Sarga 90
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्ड
युद्धकाण्डातील ९०व्या सर्गात लंकेच्या युद्धाचा निर्णायक टप्पा दोन प्रवाहांत उलगडतो—(१) विभीषणाने वानर-नेत्यांना दिलेले रणनीतिक प्रोत्साहन आणि (२) लक्ष्मण व इंद्रजित (रावणी) यांच्यातील द्वंद्वयुद्धाची तीव्रता. विजयासाठी दोघेही कटिबद्ध असून जणू दोन मदोन्मत्त हत्ती समोरासमोर आले आहेत; विभीषण अग्रभागी उभा राहून युद्ध पाहतो व मार्गदर्शन करतो. विभीषण आधी मारल्या गेलेल्या प्रमुख राक्षस सेनापतींची गणना करून उरलेल्या संग्रामाचे लक्ष्य संकुचित करतो—राक्षस प्रतिकाराचा मुख्य आधार आता इंद्रजितच (रावण शेवटचा अपवाद). रामकार्याकरिता भावाच्या पुत्रावर प्रहार करावा लागतो, हा धर्मसंघर्ष व नात्याच्या वधाची नैतिक किंमत तो स्पष्ट करतो. वानरश्रेष्ठ त्याच्या वचनांनी अधिकच रणोत्साही होतात. यानंतर युद्धचित्र अधिक उग्र होते—जांबवान वानरसेनेसह शस्त्रधारी राक्षसांशी झुंजतो; हनुमान लक्ष्मणाला रथातून उतरवून उपटलेल्या सालवृक्षाने राक्षसांच्या रांगा उद्ध्वस्त करतो. लक्ष्मण–इंद्रजित यांचा शरवर्षाव इतका वेगवान होतो की धनुष्यहस्ताची हालचालही न दिसावी; आकाश बाणजाळाने झाकले जाते, अंधार व अपशकुन वाढतात, आणि रणध्वनी देवासुर-संग्रामासारखी भासते. मग निर्णायक वळणे येतात—सौमित्री इंद्रजिताचे चार घोडे भेदतो; भल्लबाणाने सारथ्याचे शिरच्छेदन होते; इंद्रजित क्षणभर स्वतःच सारथीचे काम करतो. वानरनेते उडी मारून घोड्यांचा वध करतात, त्यामुळे इंद्रजिताला पायदळ युद्ध करावे लागते. लक्ष्मण घन बाणवृष्टीने त्याला रोखतो; इंद्रजिताच्या विषादामुळे वानरांचे मनोबल वाढते. सर्गाच्या शेवटी इंद्रजित पायी पुढे सरसावतो आणि लक्ष्मण त्याच्या नव्या शरवर्षाला अडवून त्याच्या पतनाकडे जाणारी गती दृढ करतो.
Shlokas
Verse 1
युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।।।
तो नर व तो राक्षस—परस्परवधाची इच्छा धरून, मत्त हत्तींसारखे एकमेकांवर तुटून पडलेले—असे युद्धरत पाहून, रावणाचा शूर भाऊ विभीषण रणमूर्धनी उभा राहिला, त्यांचा संग्राम पाहण्यास उत्सुक होऊन।
Verse 2
युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।6.90.1।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।6.90.2।।
रणात परस्पर भिडलेल्या त्या दोन महाबली वीरांना पाहण्याची इच्छा धरून, रावणाचा शूर भाऊ युद्धभूमीच्या अग्रभागी उभा राहिला।
Verse 3
ततोविष्फारयामासमहद्धनुरवस्थितः ।उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषुमहाशरान् ।।।।
मग तो स्थिर उभा राहून त्याने आपले महान धनुष्य पूर्ण ताणले आणि राक्षसांवर तीक्ष्ण अग्राचे महाबाण सोडले।
Verse 4
तेशराःशिखिसम्पर्शानिपतन्तस्समाहिताः ।राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीवमहागिरीन् ।।।।
अग्निस्पर्शासारखे दाहक, नेमके सोडलेले ते बाण पडताच राक्षसांना असे फाडू लागले, जसे वज्र महापर्वतांना भेदतो॥
Verse 5
विभीषणस्यानुचरास्तेपिशूलासिपट्टसै: ।चिच्छिदुःसमरेवीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ।।।।
विभीषणाचे अनुचर ते राक्षसोत्तमही रणांगणात शूल, तलवार व पट्टस घेऊन वीर राक्षसांना छिन्नभिन्न करू लागले.
Verse 6
राक्षसैस्स्सैःपरिवृतस्सतदातुविभीषणः ।बभौमध्येप्रहृष्टानामाकलभानामिवद्विपः ।।।।
तेव्हा त्या राक्षसांनी वेढलेला विभीषण, आनंदित तरुण हत्तींच्या मध्ये महान गजराजासारखा तेजस्वी भासला।
Verse 7
ततस्स्संञ्चोदयानोवैहरीन्रक्षोरणप्रियान् ।उवाचवचनंकालेकालज्ञोरक्षसांवरः ।।।।
नंतर काळ जाणणारा राक्षसांतील श्रेष्ठ विभीषण, राक्षसांशी रणप्रिय असलेल्या वानरांना उत्तेजित करीत योग्य वेळी वचन बोलला।
Verse 8
एकोऽयंराक्षसेन्द्रस्यपरायणमवस्थितः ।एतच्छेषंबलंतस्यकिंतिष्ठतहरीश्वराः ।।।।
हा एकटाच राक्षसराजाचा शेवटचा आधार होऊन उभा आहे; हेच त्याचे उरलेले बळ—हे वानराधिपतीहो, तुम्ही का थांबता?
Verse 9
अस्मिंन्विनिहतेपापेराक्षसेरणमूर्थनि ।रावणंवर्जयित्वातुशेषमस्यबलंहतम् ।।।।
जर रणाच्या अग्रभागी या पापी राक्षसाचा वध झाला, तर रावणाला सोडून त्याचे उरलेले बळ जणू नष्टच होईल।
Verse 10
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।
“वीर प्रहस्त मारला गेला; महाबली निकुंभही; कुंभकर्ण, कुंभ आणि निशाचर धूम्राक्षही. जंबुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनीप्रभ, सुप्तघ्न, यज्ञकोप व वज्रदंष्ट्र; सम्ह्रादी, विकट, अरिघ्न, तपन व दम; प्रघास, प्रघस, प्रजंघ व जंघ; दुर्धर्ष अग्निकेतु, वीर्यवान रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्वा, द्विजिह्वा आणि सूर्यशत्रु; अकंपन, सुपार्श्व, चक्रमाली व कंपन—तसेच बलवान देवान्तक व नरान्तक—हे सर्व तुझ्याच हातून निहत झाले आहेत।”
Verse 11
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
“वीर प्रहस्त मारला गेला; महाबली निकुंभही; कुंभकर्ण, कुंभ आणि निशाचर धूम्राक्षही. जंबुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनीप्रभ, सुप्तघ्न, यज्ञकोप व वज्रदंष्ट्र; सम्ह्रादी, विकट, अरिघ्न, तपन व दम; प्रघास, प्रघस, प्रजंघ व जंघ; दुर्धर्ष अग्निकेतु, वीर्यवान रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्वा, द्विजिह्वा आणि सूर्यशत्रु; अकंपन, सुपार्श्व, चक्रमाली व कंपन—तसेच बलवान देवान्तक व नरान्तक—हे सर्व तुझ्याच हातून निहत झाले आहेत।”
Verse 12
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
“वीर प्रहस्त मारला गेला; महाबली निकुंभही; कुंभकर्ण, कुंभ आणि निशाचर धूम्राक्षही. जंबुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनीप्रभ, सुप्तघ्न, यज्ञकोप व वज्रदंष्ट्र; सम्ह्रादी, विकट, अरिघ्न, तपन व दम; प्रघास, प्रघस, प्रजंघ व जंघ; दुर्धर्ष अग्निकेतु, वीर्यवान रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्वा, द्विजिह्वा आणि सूर्यशत्रु; अकंपन, सुपार्श्व, चक्रमाली व कंपन—तसेच बलवान देवान्तक व नरान्तक—हे सर्व तुझ्याच हातून निहत झाले आहेत।”
Verse 13
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
“वीर प्रहस्त मारला गेला; महाबली निकुंभही; कुंभकर्ण, कुंभ आणि निशाचर धूम्राक्षही. जंबुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनीप्रभ, सुप्तघ्न, यज्ञकोप व वज्रदंष्ट्र; सम्ह्रादी, विकट, अरिघ्न, तपन व दम; प्रघास, प्रघस, प्रजंघ व जंघ; दुर्धर्ष अग्निकेतु, वीर्यवान रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्वा, द्विजिह्वा आणि सूर्यशत्रु; अकंपन, सुपार्श्व, चक्रमाली व कंपन—तसेच बलवान देवान्तक व नरान्तक—हे सर्व तुझ्याच हातून निहत झाले आहेत।”
Verse 14
प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।
“वीर प्रहस्त मारला गेला; महाबली निकुंभही; कुंभकर्ण, कुंभ आणि निशाचर धूम्राक्षही. जंबुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनीप्रभ, सुप्तघ्न, यज्ञकोप व वज्रदंष्ट्र; सम्ह्रादी, विकट, अरिघ्न, तपन व दम; प्रघास, प्रघस, प्रजंघ व जंघ; दुर्धर्ष अग्निकेतु, वीर्यवान रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्वा, द्विजिह्वा आणि सूर्यशत्रु; अकंपन, सुपार्श्व, चक्रमाली व कंपन—तसेच बलवान देवान्तक व नरान्तक—हे सर्व तुझ्याच हातून निहत झाले आहेत।”
Verse 15
एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् ।बाहुभ्यांसागरंतीर्त्वालङ्घ्यतांगोष्पदं लघु ।।।
“तू अतिबलवान अनेक राक्षसश्रेष्ठांचा संहार केला आहेस आणि आपल्या बाहुबळाने सागरही पार केला आहेस; म्हणून आता ही लहानशी ‘गाईच्या खुराच्या ठशा’सारखी अडचणही त्वरेने ओलांड।”
Verse 16
एतावदेवशेषंवोजेतव्यमिहवानराः ।हतास्सर्वेसमागम्यराक्षसाबलदर्पिताः ।।।।
हे वानरांनो! इथे जिंकण्यासाठी आता एवढेच उरले आहे. बलाच्या गर्वाने मत्त झालेले सर्व राक्षस तुमच्याशी समोरासमोर येऊन मारले गेले आहेत।
Verse 17
अयुक्तंनिधनंकर्तुंपुत्रस्यजनितुर्मम ।घृणामपास्यरामार्थेनिहन्यांभ्रातुरात्मजम् ।।।।
माझ्यासाठी—पित्याप्रमाणे असताना—पुत्रतुल्याचा वध करणे अयुक्त आहे. तरी रामकार्याकरिता करुणा बाजूला ठेवून मी भावाच्या पुत्राचा संहार करीन।
Verse 18
हन्तुकामस्यमेबाष्पंचक्षुश्चैवनिरुध्यति ।तमेवैषमहाबाहुर्लक्ष्मणश्शमयिष्यति ।।।।वानराघ्नतसम्भूयभृत्यानस्यसमीपगान् ।
मी त्याचा वध करू इच्छितो; पण अश्रू माझ्या डोळ्यांना आवर घालतात. त्याला हा महाबाहु लक्ष्मणच शांत करील. हे वानरांनो! तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन जवळ येणाऱ्या त्याच्या सेवकांचा संहार करा।
Verse 19
इतितेनातियशसाराक्षसेनाभिचोदिताः ।।।।वानरेन्द्राजहृषिरेलाङ्गूलानि च विव्यधुः ।
अतियशस्वी त्या राक्षसाच्या उद्बोधनाने वानरेंद्र आनंदित झाले आणि हर्षोन्मादाने आपली शेपटी वेगाने हलवू लागले।
Verse 20
ततस्तुकपिशार्दूलाःश्रवेन्तःश्चपुनःपुनः ।।।।मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान् दृष्टवेवबर्हिणः ।
मग व्याघ्रसदृश वानर पुन्हा पुन्हा गर्जना करीत विविध नाद सोडू लागले—जसे मेघ पाहून मोर केकारव करतात।
Verse 21
जाम्बवानपितैःसर्वैःसयूथ्यैरभिसम्वृतः ।।।।तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्धन्स्सैश्चराक्षसान् ।
जाम्बवानही त्या सर्व सहकारी यूथांनी वेढलेला होता; ते राक्षसांना दगडांनी तडाखे देत, नखांनी व दातांनीही फाडीत होते।
Verse 22
निघ्नन्तमृक्षाधिपतिंराक्षसास्तेमहाबलाः ।।।।परिवव्रुर्भयंत्यक्त्वातमनेकविधायुथाः ।
ऋक्षाधिपती त्यांचा संहार करीत असताना, ते महाबल राक्षस भय टाकून, नानाविध शस्त्रे घेऊन त्याला सर्व बाजूंनी घेरू लागले।
Verse 23
शरैःपरशुभिस्तीक्ष्णैःपट्टिशैर्यष्टितोमरैः ।।।।जाम्बवन्तंमृधेजघ्नुर्निघ्नन्तंराक्षसींचमूम् ।
तीक्ष्ण बाणांनी, परशूंनी, पट्टिशांनी, लोखंडी दंडांनी व तोमरासारख्या भाल्यांनी राक्षसांनी रणात जांबवंतावर घाव घातले—जो राक्षसी सेनेचा संहार करीत होता।
Verse 24
स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।देवासुराणांक्रुद्धानांयथाभीमोमहास्वनः ।
वानर आणि राक्षस यांच्यात घोर, तुमुल संग्राम माजला—जसा क्रुद्ध देव-दानवांचा प्राचीन युद्धघोष, भयावह व महागर्जनयुक्त।
Verse 25
हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।।।
हनुमानही क्रोधाने प्रज्वलित झाला; पर्वताच्या उतारावरून सालवृक्ष उपटून घेतला. मग त्या महामनाने स्वतः लक्ष्मणाला पाठीवरून खाली उतरवून, शत्रुसैन्यात घुसून, राक्षसांचा सहस्रोंनी संहार केला।
Verse 26
हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।6.90.25।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।6.90.26।।
हनुमान क्रुद्ध होऊन पर्वतावरून सालवृक्ष उपटून आणला. मग त्या महामनाने स्वतः लक्ष्मणाला पाठीवरून उतरवून, शत्रुरांगेत शिरून, राक्षसांचा सहस्रोंनी नाश केला।
Verse 27
स दत्त्वातुमुलंयुद्धंपितृव्यस्येन्द्रजत् बली ।लक्ष्मणंपरवीरघ्नःपुनरेवाभ्यधावत ।।।।
पितृव्याशी घोर युद्ध करूनही, बलवान इंद्रजित्—परवीरघ्न—पुन्हा एकदा लक्ष्मणाकडे वेगाने धावला।
Verse 28
तौप्रयुद्दौतदावीरौमृधेलक्ष्मणराक्षसौ ।शरौघानभिवर्षन्तौजघ्नतुस्तौपरस्परम् ।।।।
तेव्हा रणांगणात ते दोघे वीर—लक्ष्मण आणि राक्षस (इंद्रजित)—बाणांचा मुसळधार वर्षाव करीत अखंडपणे एकमेकांवर प्रहार करू लागले।
Verse 29
अभीक्षणमन्तर्धदतुश्शरजालैर्महाबलौ ।चन्द्रादित्याविवोष्णान्तेयथामेघैस्तरस्विनौ ।।।।
ते दोघे महाबली, वेगवान योद्धे बाणांच्या जाळ्यांनी पुन्हा पुन्हा एकमेकांना आच्छादित करीत होते—जसे ग्रीष्माच्या शेवटी चपळ मेघ वारंवार सूर्य-चंद्रांना झाकतात।
Verse 30
न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।।।
तेथे लढत असताना त्यांच्या हातांची अशी विलक्षण चपळता होती की धनुर्विद्येची कोणतीही क्रिया दिसत नव्हती—बाण उचलणे नाही, धनुष्यावर चढवणे नाही, धनुष्य धरणे नाही, ओढणे-सोडणे नाही; मुठीची जुळवाजुळव नाही, लक्ष्यावर बाण बसवणे नाही—सर्व काही वेगात अदृश्य झाले।
Verse 31
न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।6.90.30।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।6.90.31।।
त्या दोघांच्या युद्धात हातांची वीजेसारखी चपळता असल्याने धनुर्विद्येची सारी प्रक्रिया ओळखू येत नव्हती—उचलणे, चढवणे, ओढणे, सोडणे, पकड जुळवणे आणि लक्ष्यभेद—सर्व काही अखंड वेगात धूसर झाले।
Verse 32
चापवेगप्रयुक्स्सैश्चबाणजालैःसमन्ततः ।अन्तरिकेऽभिसम्पन्ने न रूपाणिचकाशिरे ।।।।
धनुष्याच्या वेगाने सर्व बाजूंनी सोडलेल्या बाणजाळ्यांनी आकाश पूर्ण भरून गेले; त्यामुळे कोणतेही रूप स्पष्ट दिसेनासे झाले।
Verse 33
लक्ष्मणोरावणिंप्राप्यरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।अव्यवस्थाभवत्युग्राताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।।।।
लक्ष्मण रावणि (इंद्रजित) यास भेटला आणि रावणिही लक्ष्मणास भिडला; त्यांच्या परस्पर युद्धात घोर गोंधळ माजला—कोण कोणावर भारी आहे हे कळेनासे झाले।
Verse 34
ताभामुभाभ्यांतरसाप्रसृष्टैर्विशिखैःशितैः ।निरन्तरमिवाकाशंबभूवतमसावृतम् ।।।।
त्या दोघांनीही प्रचंड वेगाने सोडलेल्या तीक्ष्ण बाणांच्या अखंड वर्षावामुळे आकाश जणू निरंतर तमाने आच्छादित झाले।
Verse 35
तैःपतभदिश्चबहुभिस्तयोःशरशतैःशितैः ।दिशश्चप्रदिशश्चैवबभूवुःशरसङ्कुलाः ।।।।
त्या दोघांच्या असंख्य तीक्ष्ण शरशतांच्या वर्षावाने दिशा व प्रदिशा सर्वत्र बाणांनी दाटून गेल्या।
Verse 36
तमसापिहितंसर्वमासीत्प्रतिभयंमहत् ।अस्तंगतेसहस्रांशेसम्वृतेतमसा च वै ।।।।रुधिरौघामहानद्यःप्रावर्तन्तसहस्रशः ।
सहस्रकिरण सूर्य अस्ताला गेल्यावर आणि तम पसरल्यावर सर्व काही झाकले जाऊन अत्यंत भयावह दिसू लागले; आणि सहस्रोंनी रक्तप्रवाहाच्या महानद्या वाहू लागल्या।
Verse 37
क्रव्यादादारुणावाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान् ।।।।न तदानींवनौवायुर्न च जज्वालपावकः ।
क्रव्याद प्राणी क्रूर वाणीने भीषण निनाद करू लागले। त्या वेळी वनात वारा वाहेना, आणि पावकही प्रज्वलित झाला नाही॥
Verse 38
स्व्स्त्वस्तुलोकेभ्यइतिजजल्पुस्तेमहर्षयः ।।।।सम्पेतुश्चात्रसन्तप्तागन्धर्वाःसहचारणैः ।
ते महर्षी ‘लोकांचे स्वस्ति होवो’ असे जप करू लागले। आणि तेथे उपस्थित गंधर्व चारणांसह संतप्त होऊन निघून गेले॥
Verse 39
अथराक्षससिंहस्यकृष्णान् कनकभूषणान् ।।।।शरैश्चतुर्भिःसौमित्रिद्विव्याधचतुरोहयान् ।
मग राक्षससिंहाच्या सुवर्णभूषणांनी अलंकृत अशा चार काळ्या घोड्यांना सौमित्रिने चार बाणांनी भेदिले॥
Verse 40
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।।।
त्यानंतर श्रीमान् राघवाने दुसरा पिवळसर, अत्यंत तीक्ष्ण भल्लबाण—पूर्ण ताणून सोडलेला, सुंदर पिसांनी युक्त, तेजस्वी, महेंद्राच्या वज्रासमान—इकडे तिकडे फिरत असलेल्या सारथ्यावर सोडला. त्या वज्रतुल्य, ताडनध्वनीसारखा गर्जणाऱ्या बाणाने राघवाने आपल्या लाघवाने त्याचे शिर धडापासून तोडून टाकले॥
Verse 41
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
तेव्हा श्रीमान राघव रामाने पिवळसर, तीक्ष्ण, सु-पंखांचा, तेजस्वी, महेंद्राच्या वज्रासारखा आणि पूर्ण दीर्घ वेगाने सोडलेला भल्लबाण सोडून, विचरणाऱ्या सारथ्याचे मस्तक भूमीवर घुमणाऱ्या शब्दासह क्षणार्धात धडापासून अलग केले।
Verse 42
ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।
पुन्हा तेच—पिवळसर, तीक्ष्ण, सु-पंखांचा, तेजस्वी, महेंद्राच्या वज्रासारखा भल्लबाण पूर्ण वेगाने सोडून—श्रीरामाने भूमीवर घुमणाऱ्या शब्दासह सारथ्याचे मस्तक त्वरेने धडापासून छेदून पाडले।
Verse 43
स यन्तरिमहातेजाहतेमन्दोदरीसुतः ।स्वयंसारथ्यमकरोत्सुनश्चधनुरस्प ृशत् ।।।।
सारथी मारला गेल्यावर महातेजस्वी मंदोदरीपुत्र (इंद्रजित) याने स्वतः रथ हाकण्याचे काम घेतले आणि पुन्हा धनुष्य हातात धरले।
Verse 44
तदद्भुतमभूत्तत्रसामर्थ्यंपश्यतांयुधि ।हयेषुव्यग्रहस्तं त विव्याधनिशितैःशरैः ।।।।धनुष्यथपुनर्व्यग्रेहयेषुमुमुचेशरान् ।
तेथे युद्धात पाहणाऱ्यांना त्याचे सामर्थ्य अद्भुत वाटले—घोडे आवरण्यात ज्याचा हात गुंतला होता, त्याला तीक्ष्ण बाणांनी भेदले गेले; आणि पुन्हा धनुष्य व घोड्यांत व्यग्र असतानाही त्याने बाणांची वर्षा केली।
Verse 45
छिद्रेषुतेषुबाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।।।।अर्धयामाससमरेसौमित्रिःशीघ्रकृत्तमः ।
बाणांच्या वर्षावाने तयार झालेल्या त्या फटींत तो निर्भयपणे वावरत होता; तेव्हा शीघ्रकृत्तम सौमित्रि (लक्ष्मण) याने समरात त्याला अधिकच दडपून जखमी केले।
Verse 46
निहतंसारथिंदृष्टवासमरेरावणात्मजः ।।।।प्रजहौसमरोद्धर्षंविषण्णः स बभूव ह ।
समरात आपला सारथी मारला गेलेला पाहून रावणपुत्र विषण्ण झाला; त्याने युद्धाचा उत्साह सोडून दिला।
Verse 47
विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंहरियूथपाः ।।।।ततःपरमसम्हृष्टालक्ष्मणंचाभ्यपूजयन् ।
राक्षसाचा विषण्ण चेहरा पाहून वानर-यूथपती परम हर्षित झाले आणि लक्ष्मणाचा जयघोष करून पूजन केले।
Verse 48
ततःप्रमाथीरभसःशरभोगन्धमादनः ।।।।अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगंहरीश्वराः ।
मग प्रमाथी, रभस, शरभ आणि गंधमादन—हे चारही वानर-ईश्वर असह्य होऊन प्रचंड वेगाने पुढे धावले।
Verse 49
तेचास्यहयमुख्येषुतूर्णमुत्पत्यवानराः ।।।।चतुर्षुसुमहावीर्यानिपेतुर्भीमविक्रमाः ।
ते महावीर, भीषण पराक्रमी वानर त्वरित उडी घेऊन त्याच्या रथाच्या चार प्रमुख घोड्यांवर तुटून पडले।
Verse 50
तेषामधिष्ठितानांतैर्वानरैःपर्वतोपमैः ।।।।मुखेभ्योरुधिरंरक्तंहयानांसमवर्तत ।
पर्वतासारख्या वानरांनी त्यांच्यावर आरूढ होताच घोड्यांच्या मुखांतून लाल रक्त वाहू लागले।
Verse 51
तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।
ते घोडे आघातांनी चिरडले जाऊन भग्न झाले व प्राणहीन होऊन भूमीवर कोसळले. त्याचे घोडे मारून आणि तो महारथही उद्ध्वस्त करून ते वेगाने उडी घेऊन पुन्हा लक्ष्मणाच्या पार्श्वाशी येऊन उभे राहिले.
Verse 52
तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।6.90.51।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।6.90.52।।
त्याचे घोडे मारून आणि तो महारथ उद्ध्वस्त करून ते वेगाने उडी घेऊन पुन्हा लक्ष्मणाच्या पार्श्वाशी उभे राहिले.
Verse 53
स हताश्वादवप्लुत्यरथान्मथितसारथिः ।शरवर्षेणसौमित्रिमभ्यधावतरावणिः ।।।।
घोडे मारले गेले आणि सारथीही आघाताने मथित झाल्याने रावणि रथातून उडी मारून बाणांचा वर्षाव करीत सौमित्रि लक्ष्मणावर धावून आला.
Verse 54
ततोमहेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणःपदातिनंतंनिहतैर्हयोत्तमैः ।सृजन्तमाजौनिशितान्शरोत्तमान् भृशंतदाबाणगणैर्न्यवारयत् ।।।।
मग महेंद्रासमान पराक्रमी लक्ष्मणाने—ज्याचे उत्तम घोडे मारले गेल्याने तो पायदळ होऊन रणात तीक्ष्ण श्रेष्ठ बाण सोडत होता—त्याला बाणांच्या घनवर्षावाने अत्यंत जोराने रोखून धरले.
Frequently Asked Questions
Vibhīṣaṇa confronts a dharma-tension: for Rāma’s cause he must consent to, and even desire, the death of Indrajit—his brother’s son—despite paternal compassion and the impropriety he feels in harming one regarded as a son.
The sarga teaches that righteous outcomes in war require both moral clarity and practical leadership: compassion is acknowledged, yet action is governed by a higher commitment to restoring order; morale and coordinated effort become instruments of dharma rather than mere aggression.
The scene is anchored at the saṅgrāma-mūrdhan (forefront of the battlefield) near Laṅkā’s war theatre; culturally, the text highlights epic-war conventions—omens, celestial spectators (Gandharvas/Cāraṇas), and mythic comparisons to Deva–Asura conflict—to frame the battle’s cosmic significance.