास संपतो. आकाशात जयघोष होतो, पुष्पवृष्टी पडते आणि राक्षससेना पळून जाते.
Shlokas
Verse 1
स हताश्वोमहातेजाभूमौतिष्ठन्निशाचरः ।इन्द्रजित्परमक्रुद्धस्सजज्वालतेजसा ।।।।
घोडे मारले गेले तरी महातेजस्वी निशाचर इंद्रजित् भूमीवर उभा राहून परम क्रोधाने धगधगला व आपल्या तेजाने प्रज्वलित झाला।
Verse 2
तौधवनिनौजिघांसन्तवन्योन्यमिषुभिर्भृशम् ।विजयेनाभिनिष्क्रान्तौवनेगजवृषाविव ।।।।
ते दोघे धनुर्धर परस्परांचा वध करण्यास उद्यत होऊन, बाणांनी अत्यंत प्रहार करीत, विजयासाठी पुढे निघाले—जणू वनातील दोन महागज।
Verse 3
निबर्हयन्तश्चान्योन्यंतेराक्ष्वनौकसः ।भर्तारं न जहुर्युद्धेसम्पतन्तस्ततस्ततः ।।।।
राक्षस आणि वनवासी वानर-वीर परस्परांचा संहार करीत सर्वत्र झेपावत असतानाही युद्धात त्यांनी आपला नेता सोडला नाही; ते पुन्हा पुन्हा त्याच्या जवळ धावून येत.
Verse 4
ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः ।स्तुवानोहर्षमाणश्चइदंवचनमब्रवीत् ।।।।
तेव्हा रावणाचा पुत्र (इंद्रजित) त्या सर्व राक्षसांना हर्षित करीत, त्यांची स्तुती करीत आणि स्वतःही आनंदित होऊन, हे वचन बोलला।
Verse 5
तमसाबहुलेनेमास्सम्सक्तांसर्वतोदिशः ।नेहविज्ञायतेस्वोवापरोवारक्षसोत्तमाः ।।।।
घन अंधाराने सर्व दिशांना वेढा घातला आहे; येथे—हे राक्षसोत्तमा—आपला कोण आणि परका कोण, हे कळत नाही।
Verse 6
धृष्टंभवन्तोयुध्यन्तुहरीणांमोहनायवै ।अहंतुरथमास्थायआगमिष्यामिसंयुगे ।।।।
“तुम्ही धैर्याने युद्ध करा, वानरसेनेला मोहात पाडण्यासाठी. मी मात्र रथावर आरूढ होऊन संग्रामात येईन.”
Verse 7
तथाभवन्तःकुर्वन्तुयथेमेहिवनौकसः ।न युध्येयुर्दुरात्मानःप्रविष्टेनगरंमयि ।।।।
तुम्ही अशी व्यवस्था करा की मी नगरात प्रवेश करत असताना हे दुष्टबुद्धी वनवासी माझ्याशी युद्ध करू नयेत।
Verse 8
इत्युक्त्वारावणसुतोवञ्चयित्वावनौकसः ।प्रविवेशपुरींलङ्कांरथहेतोरमित्रहा ।।।।
असे बोलून रावणपुत्र—अमित्रहा—वानरांना फसवून रथ मिळविण्याकरिता लंका-नगरीत प्रवेशला।
Verse 9
स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।।।
मग महातेजस्वी, रणजयी रावणिने आपला रुचिर, सुवर्णभूषित रथ सजविला—भाले, तलवारी व बाणांनी सुसज्ज, उत्तम घोड्यांनी जोडलेला। घोड्यांत निपुण व हितोपदेशी सारथीने चालविलेल्या त्या रथावर तो आरूढ झाला।
Verse 10
स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।6.91.9।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।6.91.10।।
तेव्हा रावणी—महातेजस्वी व रणजयी—याने सुवर्णभूषित, भाले-तलवारी व बाणांनी सुसज्ज, उत्तम घोड्यांनी जुंपलेला रम्य रथ सजवून सिद्ध केला. अश्वज्ञ व हितोपदेशी सारथ्याने चालविलेल्या त्या रथावर तो आरूढ झाला।
Verse 11
स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतोमन्दोदरीसुतः ।निर्ययौनगरावदीरःकृतान्तबलचोदितः ।।।।
मंदोदरीचा तो वीर पुत्र, प्रमुख राक्षसगणांनी वेढलेला, कृतांताच्या (नियतीच्या) बलाने प्रेरित होऊन नगराबाहेर निघाला।
Verse 12
सोऽभिनिष्क्रम्यनगरादिन्द्रजित्परवीरहा ।अभ्ययाज्ञवनैरश्वैर्लक्ष्मणंसविभीषणम् ।।।।
नगरातून बाहेर पडून, परकीय वीरांचा संहार करणारा इंद्रजित्, वेगवान घोड्यांनी वाहिला जाऊन, विभीषणासह लक्ष्मणावर धावून गेला।
Verse 13
ततोरथस्थमालोक्यसौमत्रीरावणात्मजम् ।वानराश्चमहावीर्याराक्षसश्चविभीषणः ।।।।विस्मयंपरमंजग्मुर्लाघवात्तस्यधीमतः ।
मग रथावर बसलेला रावणाचा पुत्र पाहून, सौमित्रि लक्ष्मण, महावीर वानर आणि राक्षस विभीषण—त्या बुद्धिमान योद्ध्याच्या चपळाई व वेगामुळे परम विस्मयास गेले।
Verse 14
रावणिश्चापिसङ्क्रुद्धोरणेवानरयूथपान् ।।।।पातयामासबाणौघैःशतशोऽथसहस्रशः ।
तेव्हा रावणीही रणात क्रुद्ध होऊन, वानर-यूथपतींना बाणांच्या वर्षावाने—शेकडो आणि मग हजारो बाणांनी—पाडू लागला।
Verse 15
मण्डलीकृतधनूरावणिःसमतिञ्जयः ।।।।हरीनभ्यहनत्कृद्धःपरंलाघवमास्थितः ।
समरात अजिंक्य रावणीने धनुष्य मण्डलाकार फिरविले। क्रोधाने पेटून परम लाघव दाखवीत त्याने वानरांवर वारंवार प्रहार केला॥
Verse 16
तेवध्यमानाहरयोनाराचैर्भीमविक्रमैः ।।।।सौमित्रिंशरणंप्राप्ताःप्रजापतिमिवप्रजाः ।
भीषण पराक्रम असलेल्या तीक्ष्ण नाराचांनी वध्यमान होत ते वानर सौमित्री लक्ष्मणाच्या शरण गेले; जसे प्रजा प्रजापतीच्या शरण जाते॥
Verse 17
ततःसमरकोपेनज्वलितोरघुनन्दनः ।।।।चिच्छेदकार्मुकंतस्यदर्शयन् पाणिलाघवम् ।
मग समरकोपाने ज्वलित झालेल्या रघुनंदन लक्ष्मणाने हातातील लाघव दाखवीत त्याचे धनुष्य छेदून टाकले॥
Verse 18
सोन्यऽत्कार्मुकम् मादायसज्जंचक्रेत्वरन्निव ।।।।तदप्यस्यत्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणोनिरकृन्तत ।
त्याने दुसरे धनुष्य उचलून जणू घाईघाईने सज्ज केले; पण लक्ष्मणाने तीन बाणांनी तेही छेदून टाकले॥
Verse 19
अथैवंछिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः ।।।।विव्याधोरसिसौमित्रीरावणिंपञ्चभिःशरैः ।
धनुष्य छिन्न झाल्यावर सौमित्री लक्ष्मणाने आशीविषाच्या विषासारख्या तीक्ष्ण पाच शरांनी रावणीच्या उरात भेद केला॥
Verse 20
तेतस्यकायंनिर्भिद्यमहाकार्मुकनिस्सृताः ।।।।निपेतुर्धरणींबाणारक्ताइवमहोरगाः ।
लक्ष्मणाच्या महाधनुषातून सुटलेले ते बाण त्याचे शरीर भेदून, रक्तवर्ण महोरगांसारखे, भूमीवर कोसळले।
Verse 21
भिन्नवर्मारुधिरंवमन्वक्त्रेणरावणिः ।।।।जग्राहकार्मुकश्रेष्ठंदृढज्यंबलवत्तरम् ।
कवच फाटून मुखातून रक्त ओकत असताना रावणि (इंद्रजित) ने दृढ प्रत्यंचायुक्त, अत्यंत बलवान असे श्रेष्ठ धनुष्य हाती घेतले।
Verse 22
सःलक्ष्मणंसमुद्धिश्यपरंलाघवमाश्रितः ।।।।ववर्षशरवर्षाणिवर्षाणीवपुरन्दरः ।
त्याने लक्ष्मणाला लक्ष्य करून, परम लाघवाचा आश्रय घेत, पुरंदर (इंद्र) जसा पावसाची वृष्टी करतो तशी बाणांची वृष्टी केली।
Verse 23
मुक्तमिन्द्रजितातत्तुशरवर्षमरिन्दमः ।।।।अवारयदसम्भ्रान्तोलक्ष्मणःसुदुरासदम् ।
इंद्रजिताने सोडलेली ती दुर्धर्ष बाणवृष्टी—सहन करणे कठीण—अरिंदम लक्ष्मणाने निश्चलपणे शांतचित्ताने रोखली।
Verse 24
संदर्शयामासतदारावणिंरघुनन्दनः ।।।।असम्ब्रान्तोमहातेजेस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
तेव्हा रघुकुल-नंदन, महातेजस्वी व न डगमगणारा लक्ष्मणाने रावणीसमोर आपला पराक्रम प्रकट केला; ते दृश्य जणू अद्भुतच भासले।
Verse 25
तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।।।
मग तो तो अत्यंत क्रुद्ध होऊन, शीघ्रास्त्र-प्रयोगाचे कौशल्य दाखवीत, रणात त्या सर्व राक्षसांना एकेकाला तीन-तीन बाणांनी विद्ध करू लागला; आणि राक्षसराजाच्या पुत्रालाही बाणांच्या ओघाने घायाळ केले।
Verse 26
तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।6.91.25।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।6.91.26।।
येथेही तेच वर्णन—तो अत्यंत क्रुद्ध होऊन, शीघ्रास्त्र-प्रयोगाचे कौशल्य दाखवीत, रणात त्या सर्व राक्षसांना एकेकाला तीन-तीन बाणांनी विद्ध करीत गेला; आणि राक्षसराजाच्या पुत्रालाही बाणांच्या ओघाने सतत ताडीत राहिला।
Verse 27
सोऽतिविद्धोबलवताशत्रुणाशत्रुघातिना ।असक्तंप्रेषयामासलक्ष्मणायबहून् शरान् ।।।।
शत्रुघातक बलवान लक्ष्मणाने त्याला अतिशय विद्ध केले तरीही, तो न थांबता लक्ष्मणाकडे पुष्कळ बाण सतत सोडीत राहिला।
Verse 28
तानप्राप्तान् शितैर्भाणैश्चिच्छेदपरवीरहा ।सारथेरस्य च रणेरथिवोरघुसत्तमः ।।।।शिरोजहारधर्मात्माभल्लेनानतपर्वणा ।
ते बाण येण्याआधीच परवीरहा लक्ष्मणाने तीक्ष्ण बाणांनी त्यांना छेदून टाकले; आणि रणात धर्मात्मा रघुश्रेष्ठाने त्या रथीच्या सारथ्याचे शिर अनतपर्व भल्लबाणाने उडविले।
Verse 29
सूतास्तेहयास्तत्ररथमूहुरविक्लबाः ।।।।मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
तेथे सारथी नसतानाही ते घोडे अजिबात न डगमगता रथ ओढीत मंडलाकार फिरत धावत राहिले; ते दृश्य जणू अद्भुतच होते।
Verse 30
अमर्षवशमापन्नःसौमित्रिर्दृढविक्रमः ।।।।प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्यशरैर्वित्रासयन् रणे ।
अमर्षाने भरलेला, दृढ पराक्रमी सौमित्रि (लक्ष्मण) रणात त्याचे घोडे बाणांनी भेदून त्यांना भयभीत करू लागला, जेणेकरून ते कोसळावेत।
Verse 31
अमर्षमाणस्तत्कर्मरावणस्यसुतोबली ।।।।विव्याथदशभिर्बाणैस्सौमित्रिंतममर्षणम् ।
ते कृत्य सहन न झाल्याने बलवान रावणपुत्र क्रोधाने त्या अजेय सौमित्रिला दहा बाणांनी जखमी करून टाकला।
Verse 32
तेतस्यवज्रप्रतिमाःशरास्सर्पविषोपमाः ।।।।विलयंजग्मुरागत्यकवचंकाञ्चनप्रभम् ।
त्याचे वज्रासारखे, सर्पविषासारखे तीक्ष्ण बाण येऊन सुवर्णप्रभ कवचावर आदळले आणि धडकेतच तुटून नष्ट झाले।
Verse 33
अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।।।
लक्ष्मणाचे कवच अभेद्य आहे असे जाणून रावणपुत्र इंद्रजित् अत्यंत क्रुद्ध होऊन, शीघ्रतेने आपले अस्त्रकौशल्य प्रकट करीत, सु-पंखयुक्त तीन बाणांनी लक्ष्मणाच्या ललाटास वेधून गेला।
Verse 34
अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।6.91.33।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।6.91.34।।
लक्ष्मणाचे कवच अभेद्य आहे असे जाणून रावणपुत्र इंद्रजित् अत्यंत क्रुद्ध होऊन, शीघ्रतेने अस्त्रकौशल्य दाखवीत, सु-पंखयुक्त तीन बाणांनी लक्ष्मणाच्या ललाटास वेधून गेला।
Verse 35
तैःपृषत्कैर्ललाटस्थैश्शुशुभेरघुनन्दनः ।रणाग्रेसमरश्लाघीत्रिशृङ्गइवपर्वतः ।।।।
ललाटात रोवलेले ते बाण घेऊन रघुकुलनंदन लक्ष्मण, समराची कीर्ती इच्छिणारा, रणाग्रे त्रिशिखरी पर्वताप्रमाणे शोभून दिसला।
Verse 36
स तथाह्यर्दितोबाणैराक्षसेनतदामृधे ।तमाशुप्रतिविव्याधलक्ष्मणःपञ्चभिःशरैः ।।।।विकृष्वेन्द्रजितोयुद्धेवदनेशुभकुण्डले ।
त्या संग्रामात राक्षसाच्या बाणांनी असा आहत झाल्यावर लक्ष्मणाने तत्क्षणी धनुष्य ताणून, शुभ कुंडलांनी शोभणाऱ्या मुखाचा इंद्रजित् यास पाच बाणांनी प्रत्युत्तर देत वेधले।
Verse 37
लक्ष्मणेन्द्रजितौवीरौमहाबलशरासनौ ।।।।अन्योन्यंजघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्मीविक्रमौ ।
महाबलवान धनुर्धर, भीषण पराक्रमी वीर लक्ष्मण आणि इंद्रजित् यांनी एकमेकांवर तीक्ष्ण बाणांनी परस्पर प्रहार केला।
Verse 38
ततःशोणितदिग्धाङ्गौलक्ष्मणेन्दजितावुभौ ।।।।रणेतौराजतुर्वीरौपुष्पिताविवकिंशुकौ ।
तेव्हा रक्ताने माखलेले अंग असलेले लक्ष्मण आणि इंद्रजित—हे दोन्ही वीर—रणांगणात जणू फुललेल्या किंशुकाच्या दोन वृक्षांसारखे शोभून दिसू लागले।
Verse 39
तौपरस्परमभ्येत्यसर्वगात्रेषुधवनिनौ ।।।।घोरैर्विव्यधतुर्भाणैःकृतभावावुभौजये ।
ते दोघे धनुर्धर परस्परांजवळ येऊन, विजयासाठी दृढनिश्चयी होऊन, घोर बाणांनी एकमेकांच्या सर्व अंगांना भेदू लागले।
Verse 40
ततःसमरकोपेनसम्वृतोरावणात्मजः ।।।।विभीषणंत्रिभिर्बाणैर्विव्याथवदनेशुभे ।
तेव्हा समरक्रोधाने आवृत झालेल्या रावणपुत्राने विभीषणाच्या शुभ मुखावर तीन बाणांनी प्रहार करून त्याला भेदले।
Verse 41
अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्ध्वाराक्षसेन्द्रंविभीषणम् ।।।।एकैकेनाभिविव्याथतान्सर्वान् हरियूथपान् ।
लोखंडी टोक असलेल्या तीन बाणांनी राक्षसांतील श्रेष्ठ विभीषणाला भेदून, त्यानंतर त्या सर्व वानर-यूथपतींनाही एकेक बाणाने वेगवेगळे भेदले।
Verse 42
तस्मैदृढतरंक्रुद्धोजघानगदयाहयान् ।।।।विभीषणोमहातेजारावणेस्सदुरात्मनः ।
तेव्हा महातेजस्वी विभीषण क्रोधाने प्रज्वलित होऊन दुरात्मा रावणी (इंद्रजित) व त्याचे घोडे यांवर भारी गदेचा अतिशय कठोर प्रहार केला।
Verse 43
पहताश्वादवाप्लुत्यरथान्निहतसारथे: ।।।।रथशक्तिंमहातेजाःपितृव्यायमुमोच ह ।
घोडे मारले गेले व सारथीही पडला, तेव्हा महातेजस्वी रावणी रथातून उडी मारून खाली उतरला आणि पितृव्यावर रथशक्ती (भाला) फेकली।
Verse 44
तामापततनींसम्प्रेक्ष्यसुमित्रानन्दवर्धनः ।।।।चिच्छेदनिशितैर्बाणैर्धशथापातयद्भुवि ।
आपल्याकडे झेपावणारी ती शक्ती पाहून सुमित्रानंदवर्धन लक्ष्मणाने तीक्ष्ण बाणांनी तिला दहा तुकडे करून भूमीवर पाडली।
Verse 45
तस्मैदृढतनुःक्रुद्धोहताश्वायविभीषणः ।।।।वज्रस्पर्शसमान् पञ्चससर्जोरसिसायकान् ।
मग दृढतनू विभीषण घोडे मारणाऱ्या रावणीवर क्रुद्ध होऊन वज्रस्पर्शासारखे पाच बाण त्याच्या उरात सोडले।
Verse 46
तेतस्यकायंभित्वातुरुक्मपुङ्खानिमित्तगाः ।।।।बभूवुर्लोहितादिग्धारक्ताइवमहोरगाः ।
ते सुवर्णपुंख बाण त्याचे शरीर भेदून रक्ताने माखले गेले; ते रक्तरंजित महोरगांसारखे भासू लागले।
Verse 47
सःपितृव्यस्यसङ्क्रुद्धःइन्द्रजिच्छरमाददे ।।।।उत्तमंरक्षसांमध्येयमदत्तंमहाबलम् ।
पितृव्यावर क्रुद्ध झालेला इंद्रजित् राक्षसांच्या मध्ये यमाने दिलेला अत्युत्तम व महाबलवान बाण उचलून धरू लागला।
Verse 48
तंसमीक्ष्यमहातेजामहेषुंतेनसंहितम् ।।।।लक्ष्मणोऽप्याददेबाणमद्यभदीमपराक्रमः ।
त्याने संधान केलेला तो महातेजस्वी महाबाण पाहून, आज भीमपराक्रम असलेल्या लक्ष्मणानेही प्रत्युत्तरासाठी आपला बाण उचलला।
Verse 49
कुबेरेणस्वयंस्वप्नेयद्दत्तममितात्मना ।।।।दुर्जयंदुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।
अमितात्मा कुबेराने स्वतः स्वप्नात दिलेला तो बाण इंद्रासह देव-दानवांनाही दुर्जय व दुर्विषह्य असा होता।
Verse 50
तयोस्तुधनुषीश्रेष्ठेबाहुभिःपरिघोपमैः ।।।।विकृष्यमाणेबलवत् क्रौञ्चविवचुकूजतुः ।
परिघासारख्या भुजांनी जेव्हा त्या दोघांनी आपापली श्रेष्ठ धनुष्ये जोराने ताणली, तेव्हा ती क्रौञ्च पक्ष्यांच्या कूजनासारखी निनादली।
Verse 51
ताभ्यांतुधनुषिश्रेष्ठेसंसितौसायकोत्तमौ ।।।।विकृष्यमाणेवीराभ्यांभृशंजज्वलतुःश्रिया ।
त्या दोन्ही श्रेष्ठ धनुष्यांवर उत्तम बाण चढविले गेले। वीरांनी प्रत्यंचा ओढताच ते बाण तेजस्वी शोभेने अत्यंत प्रज्वलित झाले॥
Verse 52
तौभासयन्तावाकाशंधनुर्भ्यांविशिखौच्युतौ ।।।।मुखेनमुखमाहत्यसन्निपेततुरोजसा ।
ते दोन्ही बाण धनुष्यांतून सुटून आकाश उजळवीत गेले। मग समोरासमोर धडक देऊन ते प्रचंड वेगाने एकमेकांवर आदळले॥
Verse 53
सन्निपातस्तयोश्चासीच्छरयोर्घोररूपयोः ।।।।सधूमविस्फुलिङ्गश्चतज्जोऽनगिर्दारुणोऽभवत् ।
त्या भयानक रूपाच्या दोन बाणांचा सन्निपात झाला; त्यातून धूर व ठिणग्या उडवीत दारुण अग्नी प्रकट झाला॥
Verse 54
तौमहाग्रहसङ्काशावन्योन्यंसन्निपत्य च ।।।।सङ्ग्रामेशतधायातौमेदिन्यांचैवपेततुः ।
महाग्रहांसारखे ते दोन्ही अस्त्र रणांगणात एकमेकांवर आदळून शंभर तुकडे झाले आणि पृथ्वीवर कोसळले॥
Verse 55
शरौप्रतिहतौदृष्टवातावुभौरणमूर्धनि ।।।।व्रीडितौजातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौतदा ।
रणाच्या अग्रभागी आपले बाण निष्फळ झालेले पाहून लक्ष्मण व इंद्रजित—दोघेही लज्जित झाले आणि त्यांच्यात क्रोधही जागा झाला॥
Verse 56
सुसंरर्ब्धस्तुसौमित्रिरस्त्रंवारुमाददे ।।।।रौद्रंमहेन्द्रजिद्युद्धेऽप्यसृजद्युद्धनिष्ठितः ।
तेव्हा अत्यंत संतप्त झालेला सौमित्रि (लक्ष्मण) वरुणास्त्र घेऊ लागला; आणि रणात अढळ असलेला महेंद्रजित् इंद्रजित् रौद्र-शक्तियुक्त अस्त्र युद्धात सोडू लागला।
Verse 57
तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।।।
त्याने ते परम अद्भुत वरुणास्त्र निष्फळ करून टाकले. मग क्रुद्ध, महातेजस्वी व रणजयी इंद्रजित् ने दीप्त अग्नेयास्त्र संधान केले, जणू तो सारा लोकच भस्म करील।
Verse 58
तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।6.91.57।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।6.91.58।।
तेव्हा क्रुद्ध, तेजस्वी व रणजयी इंद्रजित् ने दीप्त अग्नेयास्त्र संधान केले, जणू तो सारा लोकच ग्रास करील।
Verse 59
सौरेणास्त्रणतवदीरोलक्ष्मणःपर्यवारयत् ।अस्त्रंनिवारितंदृष्टवारावणिःक्रोथमूर्छितः ।।।।आददेनिशितंबाणमासुरंशत्रुदारुणम् ।
त्या अग्नेयास्त्राला वीर लक्ष्मणाने सौरास्त्राने रोखले. आपले अस्त्र थांबलेले पाहून रावणि (इंद्रजित्) क्रोधाने मूर्छित झाला आणि शत्रूंना भयावह असा तीक्ष्ण आसुर बाण उचलला।
Verse 60
तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराःकूटमुद्गराः ।।।।शूलानि च मुशुण्ड्यश्चगदाःखङ्गा: परश्वथा: ।
त्या धनुषातून तेजस्वी कूट-मुद्गर, शूळ, मुशुण्डी, गदा, खड्ग आणि परशु एकाएकी प्रकट झाले।
Verse 61
तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।।।
रणांगणात ते घोर, अत्यंत दारुण अस्त्र—जे सर्वभूतांस अवार्य व सर्वशस्त्रविदारक होते—पाहून तेजस्वी लक्ष्मणाने महेश्वर-अस्त्राने त्याचा प्रतिवार केला।
Verse 62
तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।6.91.61।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।6.91.62।।
त्या दोघांचे समतोल युद्ध रोमहर्षक झाले; आणि आकाशस्थ भूतगण लक्ष्मणाभोवती जमून त्याचे प्रतिवारण पाहू लागले।
Verse 63
तयोःसमुतुलंयुद्धंसम्बभूवारोमहर्षणम् ।गगनस्थानिभूतानिलक्ष्मणंपर्यवारयन् ।।।।
त्या दोघांचे समतोल युद्ध रोमहर्षक झाले; आणि आकाशस्थ भूतगण लक्ष्मणाभोवती जमून त्याचे प्रतिवारण पाहू लागले।
Verse 64
भैरवाभिरुतेभीमेयुद्धेवानरक्षसाम् ।भूतैर्बहुभिराकाशंविस्मितैरावृतंबभौ ।।।।
वानर-राक्षसांच्या त्या भीषण युद्धात भैरव गर्जना घुमू लागली; आणि विस्मित असंख्य भूतांनी आकाश जणू आच्छादले गेले।
Verse 65
ऋषयःपितरोदेवागन्धर्वगरुडोरगाः ।शतक्रतुंपुरस्कृत्यररक्षुर्लक्ष्मणंरणे ।।।।
ऋषी, पितर, देव, गंधर्व, गरुड आणि उरग—शतक्रतु (इंद्र) यास अग्रस्थानी ठेवून—रणात लक्ष्मणाचे रक्षण करू लागले।
Verse 66
अथान्यंमार्गणश्रेष्ठंसन्दधेराघवानुजः ।हुताशनसमस्पर्शंरावणात्मजदारणम् ।।।।
तेव्हा राघवाचा अनुज लक्ष्मणाने आणखी एक श्रेष्ठ बाण संधान केला—अग्निस्पर्शासारखा दाहक, रावणपुत्रास विदीर्ण करण्यास समर्थ।
Verse 67
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।।।
वीर लक्ष्मणाने सुंदर पिसांनी युक्त, सर्वांगाने सुसंगत, उत्तम सांध्यांनी दृढ, सुवर्णाने अलंकृत, शरीराचा अंत करणारा असा बाण उचलला। तो परतविणे कठीण, सहन करणे कठीण, राक्षसांना भय उत्पन्न करणारा; विषधर सर्पाच्या विषासारखा तीव्र, आणि देवसमूहांनीही पूजित होता।
Verse 68
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।6.91.67।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।6.91.68।।
तो बाण सुंदर पिसांनी युक्त, पूर्ण सुसंगत, उत्तम सांध्यांनी दृढ, सुवर्णाने विभूषित व प्राणान्तक होता। तो परतविणे व सहन करणे दोन्ही कठीण; राक्षसांना भयावह, विषधर सर्पाच्या विषासारखा तीक्ष्ण, आणि देवसंगांनी सन्मानित होता।
Verse 69
येनशक्रोमहातेजादानवानजत्प्रभुः ।पुरादेवासुरेयुद्धेवीर्यवान् हरिवाहनः ।।।।
याच (दिव्य अस्त्र) द्वारे महातेजस्वी शक्र—अजित प्रभु, पराक्रमी, हरिवाहन इंद्र—याने प्राचीन देवासुरयुद्धात दानवांचा पराभव केला होता।
Verse 70
तदैन्द्रमस्त्रंसौमित्रिःसम्युगेष्वपराजितम् ।शरश्रेष्ठंधनु: श्रेष्ठेविकर्षन्निदमिब्रवीत् ।।।।लक्ष्मीवान् लक्ष्मणोवाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।
तेव्हा सौमित्र लक्ष्मणाने, संग्रामात अपराजित असे ऐन्द्रास्त्ररूप श्रेष्ठ बाण श्रेष्ठ धनुष्यावर ओढत, लक्ष्मीसम्पन्न होऊन आपल्या कार्यसिद्धीसाठी हे वचन उच्चारले।
Verse 71
धर्मात्मासत्यसन्धश्चरामोदाशरथिर्यति ।।।।पौरुषेचाप्रतिद्वन्द्वःशरैनंजसिरावणिम् ।
जर दाशरथी राम धर्मात्मा, सत्यसंकल्प आणि पराक्रमात अप्रतिद्वन्द्वी असतील, तर या बाणाने रावणि (इंद्रजित) याचा वध होवो।
Verse 72
इत्युक्त्वाबाणमाकर्णंविकृष्यतमजिह्मगम् ।।।।लक्ष्मणःसमरेवीरःससर्जेन्द्रजितंप्रति ।
असे म्हणत वीर लक्ष्मणाने रणांगणात तो सरळगामी बाण कानापर्यंत ओढून इंद्रजिताकडे सोडला।
Verse 73
ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।।।
परवीरहा लक्ष्मणाने ऐन्द्रास्त्राचा संधान करून, शिरस्त्राणासह आणि तेजस्वी ज्वलंत कुंडलांनी शोभणारे इंद्रजिताचे मस्तक चिरडून देहापासून तोडून भूमीवर पाडले।
Verse 74
ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।6.91.73।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।6.91.74।।
ऐन्द्रास्त्राचा यथार्थ संधान करून, परवीरसंहारक लक्ष्मणाने इंद्रजिताचे शिरस्त्राणयुक्त, श्रीमंत व तेजस्वी कुंडलांनी दीप्त असे मस्तक धडापासून तोडून पृथ्वीवर पाडले।
Verse 75
तद्राक्षसतनूजस्यभिन्नस्कन्धंशिरोमहत् ।तपनीयनिभंभूमौददृशेरुधिरोक्षितम् ।।।।
तेव्हा त्या राक्षसकुलोत्पन्न राजपुत्राचे धडापासून तुटलेले विशाल मस्तक भूमीवर दिसले—रक्ताने ओथंबलेले, तरीही तप्त सुवर्णासारखे झळाळणारे।
Verse 76
हतः स निपपाताथधरण्यांरावणात्मजः ।कवचीसशिरस्त्राणोविद्धस्थशरासनः ।।।।
मग रावणाचा पुत्र मारला जाऊन धरणीवर कोसळला—कवचधारी, शिरस्त्राणयुक्त, आणि त्याचे धनुष्य व शस्त्रसामग्री भेदली जाऊन छिन्नभिन्न झाली होती।
Verse 77
चुक्रुशुस्तेततःसर्वेवानराःसविभीषणाः ।हृष्यन्तोनिहतेतस्मिन् देवावृत्रवधेयथा ।।।।
तेव्हा विभीषणासह सर्व वानरांनी जयघोष केला; तो मारला गेल्यावर ते तसेच हर्षित झाले, जसे वृत्रवधाच्या वेळी देव आनंदित झाले होते।
Verse 78
अथान्तरिक्षेभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।जज्ञेऽथजयसन्नादोगन्धर्वाप्सरसामपि ।।।।
मग आकाशात दिव्य भूतगण व महात्मा ऋषी, तसेच गंधर्व व अप्सरा यांचाही जयजयकाराचा महान् निनाद उठला।
Verse 79
पतितंतमभिज्ञायराक्षसीसामहाचमूः ।वध्यमानादिशोभेजेहरिभिर्जितकाशिभिः ।।।।
तो पडलेला आहे असे जाणून ती महान राक्षसी सेना—विजयास उत्सुक वानरांनी आक्रमून—भंग पावून सर्व दिशांना पळून विखुरली।
Verse 80
वानरैर्वध्यमानास्तेशस्त्रानुत्सृज्यराक्षसाः ।लङ्कामभिमुखास्सस्रुर्भ्रष्टसंज्ञाःप्रधाविताः ।।।।
वानरांनी मारले जात ते राक्षस शस्त्रे टाकून लंकेकडे धावले—भयग्रस्त, शुद्ध हरपलेले।
Verse 81
दुद्रुवुर्भहुधाभीताराक्षसाश्शतशोदिशः ।त्यक्त्वाप्रहरणान्सर्वेपट्टसासिपरश्वधान् ।।।।
भीतीने थरथर कापत राक्षस शेकडोच्या संख्येने अनेक टोळ्यांत सर्व दिशांना पळाले; त्यांनी भाले, तलवारी व परशु इत्यादी सर्व शस्त्रे टाकून दिली।
Verse 82
केचिल्लङ्कांपरित्रस्ताःविष्टावानरार्दिताः ।समुद्रेपतिताःकेचित्केचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।
वानरांच्या पाठलागाने त्रस्त होऊन काही राक्षस भयभीत होऊन लंकेत शिरले; काही समुद्रात पडले; तर काही पर्वताचा आश्रय घेऊन बसले।
Verse 83
हतमिन्द्रजितंदृष्टवाशयानं च रणक्षितौ ।राक्षसानांसहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत ।।।।
इंद्रजित मारलेला व रणभूमीवर पडलेला पाहताच, राक्षसांच्या हजारोंमध्येही तेथे एकही दिसून राहिला नाही।
Verse 84
यथास्तङ्गतआदित्येनावतिष्ठन्तिरश्मयः ।तथातस्मिन्निपतितेराक्षसास्तेगतादिशः ।।।।
जसा सूर्य अस्त गेल्यावर त्याच्या किरणांचा ठाव राहत नाही, तसा तो पडताच ते राक्षस सर्व दिशांना पळून गेले।
Verse 85
शान्तरश्मिरिवादित्योनिर्वाणइवपावकः ।बभूव स महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः ।।।।
शांत किरणांच्या सूर्यासारखा, विझलेल्या अग्नीप्रमाणे, तो महाबाहु प्राणरहित होऊन निश्चल पडला होता।
Verse 86
प्रशान्तपीडाबहुलोविनष्टारिःप्रहर्षवान् ।बभूवलोकःपतितेराक्षसेन्द्रसुतोतदा ।।।।
तेव्हा राक्षसराजाच्या पुत्राचा पाडाव होताच जगाची मोठी पीडा शांत झाली; शत्रू नष्ट झाला आणि लोक आनंदित झाले।
Verse 87
हर्षं च शक्रोभगवान् सहसर्वैर्महर्षिभिः ।जगामनिहतेतस्मिन्राक्षसेपापकर्मणि ।।।।
तो पापकर्मी राक्षस मारला गेल्यावर, भगवान शक्र (इंद्र) सर्व महर्षींंसह अत्यंत हर्षित झाले।
Verse 88
आकाशेचापिदेवानांशुश्रुवेदुन्दुभिस्वनः ।नृत्यद्भिरप्सरोभिश्चगन्धर्वैश्चमहात्मभिः ।।।।
आकाशातही देवांच्या दुंदुभीचा निनाद ऐकू आला; नृत्य करणाऱ्या अप्सरा आणि महात्मा गंधर्व यांच्या मध्ये तो घुमू लागला।
Verse 89
ववर्षुःपुष्पवर्षाणितदद्भुतमिवाभवत् ।प्रशशंसुर्हतेतस्मिन्राक्षसेक्रूरकर्मणि ।।।।
त्यांनी पुष्पवृष्टी केली; ते जणू अद्भुतच भासले। त्या क्रूरकर्मा राक्षसाचा वध झाल्यावर त्यांनी त्या पराक्रमाची स्तुती केली।
Verse 90
शुद्धाआपोनभश्चैवजहृषुर्देवदानवाः ।आजग्मुःपतितेतस्मिन्सर्वलोकभयावहे ।।।।
सर्वलोकभयावह तो पडताच आकाश व जल शुद्ध झाले। देव व दानव हर्षित झाले आणि तेथे येऊन एकत्र जमले।
Verse 91
ऊचुश्चसहितास्तुष्टादेवगन्धर्वदानवाः ।विज्वराश्शान्तकलुषाब्राह्मणाविचरन्त्विति ।।।।
एकत्र येऊन प्रसन्न झालेले देव, गंधर्व व दानव म्हणाले—“ब्राह्मण ज्वररहित राहोत, कलुष शांत होवो, आणि निर्भयपणे विचरू देत।”
Verse 92
ततोऽभ्यनन्दन्सम्हृष्टास्समरेहरियूथपाः ।तमप्रतिबलंदृष्टवाहतंनैरृतपुङ्गवम् ।।।।
तेव्हा रणांगणात हर्षित झालेले वानरयूथपती आनंदाने जयघोष करू लागले। अप्रतिम पराक्रमी राक्षसश्रेष्ठ पडलेला पाहून त्यांनी लक्ष्मणाचा स्तुतीसह अभिनंदन केला॥
Verse 93
विभीषणोहनूमांश्चजाम्बवांश्चर्क्षयूथपः ।विजयेनाभिनन्दन्तसुष्टुवुश्चापिलक्ष्मणम् ।।।।
विभीषण, हनुमान आणि अस्वलयूथपती जांबवान—या सर्वांनी विजयाबद्दल लक्ष्मणाचे अभिनंदन केले आणि भक्तिभावाने त्याची स्तुतीही केली॥
Verse 94
क्ष्वेळन्तश्चप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।लब्दलक्षारघुसुतंपरिवार्योपतस्थिरे ।।।।
उद्दिष्ट साध्य झाल्यावर वानर खेळत, उड्या मारत आणि गर्जना करत रघुकुलनंदन लक्ष्मणाभोवती जमले व सेवेसाठी उभे राहिले॥
Verse 95
लाङ्गूलानिप्रविध्यन्तस्स्फोटयन्तश्चवानराः ।लक्ष्मणोजयतीत्येवंवाक्यंविश्रावयंस्तदा ।।।।
तेव्हा वानर शेपटी उंच उडवीत व फटकारत मोठ्याने घोषणा करू लागले—“लक्ष्मण जयवंत आहे! लक्ष्मण विजयी आहे!”॥
Verse 96
अन्योन्यं च समालशिष्यहरयोहृष्टमानसाः ।चक्रुरुच्चावगुणाराघवाश्रयसजा: कथा: ।।।।
हर्षित मनाचे वानर एकमेकांना आलिंगन देऊन राघवांच्या आश्रयातून उद्भवलेल्या, विविध स्तुतिगुणांनी भरलेल्या अनेक कथा परस्पर सांगू लागले॥
Verse 97
तदसुकरमथाभिवीक्ष्यहृष्टाःप्रियसुहृदोयुधिलक्ष्मणस्यकर्म ।परममुपलभन्मनःप्रहर्षंविनिहतमिन्द्ररिपुंनिशम्यदेवाः ।।।।
रणांगणात लक्ष्मणाचे ते अत्यंत दुष्कर कर्म पाहून प्रिय सुहृद आनंदित झाले. आणि इंद्राच्या शत्रूचा वध झाल्याचे ऐकून देवांना हृदयात परम हर्ष प्राप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The chapter presents escalatory warfare where both sides deploy catastrophic astras; the ethical pivot lies in Lakṣmaṇa’s controlled, purpose-bound use of the Aindra missile—aimed to end a destabilizing threat rather than to indulge vengeance—framed through a truth-invocation aligning victory with dharma.
Speech acts function as moral instruments: Lakṣmaṇa’s consecratory statement links efficacy to righteousness, implying that power (astra, skill, valor) is legitimate when yoked to satya (truth), maryādā (norms), and the protection of the wider world-order.
Laṅkā is the operational backdrop (city exit, battlefield perimeter), while the ‘antarikṣa’ (sky-realm) becomes a cultural-theological stage where devas, ṛṣis, gandharvas, and apsarases witness, protect, and ritually acclaim the turning point of Indrajit’s fall.