Sarga 81
इन्द्रजितो मायासीतावधः — Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
युद्धकाण्ड
या सर्गात इंद्रजित् राघवाचा हेतू ओळखून लंकेत आत शिरतो आणि राक्षसांच्या मृत्यूचे स्मरण करून क्रोधाने पेटतो. तो पश्चिम द्वारातून बाहेर येऊन रणास सज्ज राम-लक्ष्मणांना पाहताच मायेचा प्रयोग करतो—राक्षसांच्या संरक्षणात रथावर मायासीताचे रूप बसवून वानरसेनेला भ्रमित करण्यासाठी पुढे सरकतो. वानर दल धावून येते; हनुमान अग्रभागी राहून शस्त्रासारखे पर्वतशिखर उचलून रथाजवळ पोहोचतो. एकवेणी, धुळीने मळलेले अंग, तपस्विनीप्रमाणे दिसणारी स्त्री पाहून तो तिला मैथिली समजून व्याकुळ होतो. इंद्रजित् नाटकीपणे तिचे केस धरून तिला मारतो आणि म्हणतो की शत्रूला पीडा देण्यासाठी स्त्रीहिंसाही योग्य आहे. हनुमान हे कृत्य नीच व अधर्म्य म्हणून धिक्कारतो आणि इंद्रजिताचा लवकरच विनाश व मृत्यूनंतरची अपकीर्ती सांगतो. मग इंद्रजित् सर्वांसमोर तलवारीने त्या मायासीताचा ‘वध’ करून वानरांचा प्रयत्न व्यर्थ असल्याची घोषणा करतो. क्षणभर वानर शोकाने ढासळून पळू लागतात, तर इंद्रजित् गर्जना करून आनंद मानतो—ही माया रणातील गरज नव्हे, तर मनोबल तोडण्याचे शस्त्र ठरते.
Shlokas
Verse 1
विज्ञायतुमनस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।स निवृत्याहवात्तस्मात् प्रविवेशपुरींततः ।।।।
महात्मा राघवाचे मन जाणून, तो त्या रणांगणातून निवृत्त होऊन नंतर नगरात प्रविष्ट झाला।
Verse 2
सोऽनुस्मृत्यवधंतेषांराक्षसानांतरस्विनाम् ।क्रोधताम्रेक्षणश्शूरोनिर्जगामाहाद्युति: ।।।।
त्या पराक्रमी राक्षसांच्या वधाचे स्मरण करून तो वीर, महातेजस्वी इंद्रजित् क्रोधाने तांबूस झालेले डोळे घेऊन बाहेर आला।
Verse 3
स पश्चिमेवद्वारेणनिर्ययौराक्षसैर्वृतः ।इन्द्रजित्सुमहावीर्यःपौलस्त्योदेवकण्टकः ।।।।
देवांना त्रास देणारा, पौलस्त्यवंशी, महापराक्रमी इंद्रजित् राक्षसांनी वेढलेला पश्चिम द्वाराने बाहेर आला।
Verse 4
इन्द्रजित्तुततोदृष्टवाभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।रणायाभ्युद्यतौवीरौमायांप्रादुष्करोत्तदा ।।।।
मग इन्द्रजित् ने रणासाठी सज्ज असलेल्या वीर राम-लक्ष्मण या बंधूंना पाहून त्या वेळी आपली माया प्रकट केली।
Verse 5
इन्द्रजित्तुरथेस्थाप्यसीतांमायामयींतदा ।बलेनमहतावृत्यतस्यावधमरोचयत् ।।।।
तेव्हा इन्द्रजित् ने रथावर मायामयी सीतेला बसवून, मोठ्या सैन्याने वेढा घालून, तिचा वध करण्याचा निश्चय केला।
Verse 6
मोहनार्थंतुसर्वेषांबुद्धिंकृत्वासुदुर्मतिः ।हन्तुंसीतांव्यवसितोवानराभिमुखोययौ ।।।।
सर्वांना मोहात पाडण्यासाठी युक्ती रचून, तो अतिदुर्मती सीतेचा वध करण्याचा निश्चय करून वानरांच्या समोर गेला।
Verse 7
तम्दृष्टवात्वभिनिर्यान्तंसर्वेतेकाननौकसः ।उत्पेतुरभिसङ्क्रुद्धाश्शिलाहस्तायुयुत्सवः ।।।।
त्याला पुढे येताना पाहून ते सर्व काननवासी क्रोधाने उसळून उठले। युद्धास उत्सुक होऊन, हातात शिळा घेऊन ते धावून गेले।
Verse 8
हनूमान् पुरतस्तेषांजगामकपिकुञ्जरः ।प्रगृह्यसुमहच्छृङ्गंपर्वतस्यदुरासदम् ।।।।
त्यांच्या पुढे कपिकुञ्जर हनुमान चालून गेला। पर्वताचे दुर्गम असे अतिविशाल शिखर त्याने उचलून धरले.
Verse 9
स ददर्शहतानन्दांसीतामिन्द्रजितोरथे ।एकवेणीधरांदीनामुपवासकृशाननाम् ।।।।परिक्लिष्टैकवसनाममृजांराघवप्रियाम् ।रजोमलाभ्यामालिप्तैस्सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ।।।।
त्याने इन्द्रजिताच्या रथावर सीतेला पाहिले—आनंदरहित, एकच वेणी धारण केलेली, दीन; उपवासाने कृश झालेला मुखवर्ण. एकाच मळकट वस्त्रात क्लांत, जणू जीवनाची आसच उरलेली नाही; राघवाची प्रिया, कुलवधू—धूळ व मळाने लिप्त सर्वांग, अलंकाररहित।
Verse 10
स ददर्शहतानन्दांसीतामिन्द्रजितोरथे ।एकवेणीधरांदीनामुपवासकृशाननाम् ।।6.81.9।।परिक्लिष्टैकवसनाममृजांराघवप्रियाम् ।रजोमलाभ्यामालिप्तैस्सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ।।6.81.10।।
त्याने इंद्रजिताच्या रथावर सीतेला पाहिले—आनंदहरित, एकवेणीधारिणी, दीन, उपवासाने कृश झालेल्या मुखाची; एकाच जीर्ण वस्त्रात परिक्लिष्ट, अलंकाररहित, राघवप्रिय, आणि धूळ-मळाने सर्वांग लिप्त अशी ती श्रेष्ठ स्त्री।
Verse 11
तांनिरीक्ष्यमुहूर्तंतुमैथिलीत्यध्यवस्यतु ।बभूवाचिरदृष्टाहितेनसाजनकात्मजा ।।।।
तिला क्षणभर निरखून त्याने निश्चय केला—“ही मैथिलीच आहे”; कारण जनकनंदिनी त्याने थोड्याच वेळापूर्वी पाहिली होती।
Verse 12
अब्रवीत्तांतुशोकार्तांनिरानन्दांतपस्विनीम् ।दृष्टवारथोस्थितांदृष्ट्वाराक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ।।।।कंसमर्थितमस्येतिचिन्तयन्समहाकपिः ।सहतैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावतरावणिम् ।।।।
शोकाकुल, आनंदहीन, तपस्विनीप्रमाणे स्थित, रथावर बसलेली आणि राक्षसराजपुत्राच्या अधीन झालेली तिला पाहून तो महाकपी विचार करू लागला—“हिच्यावर काय केले गेले?” मग वानरश्रेष्ठांसह तो रावणि (इंद्रजित) याच्यावर धावून गेला।
Verse 13
अब्रवीत्तांतुशोकार्तांनिरानन्दांतपस्विनीम् ।दृष्टवारथोस्थितांदृष्ट्वाराक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ।।6.81.12।।कंसमर्थितमस्येतिचिन्तयन्समहाकपिः ।सहतैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावतरावणिम् ।।6.81.13।।
शोकाकुल व आनंदहीन, तपस्विनीप्रमाणे, रथावर बसलेली आणि राक्षसकुमाराच्या अधीन असलेली तिला पाहून महाकपी विचार करू लागला—“हिच्यावर काय केले आहे?” आणि वानरश्रेष्ठांसह तो रावणि (इंद्रजित) याच्यावर झडप घालू लागला।
Verse 14
तद्वानरबलंदृष्टवारावणिःक्रोधमूर्छितः ।कृत्वाविकोशंनिस्त्रिंशंमूर्ध्निसीतामकर्षयत् ।।।।
ते वानरबल पाहून रावणि क्रोधाने मूर्च्छित झाला; त्याने तलवार उपसून सीतेला मस्तकावरील केस धरून ओढले।
Verse 15
तांस्त्रियंपश्यतांतेषांताडयामासरावणि: ।क्रोशन्तींरामरामेतिमाययायोजितांरथे ।।।।
त्यांच्या पाहता-पाहता रावणिने त्या स्त्रीला मारले—मायेने रथावर बसविलेल्या, आणि “राम! राम!” अशी आर्त हाक देत किंकाळणाऱ्या।
Verse 16
गृहीतमूर्धजांदृष्टवाहनुमान् दैन्यमागतः ।शोकजंवारिनेत्राभ्यामुत्सृजन्मारुतात्मजः ।।।।
तिचे केश पकडलेले पाहून मारुतात्मज हनुमान अत्यंत दीन झाला; शोकातून उत्पन्न झालेले अश्रू त्याच्या डोळ्यांतून वाहू लागले।
Verse 17
तांदृष्टवाचारुसर्वाङ्गींरामस्यमहिषींप्रियाम् ।अब्रवीत्पुरुषंवाक्यंक्रोधाद्रक्षोधिपात्मजम् ।।।।
रामाची प्रिय महिषी, सर्वांगसुंदरी सीता हिला पाहून तो क्रोधाने पेटला आणि राक्षसराजाच्या पुत्राला कठोर, धिक्काराचे वचन बोलला।
Verse 18
दुरात्मन्नात्मनाशायकेशपक्षेपरामृशः ।ब्रह्मर्षीणांकुलेजातोराक्षसींयोनिमाश्रितः ।।।।
अरे दुरात्म्या! केश पकडणे हे तुझ्याच आत्मनाशासाठी आहे. ब्रह्मर्षींच्या कुळात जन्मूनही तू राक्षसी योनी व राक्षसाचाराचा आश्रय घेतलास।
Verse 19
धिक्त्वांपापसमाचारंयस्यतेमतिरिदृशी ।नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम ।।।।अनार्यस्येदृशंकर्मघृणातेनास्तिनिर्घृण ।
धिक्कार असो तुला, हे पापसमाचार्या—ज्याची बुद्धी अशी झाली आहे! हे नृशंस, अनार्य, दुर्वृत्त, क्षुद्र, पापपराक्रमी—असे कर्म अनार्यालाच शोभते; निर्घृणा, तुझ्यात दया नाही।
Verse 20
च्युतागृहाच्चराज्याच्चरामहस्ताच्चमैथिली ।।।।किंतवैषापराद्धाहियदेनांहन्तुमिच्छसि ।
मैथिलीला तिच्या घरातून, राज्यातून आणि श्रीरामांच्या रक्षणकारी हातातूनही दूर नेले गेले आहे. तिने तुझा असा कोणता अपराध केला आहे की तू तिला मारू इच्छितोस?
Verse 21
सीतांहत्वातु न चिरंजीविष्यसिकथञ्चन ।।।।वधार्हकर्मणानेनममहस्तगतोह्यसि ।
तू सीतेचा वध केलास तर कोणत्याही प्रकारे तू फार काळ जगणार नाहीस. या वधार्ह कर्मामुळे तू खरोखरच माझ्या हातात आला आहेस.
Verse 22
येच स्त्रीघातिनांलोकालोकवध्यैषुकुसतिताः ।।।।इहजीवितमुत्सृज्यप्रेत्यतान्प्रतिपत्स्यसे ।
स्त्रीघातकांसाठी जे लोक ठरलेले आहेत—जगाने धिक्कारलेल्या पाप्यांच्या अवस्थेत—इथे प्राण सोडून, मृत्यूनंतर तू त्याच लोकांना प्राप्त होशील.
Verse 23
तिब्रुवाणोहनुमान् सायुधैर्हरिभिर्वृतः ।।।।अभ्यदावत् ससुङ्कृद्धोराक्षसेन्द्रसुतंप्रति ।
असे बोलून, शस्त्रधारी वानरवीरांनी वेढलेला हनुमान अत्यंत क्रुद्ध होऊन राक्षसराजाच्या पुत्राकडे धावून गेला.
Verse 24
पतन्तंमहावीर्यंतदनीकंवनौकसाम् ।।।।रक्षसांभीमकोपानामनीकंतुन्यवारयत् ।
वनवासी वानरांची ती महावीर्यशाली सेना झेपावत धावली, तेव्हा तिने भीषण क्रोधाने पुढे येणाऱ्या राक्षसांच्या फळीला रोखून धरले.
Verse 25
सःतांबाणसहस्रेणविक्षोभ्यहरिवाहिनीम् ।।।।हनूमन्तंहरिश्रेष्ठमिन्द्रजित् प्रत्युवाच ह ।
त्याने सहस्र बाणांनी वानरसेना क्षोभून टाकली आणि मग कपिश्रेष्ठ हनुमंतास इंद्रजित् प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 26
सुग्रीवस्त्वं च रामश्चयन्निमित्तमिहागताः ।।।।तांवधिष्यामिवैदेहीमद्यैवतवपश्यतः ।
जिच्या कारणासाठी सुग्रीव, तू आणि राम येथे आला आहात—त्या वैदेहीला मी आजच तुझ्या डोळ्यांसमोर ठार मारीन।
Verse 27
इमांहत्वाततोरामंलक्ष्मणंत्वां च वानर ।।।।सुग्रीवं च वधिष्यामितंचानार्यंविभीषणम् ।
हिला ठार मारून मग मी राम, लक्ष्मण आणि तुला, हे वानरा, तसेच सुग्रीवालाही वध करीन; आणि त्या अनार्य विभीषणालाही।
Verse 28
न हन्तव्याःस्त्रियश्चेतियद् ब्रवीषिप्लवङ्गम ।।।।पीडाकरममित्राणांयत्स्यात्कर्तव्यमेवतत् ।
हे प्लवंगमा! तू म्हणतोस—‘स्त्रियांना मारू नये’; पण शत्रूंना जे दुःखकारक ठरेल, तेच तर करणे आवश्यक आहे।
Verse 29
तमेवमुक्त्वारुदतींसीतांमयामयीं च ताम् ।।।।शितधारेणखङ्गेननिजघानेन्द्रजित्स्वयम् ।
असे बोलून इंद्रजिताने स्वतः त्या रडणाऱ्या मायावी सीतेवर तीक्ष्ण धारेच्या तलवारीने प्रहार केला.
Verse 30
यज्ञोपवीतमार्गेणभिन्नातेनतपस्विनी ।।।।सापृथिव्यांपृथुश्रोणीपपातप्रियदर्शना ।
जानव्याच्या मार्गाप्रमाणे (तिरपे) कापली गेलेली ती तपस्विनी, सुंदर दिसणारी सीता जमिनीवर पडली.
Verse 31
त्तामिन्द्रजित् स्त्रियंहत्वाहनूमन्तमुवाच ह ।।।।मयारामस्यपश्येमांकोपेन च ।एषाविशस्तावैदेहीनिष्फलोवःपरिश्रमः ।।।।
त्या स्त्रीला मारून इंद्रजीत हनुमानाला म्हणाला, 'माझ्या क्रोधाने मारल्या गेलेल्या रामाच्या या पत्नीला पहा. ही वैदेही मारली गेली आहे, तुमचे कष्ट व्यर्थ गेले.'
Verse 32
त्तामिन्द्रजित् स्त्रियंहत्वाहनूमन्तमुवाच ह ।।6.81.31।।मयारामस्यपश्येमांकोपेन च ।एषाविशस्तावैदेहीनिष्फलोवःपरिश्रमः ।।6.81.32।।
त्या स्त्रीला मारून इंद्रजीत हनुमानाला म्हणाला, 'माझ्या क्रोधाने मारल्या गेलेल्या रामाच्या या पत्नीला पहा. ही वैदेही मारली गेली आहे, तुमचे कष्ट व्यर्थ गेले.'
Verse 33
ततःखडगेनमहताहत्वातामिन्द्रजित् स्वयम् ।हृष्टस्सरथमास्थायननाद च महास्वनम् ।।।।
त्यानंतर त्या विशाल तलवारीने तिला स्वतः मारून, आनंदी झालेल्या इंद्रजिताने रथावर बसून मोठी गर्जना केली.
Verse 34
वानराश्शुश्रुवुश्शब्दमदूरेप्रत्यवस्थिताः ।व्यादितास्यस्यनदतस्तद्दुर्गंसंश्रितस्यतु ।।।।
अदूर उभ्या असलेल्या वानरांनी, त्या दुर्गात आश्रय घेतलेल्या, तोंड वासून गर्जना करणाऱ्याचा शब्द ऐकला।
Verse 35
तथातुसीतांविनिहत्यदुर्मतिःप्रहृष्टचेतास्सबभूवरावणिः ।तंहृष्टरूपंसमुदीक्ष्यवानराविषण्णरूपास्सहसाप्रददुद्रुवुः ।।।।
अशा रीतीने ‘सीतेचा वध केला’ असे करून तो दुर्मती रावणिपुत्र हर्षित झाला। त्याचा आनंदित भाव पाहून वानर शोकाकुल होऊन सहसा पळून गेले।
Frequently Asked Questions
Indrajit stages violence against a woman (an illusory Sītā) to break enemy morale, forcing the narrative to examine wartime limits: whether psychological victory can justify acts framed as cruelty toward the protected and non-combatant.
The dialogue asserts that adharma—especially cruelty and the targeting of the vulnerable—corrodes the perpetrator and invites retribution; Hanumān’s rebuke frames such conduct as self-destructive and socially condemnable, regardless of tactical gain.
The action is anchored at Laṅkā’s city-space and its western gate, with culturally marked details such as the yajñopavīta-mārga (sacred-thread line) used to describe the sword’s diagonal cut, and emblematic war-objects like the chariot, sword, and mountain peak.