Brahma Purana in Marathi

अध्याय २ स्वायंभुव मन्वंतरातील वंशपरंपरा संक्षेपाने पुढे नेतो. लोमहर्षण आदिम मनु (स्वायंभुव) व त्याची पत्नी शतरूपा यांचा उद्भव सांगून राजवंश व प्रजापती-परंपरा क्रमाने महत्त्वाच्या संस्कृती-नायकांपर्यंत मांडतो.

या अध्यायात पितामह ब्रह्मा पृथु वैण्याचा अधिराज म्हणून अभिषेक करतात आणि देव, ऋषी, भूतगण, तत्त्वे तसेच भूमी-लोक इत्यादी नैसर्गिक क्षेत्रांसाठी वेगवेगळे अधिपती नेमून सार्वभौमत्वाची व्यवस्था विश्व-प्रशासनासारखी सुव्यवस्थित करतात; दिक्पालांचीही स्थापना होते.

या अध्यायात कश्यपपुत्र विवस्वान (मार्तंड) व त्वष्ट्याची कन्या संज्ञा यांची वंशकथा व कारणपर आख्यायिका येते. पतीच्या तीव्र सौर तेजास न सहन झाल्याने संज्ञा ‘छाया’ (सावर्णा) हा प्रतिरूप निर्माण करून घरात ठेवते व पित्याकडे जाऊन उत्तर प्रदेशात अश्विनी-रूप धारण करते.

या अध्यायात इक्ष्वाकुवंशाची कथा व वंशावळ एकत्र सांगितली आहे। सत्यव्रत (पुढे त्रिशंकू म्हणून प्रसिद्ध) विश्वामित्रांच्या आश्रमाजवळ तपश्चर्या व शिकार करून त्यांच्या कुटुंबाचा निर्वाह करतो; वसिष्ठांशी तणाव व पित्याचा रोष यांमुळे दीर्घ दुष्काळ पडतो।

या अध्यायात ऐल (चंद्र) वंशाची वंशावळ व कारणकथा सांगितली आहे. बुधपुत्र पुरूरवा वेदाध्ययन, यज्ञदानातील उदारता, सत्यव्रत आणि राजपराक्रम यांमुळे धर्मराज म्हणून गौरविला आहे.

या अध्यायात नहुषवंशीय राजा ययातीचा वंशवृत्तांत व नीतिपर उपदेश येतो. विरजापासून नहुषाला यती व ययाती हे पुत्र झाले; यतीने तपश्चर्येने ब्रह्मभाव प्राप्त केला.

अध्याय १४ मध्ये वृष्णि–अंधक संघाची वंशावळ व कारणकथा सांगितली आहे. क्रोष्टूच्या पत्नी गांधारी व माद्री यांच्या संततीपासून आरंभ करून अनेक शाखांतून यदुवंशी प्रमुखांपर्यंत वंशपरंपरा मांडली आहे.

अध्याय १६ मध्ये लोमहर्षण प्रथम वृष्णि–अंधक वंशाची वंशावळ पुढे नेत संतती व उपशाखांची नोंद करतात, ज्यातून नातेसंबंध व उत्तराधिकाराची चौकट स्पष्ट होते।

या अध्यायात सृष्टिकथेनंतर भूमंडळाचे संक्षिप्त पण माहितीपूर्ण पवित्र भूगोलवर्णन येते. ऋषींच्या प्रश्नाला उत्तर देताना लोमहर्षण सात द्वीपांचे वर्णन करतात—जे सात भिन्न समुद्रांनी वेढलेले आहेत—आणि मध्यभागी जंबूद्वीप स्थापन करतात.

या अध्यायात लोमहर्षण पुराणोक्त विश्वरचनेचा संक्षिप्त पण क्रमबद्ध भूगोलवर्णन करतात.

अध्याय २२ मध्ये यमलोकातील नरकांचे न्याय-विश्वात्मक वर्णन येते.

या अध्यायात आकाशातील नक्षत्रमय शिशुमार-आकृतीचे वर्णन आहे; ती हरिचे दिव्य रूप मानली आहे. त्या शिशुमाराच्या शेपटीवर ध्रुवतारा स्थित असून तोच अक्षबिंदू आहे; त्याभोवती सूर्य, चंद्र, ग्रह व नक्षत्रे जणू वायूने केलेल्या बंधनांनी बांधली जाऊन परिभ्रमण करतात.

अध्याय २६ पवित्र भूगोल व मोक्षसाधनेची भूमिका मांडतो. तपस्वींचा समूह लोमहर्षणाकडे येऊन, व्यासपरंपरेद्वारे विचारतो—पृथ्वीवरील सर्वोत्तम कर्मभूमी कोणती जी धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देईल, आणि तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ तीर्थ कोणते.

अध्याय २८ मध्ये भारतवर्षाच्या पूर्व समुद्रकिनाऱ्याचा पवित्र भूगोल व विधीसंहिता सांगितली आहे.

या अध्यायात ऋषी विचारतात—चारही आश्रमांत मोक्षासाठी कोणत्या देवाची उपासना श्रेष्ठ, सृष्टीचे मूळ कारण काय, आणि स्वर्गापलीकडील ‘अच्युत/अपतित’ पद कसे मिळते.

अध्याय ३२ मध्ये ब्रह्मा ऋषींना सांगतात की दक्षाच्या कन्या—अदिती, दिती, दनू, विनता इत्यादी—कश्यपाच्या पत्नी झाल्या आणि त्यांच्यापासून देव, दैत्य, दानव व विविध प्राणी उत्पन्न झाले.

अध्याय ३४ मध्ये शिव (रुद्र/शंकर) आणि प्रजापती दक्ष यांच्यातील वैराचे कारणकथन येते. ब्रह्मा सांगतात की शिवाने दक्षाच्या भव्य यज्ञात विघ्न घातले; त्यामुळे देव भयभीत झाले आणि शिवाची स्वायत्त, विश्वव्यापी शक्ती प्रकट झाली.

अध्याय ३६ मध्ये ब्रह्मदेवांच्या वाणीने हिमवंताच्या विस्तीर्ण उतारांवर शैलपुत्री उमा/पार्वतीच्या स्वयंवराचे विधी व तत्त्वार्थपूर्ण वर्णन येते. दैवी संकेत ओळखून हिमवान त्रैलोक्यात स्वयंवराची घोषणा करतो व रत्नजडित मंडप सजवतो.

अध्याय ३८ मध्ये ब्रह्मा ऋषींना एक महत्त्वाचा शैव प्रसंग सांगतात. तपश्चर्या व ऋषि-व्रतांना बाधा देणारा मनमथ (काम) शिवांची समाधी भंग करण्याचा प्रयत्न करतो. ध्यानस्थ महादेव तृतीय नेत्राच्या तिरस्कार-दृष्टीतून ज्वाला प्रकट करून कामाला त्याच्या धनुष्य-बाण, ध्वज इत्यादींसह भस्म करतात.

या अध्यायात ब्रह्मा दक्षयज्ञाच्या विघ्नानंतर दक्षाला शिवाच्या अपार सामर्थ्याचा अनुभव कसा आला ते सांगतात. शिवतेजाने स्तब्ध झालेला दक्ष दीर्घ स्तोत्र करून शिवाला देवतांचा आधार, वेदध्वनी, काळ, निसर्गातील तत्त्वे आणि मनोवृत्तींचा अधिष्ठाता, सर्वव्यापी परमेश्वर म्हणून स्तुती करतो.

अध्याय ४२ मध्ये ब्रह्मा विरजा-क्षेत्राचे पावन माहात्म्य सांगतात. विरजा व मातृदेवता केवळ दर्शनाने कुल पवित्र करतात व पाप नष्ट करतात, असे स्तुतिपूर्वक वर्णन आहे.

या अध्यायात ब्रह्मदेवांच्या कथनातून एक आदर्श राजाचे वर्णन येते. तो सत्यवादी, संयमी, शुभलक्षणयुक्त व रणकुशल असून अश्वमेधासह अनेक महायज्ञ करतो आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांना सुवर्ण, रत्ने, हत्ती, घोडे व अपार धनाचे दान देतो.

या अध्यायात ऋषी ब्रह्मदेवांना विचारतात की प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रात पोहोचल्यानंतर राजाने पुढे काय केले. ब्रह्मा त्या क्षेत्राचे संक्षिप्त पवित्र-भूवर्णन करतात—राजा त्रिलोकी विख्यात क्षेत्रात प्रवेश करून रम्य स्थळे व नद्या पाहतो.

या अध्यायात ऋषी दिव्य कथनकर्त्यास विचारतात—राजा इंद्रद्युम्नाने कोणत्या साधनांनी व कशा प्रकारे पवित्र प्रतिमा घडवल्या आणि माधव (विष्णू) त्याच्यावर कसा प्रसन्न झाला.

अध्याय ५० मध्ये राजा इंद्रद्युम्न वासुदेवाची नित्यपूज्य प्रतिमा मिळावी म्हणून चिंताग्रस्त होतो.

अध्याय ५२ मध्ये महाप्रलयाचे भयानक चित्रण येते. सूर्य-चंद्र लोप पावतात, चराचर सृष्टीचा आधार ढासळतो आणि गडगडाट, विजा व विध्वंसक उत्पात हे पूर्ण विलयाची चिन्हे ठरतात.

अध्याय ५४ मध्ये ब्रह्मा एक दिव्य, अद्भुत विश्वदर्शन सांगतात. एक श्रेष्ठ ऋषी दिव्य बालकाच्या उदरात प्रवेश करून तेथेच पृथ्वी व संपूर्ण ब्रह्मांड पाहतो.

अध्याय ५६ मध्ये ब्रह्मदेवांच्या कथनातून मार्कण्डेय ऋषी व भगवंत यांचा तात्त्विक संवाद येतो. दिव्य बालरूपाची स्तुती केल्यानंतर मार्कण्डेय प्रभूची अगम्य माया आणि त्यांच्या देहात अंतर्भूत विश्वदर्शनाचे रहस्य विचारतात.

अध्याय ५८ मध्ये ब्रह्मा ऋषींना नरसिंह-माहात्म्य सांगतात. प्रारंभी श्रीकृष्ण, बलराम व सुभद्रा यांचे श्रद्धापूर्वक दर्शन धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष हे चार पुरुषार्थ देणारे आहे असे प्रतिपादन करून, पुढे नरसिंहाला परम रक्षक व उद्धारक अवतार म्हणून विशेष महिमा दिला आहे.

अध्याय ६० मध्ये ब्रह्मा ऋषींना दोन भागांत उपदेश करतात. प्रथम भागात मत्स्यरूप माधवाचे दर्शन‑पूजन याचे तारक माहात्म्य सांगितले आहे—प्रलयजलात वेदांचे रक्षण व धर्माची पुनर्स्थापना याची आठवण करून देत.

या अध्यायात सागराला तीर्थराज—सर्व तीर्थांचा अधिपती—म्हणून महिमा दिला आहे. ब्रह्मा सांगतात की भक्तिभावाने पुरुषोत्तम नारायणाची विधिपूर्वक पूजा करून नमस्कार करावा आणि नंतर सागराची आराधना करावी; तो प्राणिमात्रांचा प्राण व नद्यांचा उगम आहे.

अध्याय ६४ मध्ये ब्रह्मा महाज्यैष्ठी हा विशेष कालयोग सांगतात; तो राशी व नक्षत्रांच्या संयोगाने ओळखला जातो. या वेळी मनुष्यांनी प्रयत्नपूर्वक पुरुषोत्तम क्षेत्राची यात्रा करावी.

अध्याय ६६ मध्ये गुडिवा-यात्रा-माहात्म्य सांगितले आहे. ही कृष्णासह संकर्षण (बलराम/हलिन) व सुभद्रा यांच्या सार्वजनिक दर्शन-पूजनावर केंद्रित मोक्षदायी तीर्थव्रत-परंपरा आहे.

या अध्यायात ऋषी विष्णुलोकाचे प्रमाण, तेज, भोग आणि धर्मनिष्ठांना कोणत्या कर्म/उपासनेने तो प्राप्त होतो हे विचारतात.

या अध्यायात संवादरूपाने तीर्थयात्रेचे तात्त्विक व भौगोलिक महत्त्व स्पष्ट केले आहे। ब्रह्मा समुद्राने परिशुद्ध झालेल्या पुरुषोत्तम-क्षेत्राचे अतुल माहात्म्य सांगून, हरि-सान्निध्यात ब्रह्मविद्येचा एकदा खरा साक्षात्कार झाला तरी जन्म-मरणाचा फेर संपतो असे प्रतिपादन करतात।

या अध्यायात हिमवत् पर्वतप्रदेश रत्नसमृद्ध, जलसमृद्ध व यज्ञोपयुक्त पवित्र भूमी म्हणून वर्णिला आहे. महोत्सवाच्या मध्यभागी शूलधारी शिव व ईशानी/उमा यांचा विवाहविधी संपन्न होतो; विश्वकर्मा/त्वष्टा इत्यादी दिव्य शिल्पकारांच्या देखरेखीखाली रत्नांनी सजलेली वेदी उभारली जाते.

या अध्यायात नारद–ब्रह्मा संवादातून सांगितले आहे की शिवाच्या जटांमध्ये वसणारी व ब्रह्माच्या कमंडलूशी संबंधित देवी गंगा पृथ्वीवर अवतरताना द्वैरूप्याने कशी प्रकट झाली.

अध्याय ७६ मध्ये गंगादेवी व गौतमऋषी यांवर केंद्रित पवित्र-भूगोलकथा आणि गोदावरीतीर्थस्नानविधी सांगितला आहे.

अध्याय ७८ मध्ये गंगेच्या ‘द्वैविध्या’चे कारण वंशकथा व पवित्र भूगोलाच्या संदर्भात सांगितले आहे. नारदाच्या प्रश्नावर ब्रह्मा इक्ष्वाकुवंशी राजा सगर, त्याची अपत्यहीनता आणि वसिष्ठांच्या वरदानाची कथा सांगतो—एका राणीपासून वंश चालवणारा एक पुत्र आणि दुसऱ्या राणीपासून साठ हजार पुत्र.

या अध्यायात ब्रह्मा कुशावर्त तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. नीलपर्वतापासून उत्पन्न झालेली नीलगंगा ऋषी गौतमांनी कुशा-गवताने विधिपूर्वक ‘आवर्तित’ केली, म्हणून हे इच्छापूर्ती करणारे कुशावर्त म्हणून प्रसिद्ध झाले.

अध्याय ८२ मध्ये कृत्तिका-तीर्थाचे माहात्म्य आणि षण्मुख (कार्त्तिकेय) याची उत्पत्ती सांगितली आहे. ब्रह्मा म्हणतात की या तीर्थाची कथा केवळ ऐकली तरी सोमपानाचे फळ मिळते.

अध्याय ८४ मध्ये गौतमी नदीच्या दक्षिण तीरावर ब्रह्मगिरीजवळील अल्प-परिचित पण अत्यंत फलदायी ‘पैशाच तीर्था’चे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा नारदांना तिर्थाचा उद्भव सांगतात—शचीपति इंद्राशी संबंधित शापामुळे अप्सरा अंजना व अद्रिका पशुरूप धारण करून अंजना पर्वतावर राहात होत्या.

अध्याय ८६ मध्ये गोदावरीच्या गौतमी-संगमाजवळील चक्रतीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा म्हणतात की श्रद्धेने तेथे स्नान केल्यास हरिलोकी प्राप्ती होते; शुक्ल एकादशीला उपवास करून गणिका-संगमात स्नान केल्यास ‘अक्षय पद’ मिळते.

अध्याय ८८ मध्ये भुक्ति व मुक्ति यांचा परस्पर विचार करून जनस्थान-तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. वैवस्वत वंशातील राजा जनक, वरुण (अपांपती) याची कन्या गुणार्णवा हिच्याशी विवाह करून, आपल्या पुरोहित याज्ञवल्क्यांना विचारतो—कठोर संन्यासाचे क्लेश न सोसता ‘सुलभ’ मोक्ष कसा मिळेल?

अध्याय ९० मध्ये गारुडतीर्थाचे माहात्म्य आणि गौतमी (गोदावरी) स्नानाची शुद्धीकरण-शक्ती प्रतिपादिली आहे. ब्रह्मा नारदाला सांगतो—शेषाचा पुत्र पराक्रमी मणिनाग गरुडाच्या भयाने शिवाची उपासना करून अभय-वर मिळवतो; तरीही गरुड त्याला पकडून बांधतो.

अध्याय ९२ मध्ये ब्रह्मा नारदांना गौतमी गंगेशी संबंधित ‘पाप-प्रणाशन’ (धौतपाप) तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. कथेत धृतव्रताची पत्नी मही धर्मत्याग करून पतित होते; त्यांचा पुत्र सनाज्जात गालव ऋषींकडे वेद-वेदांग शिकूनही कामवश होऊन अधःपतन व सामाजिक अवनतीला जातो.

या अध्यायात गौतमीच्या तीरावरील श्वेत-तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा नारदाला श्वेत नावाच्या ब्राह्मणाची कथा सांगतो—तो मन-वाचा-कर्माने शिवभक्त, अतिथिसत्कारात प्रसिद्ध आणि नित्यपूजेत तत्पर होता.

या ९६व्या अध्यायात वृत्रवधानंतर ब्रह्महत्यादोषामुळे भयभीत झालेल्या इंद्राच्या पलायनाचे वर्णन आहे. ब्रह्मा सांगतात की पापरूप अपराधबुद्धी इंद्राचा सतत पाठलाग करते; इंद्र एका महान सरोवरात लपतो आणि ‘इंद्रविरहित’ देव विश्वव्यवस्था पुन्हा कशी चालवावी याचा विचार करतात.

अध्याय ९८ मध्ये गौतमीच्या तीरावरील अग्नितीर्थ (वह्नितीर्थ) याचे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा या स्थळास विघ्नहर्ते व सर्व यज्ञांचे फल देणारे म्हणतात.

अध्याय १०० मध्ये गंगेच्या तीरावरील त्या तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे जिथे महेश्वर वास करतात, तसेच सुपर्णा व कद्रू यांच्या संगमाची उत्पत्तिकथा दिली आहे.

अध्याय १०२ मध्ये सावित्री, गायत्री, श्रद्धा, मेधा आणि सरस्वती या पाच पवित्र नदी-तीर्थांचे माहात्म्य व उत्पत्तीवर्णन आहे. ब्रह्मा नारदांना सांगतात की ही ऋषींना ज्ञात अशी प्रसिद्ध तीर्थे असून येथे स्नान व जलपान केल्याने सर्व कल्मष नष्ट होतात.

अध्याय १०४ मध्ये गौतमी (गोदावरी)–गंगा या नदी-तीर्थसमूहाचे पवित्र भूगोल व धर्मनीतीचे कथानक येते. ब्रह्मा वारण, ब्राह्म, आग्नेय, ऐंद्र आणि वैष्णव इत्यादी नामांकित तीर्थांची सूची सांगतात.

अध्याय १०६ मध्ये प्रवरासंगम या तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे; येथे सर्वहितकारी सिद्धेश्वराचे सान्निध्य आणि गंगासंगमाची विशेष पवित्रता वर्णिली आहे. कथेत देव व दानव काही काळ संधि करून वरुणालय समुद्राचे मंथन करतात—मंदर पर्वत मथनी व वासुकी नाग दोर—आणि अमृत उत्पन्न होते.

अध्याय १०८ मध्ये इलातीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे अत्यंत प्रभावी तीर्थ ब्रह्महत्येसह महापातके शुद्ध करते व इच्छित फल देते. हिमालयातील दाट अरण्यात शिकारीस गेलेला राजा इल रत्नमय गुहेत राहतो; ती यक्षाधिपती समन्यूची निवासगुहा असते.

अध्याय ११० दंडकारण्यात गोदावरी–गौतमी तीरावरील चक्रतीर्थ व पिप्पलेश्वर (चक्रेश्वर/पिप्पलेश) यांची उत्पत्ती व माहात्म्य सांगतो. प्रारंभी विष्णूंनी शिवाची उपासना करून सुदर्शनचक्र प्राप्त केले, यामुळे चक्रतीर्थाची प्रतिष्ठा ठरते.

अध्याय ११२ मध्ये गौतमीच्या तीरावरील मातृतीर्थांचा प्रादुर्भाव व माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा देव–असुर संग्रामाचे वर्णन करतात; देव पराभूत झाल्यावर शूलपाणी त्रिलोचन शिवाची स्तुती करून समुद्रमंथनातील कालकूटपान व कामदमन इत्यादी त्याच्या दिव्य पराक्रमांची आठवण करून सहाय्य मागतात.

अध्याय ११४ मध्ये गौतमीच्या उत्तर तीरावरील अविघ्न तीर्थाची उत्पत्ती व महिमा सांगितला आहे. ब्रह्मा नारदाला कथन करतो की देवसत्रात विनायकामुळे यज्ञकर्मात विघ्ने आली व विधी अडखळला. उपाय म्हणून देवांना आद्य विनायक गणेश्वराला ‘पूर्वपूज्य’ मानून स्तुती करण्याची आज्ञा मिळते.

अध्याय ११६ मध्ये महानल/वडवानल तीर्थ व वडवा-संगम यांचे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा वर्णन करतात की नैमिषारण्यात दीर्घ सत्त्रयज्ञात ऋषींनी विधिपूर्वक मृत्यूस बांधून ठेवले, त्यामुळे प्राण्यांमध्ये मृत्यू थांबला; परिणामी स्वर्गलोक क्षीण झाला आणि मर्त्यलोक अतिपूरित झाला.

अध्याय ११८ मध्ये अश्वत्थ व पिप्पल यांच्याशी संबंधित तीर्थसमूहाची उत्पत्ती, नावे व फलश्रुती सांगितली आहे. ब्रह्मा अश्वत्थ-तीर्थ, पिप्पल आणि उत्तरेकडील मण्डतीर्थ यांचे स्थान दर्शवून गौतमी तीरावर अगस्त्य ऋषींच्या दक्षिणयात्रेचा व यज्ञाचरणाचा प्राचीन प्रसंग कथन करतो.

अध्याय १२० मध्ये गंगातटीचे धान्यतीर्थ वर्णिले आहे—समृद्धी, संरक्षण व आपत्ती-निवारण देणारे सर्वकल्याणकारी तीर्थ म्हणून त्याची स्तुती केली आहे।

अध्याय १२२ मध्ये पूर्णतीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे गंगेच्या उत्तरेकाठी स्थित असून पुढे विविध संगम व देवसन्निधींच्या तीर्थसमूहाशी जोडलेले मानले जाते.

अध्याय १२४ मध्ये ब्रह्मा नारदांना गौतमीतीरील ‘पुत्रतीर्था’चे माहात्म्य सांगतात; हे मनोकामना पूर्ण करणारे तीर्थ मानले आहे. अदितीच्या वंशाची समृद्धी पाहून दिती शोक व मत्सराने व्याकुळ होते; दनूच्या प्रेरणेने ती कश्यपाची आराधना करून उपाय शोधते.

अध्याय १२६ मध्ये तपस्तीर्थ (सत्त्रतीर्थ, अग्नितीर्थ, सारस्वत) याचे माहात्म्य वैदिक ऋषींच्या ‘ज्येष्ठ कोण?’ या वादातून सांगितले आहे—अग्नी की आपः (जल).

या अध्यायात गौतमीच्या दक्षिण तीरावरील पवित्र भूगोल स्पष्ट करणारे तीर्थमाहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा तपोवन, नंदिनी–गंगा संगम आणि सिद्धेश्वर ही पुण्यस्थाने दर्शवून शार्दूल तीर्थाची ओळख करून देतो; ज्याचे केवळ श्रवणही पापक्षय करणारे मानले आहे.

अध्याय १३० मध्ये त्रिलोकी प्रसिद्ध व स्मरणमात्र फलदायी अशा आपस्तंब तीर्थाचे माहात्म्य आणि त्रिमूर्ती-ऐक्याचा तात्त्विक निर्णय सांगितला आहे.

अध्याय १३२ मध्ये गौतमी नदीवरील यक्षिणी-संगम तीर्थाचे संक्षिप्त माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा या स्थळाला “सर्वफलदायक” म्हणतो—येथे स्नान व दान केल्याने पुरुषार्थ सिद्ध होतात आणि महान वैदिक यज्ञांइतके पुण्य मिळते. नावाची उत्पत्ती पिप्पला-कथेतून होते: ती गंधर्व विश्वावसूची बहीण.

अध्याय १३४ मध्ये चक्रतीर्थाची उत्पत्ती व त्याचे पापनाशक, मोक्षदायक माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा नारदाला म्हणतो—या तीर्थाचे स्मरणमात्रही पापांचा नाश करते. गौतमीच्या तीरावर वसिष्ठप्रमुख सात महर्षी दीर्घ सत्त्रयज्ञ करीत असता, भयंकर राक्षस वारंवार यज्ञात विघ्न आणतात.

अध्याय १३६ मध्ये ब्रह्मदेवांच्या कथनातून विष्णुतीर्थ व मुद्गलपुत्र महर्षी मौद्गल्य यांच्या आदर्श वैष्णवभक्तीचे तीर्थमाहात्म्य येते. जाबाळा पत्नीसह राहून मौद्गल्य पहाटे गंगास्नान करून गुरूपदेशित विधीने दररोज विष्णूचे आवाहन व पूजन करतात.

अध्याय १३८ मध्ये गौतमीच्या तीरावरील भानुतीर्थ (मृतसंजीवन-तीर्थ) याचे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा हे सर्वपापहर, महापातकनाशक व सर्वसिद्धिदायक तीर्थ म्हणून वर्णन करतो. कथा धर्मनिष्ठ राजा शर्याति आणि त्याचा पुरोहित वैश्वामित्र ब्रह्मर्षी मधुच्छंदा यांच्याभोवती फिरते.

अध्याय १४० मध्ये गौतमीच्या उत्तर तीरावर असलेल्या आत्रेय (अन्विन्द्र) तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे.

अध्याय १४२ मध्ये ब्रह्मा नारदांना देवस्थान-तीर्थाची उत्पत्ती, नामकरण व प्रभाव सांगतात. कृतयुगाच्या आरंभी देव-दानव संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर सिंहिकेचा वंश—राहू आणि त्याचा पुत्र मेघहास—यांचा प्रसंग येतो.

अध्याय १४४ मध्ये परुष्णी–गंगा संगम-तीर्थाचे माहात्म्य व उत्पत्तीवृत्त सांगितले आहे. ब्रह्मा हे तीर्थ त्रिलोकीप्रसिद्ध असून केवळ श्रवणानेही पाप नष्ट करणारे आहे असे म्हणतात.

अध्याय १४६ मध्ये कालञ्जर या शैव तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे; ते सर्वपापहर व जरा-रोगनाशक मानले जाते.

अध्याय १४८ मध्ये कोटितीर्थाचे माहात्म्य वर्णिले आहे. हे प्रसिद्ध तीर्थ दक्षिण गंगातटी असून संकल्पनेने गौतमी (गोदावरी) तीर-परंपरेशी जोडलेले मानले जाते. ब्रह्मा नारदाला सांगतात की या तीर्थाचे केवळ स्मरणही पापबंधन सैल करते आणि तेथे केलेले कोणतेही कर्म ‘कोटिगुण’—दशलक्षपट—फल देते.

या अध्यायात गंगेच्या उत्तर तीरावरील पैशाच तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे.

अध्याय १५२ मध्ये गंगेवरील पवित्र ‘नन्दीतट’ या वेदप्रमाणित प्रभावी तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा कथन करतात की बृहस्पतीचा शिष्य चंद्रमा याने बृहस्पतीची पत्नी तारा हिचे अपहरण केल्याने धर्मभंग व संघर्ष निर्माण झाला आणि नेहमीचे दैवी दंडही हा अपराध थांबवू शकले नाहीत.

अध्याय १५४ मध्ये ब्रह्मदेवांच्या अधिकारवाणीने गौतमी (गोदावरी) तीरावरील सहस्रकुंड तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे—त्याचे स्मरणमात्रही कल्याणकारक ठरते.

अध्याय १५६ मध्ये शङ्खह्रद तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. येथे विष्णू शङ्खगदाधर रूपाने दर्शन देतात; या तीर्थात स्नान व देवदर्शन केल्याने यात्रेकरूचा संसारबंध तुटतो, असे ब्रह्मा वर्णन करतात.

अध्याय १५८ मध्ये व्यास-तीर्थ (प्राचेतस) याचे अनुपम माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा वर्णन करतात की त्यांच्या दहा मानसपुत्रांनी—पुढे वेद‑वेदांग‑शास्त्रनिपुण दिव्य आङ्गिरस म्हणून प्रसिद्ध—मातेचा सन्मान न करता तप आरंभले.

अध्याय १६० मध्ये गौतमी (गोदावरी) तीरावरील देवागम तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे शैव तीर्थ भुक्ती‑मुक्ती देणारे असून येथे केलेल्या श्राद्ध‑तर्पणाने पितर तृप्त होतात.

अध्याय १६२ मध्ये मन्यु-तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा म्हणतात की या तीर्थाचे स्मरण, स्नान व दान केल्याने पापांचा नाश होतो आणि इच्छित फल मिळते.

अध्याय १६४ मध्ये उत्तर तीरावरील गदाधर (विष्णू) संबंधी गौतमी/गंगेच्या चिच्चिका-तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा या तीर्थाला रोग, शोक, भय व क्लेश निवारणारे, तपस्वी, ऋतुपुष्पे आणि दिव्य सान्निध्याने उजळलेल्या पर्वतप्रदेशात स्थित असे वर्णन करतो.

अध्याय १६६ मध्ये गौतमीच्या तीरावरील पतत्रि-तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे तीर्थ रोगहर व पापनाशक असून, त्याचे केवळ श्रवणही आध्यात्मिक पूर्णता देणारे मानले आहे. कश्यपवंशातील पक्षिजात वंशकथेत अरुण व गरुड यांच्यासह संपाती आणि जटायु यांना प्रमुख स्थान दिले आहे.

अध्याय १६८ मध्ये भानुतीर्थ व त्यास लागून असलेल्या त्वाष्ट्र, याम्य (यम), अग्नि, ऐन्द्र (इंद्र) आणि माहेश्वर तीर्थांचे माहात्म्य सांगितले आहे; ही सर्व तीर्थे पापनाशक मानली आहेत.

अध्याय १७० मध्ये गौतमीच्या दक्षिण तीरावर योगेश्वर हरि पूजिला जाणाऱ्या चक्षुस्तीर्थाचे माहात्म्य, धर्माची अधर्मावर श्रेष्ठता दाखविणाऱ्या नीतिकथेत गुंफून सांगितले आहे. भौवनपुराशी संबंधित प्रदेशात वृद्धकौशिकाचा पुत्र ब्राह्मण गौतम आणि धनाढ्य वैश्य मणिकुंडल यांची संगत होते.

अध्याय १७२ मध्ये सामुद्रतीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे—हे सर्व तीर्थांचे फल देणारे, पापनाशक, भोग व मोक्ष प्रदान करणारे श्रेष्ठ तीर्थ आहे. ब्रह्मा नारदांना सांगतात की गौतम ऋषींनी लोककल्याणासाठी गौतमी गंगेला मुक्त केले आणि ती पूर्व सागराकडे गेली.

अध्याय १७४ मध्ये ब्रह्मा गौतमी गंगेचे परम पावित्र्य आणि तिच्या प्रसिद्ध संगमांभोवती निर्माण झालेल्या तीर्थ-जाळ्याचे वर्णन करतात. देव-ऋषींमध्ये पूज्य असलेल्या या देवी-नदीकडे अनेक ऋषी येऊन वैदिक मंत्रांनी व भक्तिभावाने स्तुती करतात.

अध्याय १७६ मध्ये अनंत-वासुदेवाचे संक्षिप्त माहात्म्य प्रतिमेच्या चरित्ररूपाने सांगितले आहे. ऋषींच्या विनंतीवरून ब्रह्मा कथन करतो की आद्य सृष्टिचक्रात त्याने विश्वकर्म्यास पर्वतशिळेतून शंख-चक्र-गदाधारी वासुदेवाची सर्वलक्षणसंपन्न प्रतिमा घडविण्याची आज्ञा दिली.

अध्याय १७८ मध्ये तपस्येची असुरक्षा, दैवी हस्तक्षेप आणि तीर्थक्षेत्राची मोक्षदायिनी महिमा असा उपदेशात्मक वृत्तांत येतो. व्यास गोमतीच्या एकांत तीरावर वेदनिपुण, जितेंद्रिय ऋषी कण्डू यांच्या घोर तपाचे वर्णन करतात.

अध्याय १८० मध्ये व्यासांची विष्णूची विस्तृत स्तुती येते। विष्णू हे शाश्वत, अविनाशी पुरुष असून ते एकाच वेळी निर्गुणही आणि सगुणही आहेत; व्यक्त-अव्यक्त रूपांनी ते सर्व विश्वात व्याप्त आहेत. सृष्टी, स्थिती आणि प्रलय यांचा आधार म्हणून त्यांचे स्वरूप मांडले आहे.

अध्याय १८२ मध्ये कृष्णावताराच्या निर्णायक मध्यरात्रीचा प्रसंग येतो। त्रैलोक्याच्या कल्याणासाठी विष्णू देवकीच्या गर्भात प्रवेश करतात आणि परम स्रष्ट्याच्या पूर्वआज्ञेनुसार त्याच वेळी योगमाया यशोदेच्या गर्भात प्रकट होते.

अध्याय १८४ मध्ये व्रजलीलेच्या आरंभी श्रीकृष्णाच्या बाल्यकाळातील घटना आणि वारंवार घडणाऱ्या अशुभ संकेतांवर गोकुळवासीयांची प्रतिक्रिया वर्णिली आहे. वसुदेव नंदाला भेटून त्याला त्वरेने गोकुळात परतण्यास व रोहिणीपुत्र बलराम तसेच नंदाचा नवजात कृष्ण यांचे रक्षण करण्यास सांगतो.

अध्याय १८६ मध्ये व्यास सांगतात की गवळ्यांच्या मुलांसह गाई चारताना राम (संकर्षण/बलभद्र) आणि श्रीकृष्ण सुगंधी, पिकलेल्या फळांनी भरलेल्या तालवनात जातात. गवळे सांगतात की धेनुक नावाचा खररूपी, मांसाहारी दैत्य तेथे पहारा देतो म्हणून हे वन दीर्घकाळ ओस पडले आहे.

या अध्यायात व्रजकथेतला उत्कर्षबिंदू वर्णिला आहे. मानभंगामुळे क्रुद्ध झालेला इंद्र संवर्तकप्रमुख मेघगणांना नंदगोकुळावर प्रचंड वारा-वृष्टीचा प्रलय सोडण्याची आज्ञा देतो. त्या वादळ-वर्षावामुळे गायी-वासरे विखुरली जातात, जखमी होतात व व्याकुळ होतात; गोप-गोपिकांवरही प्राणसंकट येते.

अध्याय १९० मध्ये कृष्णचरित्र गोपजीवनातील विजयांपासून पुढे जाऊन मथुरेतील राजकीय संकटाकडे वळते. नारद कंसाला कृष्णाचे पूर्वपराक्रम—अरिष्ट, धेनुक, प्रलंब, कालिय, पूतना-वध व शकटभंग—यांचा वृत्तांत सांगून वसुदेवाच्या पुत्रांची दैवी उत्पत्ती सिद्ध करतो.

या अध्यायात अक्रूराचे व्रजात आगमन व श्रीकृष्ण–बलराम यांची भक्तिभावाने भेट वर्णिली आहे. तो कंसाने वसुदेव (आनकदुन्दुभि), देवकी व राजा उग्रसेन यांच्यावर केलेला अत्याचार तसेच आपल्या दूतकार्यामागील राजकीय हेतू सांगतो.

या अध्यायात कंसवधानंतर मथुरेत धर्म व राजकीय सुव्यवस्था पुनःस्थापित झाल्याचे वर्णन आहे. श्रीहरि देवकी-वसुदेवांचा संभ्रम दूर करून आपली दिव्यता प्रकट करतात आणि माता-पिता, गुरु व द्विज-वृद्धांचा सन्मान हा अनिवार्य धर्म आहे असे सांगतात; त्यांचा अवमान निष्फळ व समाजविघातक ठरतो.

अध्याय १९६ मध्ये कालयवनाच्या विनाशापर्यंतची कारणपरंपरा आणि यादवांचे रणनीतीने झालेले स्थलांतर सांगितले आहे. गर्ग्याचा समाजात अपमान होतो; तो दक्षिणेत कठोर तप करून महादेवाला प्रसन्न करतो आणि असा वर मिळवतो की एक प्रबळ, अयादव शत्रू जन्माला येतो.

अध्याय १९८ मध्ये व्यास व्रजकेंद्रित प्रसंग सांगतात. पृथ्वीधारक अनंत मानववेषात बलरामरूपाने कठीण दैवी कार्य पूर्ण झाल्यावर आनंदासाठी प्रवृत्त होतो. वरुण वारुणीला (मद्यदेवी) अनंताजवळ पाठवतो; ती वृंदावनाजवळ कदंबाच्या पोकळीत प्रकट होऊन मद्यधारा प्रवाहित करते.

या अध्यायात ऋषी विचारतात—पराक्रमी शंबराने अपहरण केलेला प्रद्युम्न पुढे त्याच दैत्याचा वध कसा करतो? व्यास सांगतात—जन्माच्या सहाव्या दिवशी कालशंबर सूतिकागृहातून बालकाला उचलून भयंकर लवणसमुद्रात टाकतो; एक मासा त्याला गिळतो, पण इजा होत नाही.

अध्याय २०२ मध्ये युद्ध-धर्मरक्षणाचा प्रसंग येतो. शक्र (इंद्र) ऐरावतावर आरूढ होऊन द्वारकेस येतो व देवकीसुत श्रीकृष्णास विनंती करतो की प्राग्ज्योतिषपुराचा राजा नरक (भौम) जगात उपद्रव माजवीत आहे, त्याचा निग्रह करावा.

अध्याय २०४ मध्ये व्यास सांगतात—देवराज इंद्राने स्तुती केल्यावर केशव गंभीरपणे म्हणतो की ‘अपराध’ क्षमा करावा; पारिजातवृक्षाचे हरण हे केवळ सत्यप्रतिज्ञा पाळण्यासाठीच होते. श्रीकृष्ण इंद्राचा वज्र परत देऊन त्याचा योग्य सार्वभौमत्व व आयुधाधिकार दृढ करतात.

अध्याय २०६ मध्ये अनिरुद्ध–उषा प्रसंग शोणितपुरातील बाणासुराच्या दुर्गनगरीवर केंद्रित महायुद्धात रूपांतरित होतो. बाणाला योग्य रणाची आस लागते; शिव त्याला शकुन देतात की त्याचा मयूरध्वज तुटला की अपेक्षित युद्ध घडेल.

अध्याय २०८ मध्ये यादव व कौरव यांच्यातील राजनैतिक संघर्ष वर्णिला आहे. जांबवतीपुत्र सांब दुर्योधनाच्या कन्येच्या स्वयंवरातून तिला बलपूर्वक पळवून नेतो; युद्धात पराभूत होऊन कौरवांकडून पकडला जाऊन बांधला जातो.

अध्याय २१० मध्ये विश्वव्यवस्थेच्या परिपूर्तीसाठी यादवकुलाचा स्वयंसंहार आणि द्वारकेचे समुद्रात निमज्जन होण्याचा प्रसंग क्रमाने येतो. व्यास सांगतात की श्रीकृष्णावताराचे प्रयोजन पृथ्वीचा भार उतरवणे—हिंसक राजे व आसुरी शक्तींचा नाश, जो अर्जुन व बलराम यांच्या साहाय्याने झाला.

अध्याय २१२ मध्ये हरि पृथ्वीवरून निघून गेल्यानंतर यदुवंशाचा लय कसा झाला हे सांगितले आहे. अर्जुन श्रीकृष्ण व बलराम यांची अंत्येष्टी करून उरलेल्या लोकांच्या रक्षणासाठी कृष्णपत्नी आणि यदुवंशी वारस वज्र यांना द्वारकेतून बाहेर नेतात.

अध्याय २१४ मध्ये ऋषी व्यासांना विचारतात—मरणोत्तर यमलोकगमनाचा मार्ग किती कठीण, त्याचे परिमाण, पुण्यवान व पापी यांची गती, तसेच नरकांचे प्रकार व संख्या.

अध्याय २१६ मध्ये ऋषी यममार्गावर पूर्वी वर्णिलेल्या भयंकर यातना ऐकून भयभीत होऊन विचारतात—तो भयावह मार्ग सहजतेने पार करण्याचा उपाय आहे का?

अध्याय २१८ मध्ये ऋषी अधर्माची गती ऐकून व्यासांना विचारतात—धर्माने कोणती गती मिळते आणि पापातून शुभ स्थितीकडे जाण्याचा उपाय कोणता.

अध्याय २२० मध्ये व्यासांनी श्राद्धकल्प (पितृमेध-विधान) याचे विस्तृत संहिताकरण केले आहे. ऋषींच्या विनंतीनुसार कर्ता, स्थान, काळ व द्रव्ये यांसह संपूर्ण विधी सांगितला आहे.

अध्याय २२२ मध्ये संवादरूपाने वर्णाश्रमधर्माचे नियमबद्ध निरूपण आहे. ऋषी वर्णधर्म व चारही आश्रमांची कर्तव्ये सविस्तर विचारतात; व्यास क्रमशः विधिनिष्ठ, उपदेशात्मक रूपरेषा सांगतात.

अध्याय २२४ मध्ये उमेच्या प्रश्नाने संवाद सुरू होतो—देहधारी जीव कर्म, वाणी व मन या त्रिविध साधनांनी कसे बंधतात किंवा मुक्त होतात? शिव सत्य, शांती, सर्वभूतांवरील करुणा, संयम आणि हिंसा, चोरी व परस्त्रीगमनाचा त्याग हे स्वर्गमार्ग व कर्मबंधन शिथिल करणारे सांगतात.

अध्याय २२६ मध्ये तीर्थयात्रेच्या प्रसंगी जमलेल्या ऋषी त्रिपुरारी शंकरांना संसारचक्र व कर्मबंधनातून सुटण्याचा निर्णायक उपाय विचारतात. महेश्वर सांगतात—वासुदेवापेक्षा श्रेष्ठ औषध/आश्रय नाही; देह‑वाणी‑मनाने हरिभक्ती करणे हेच परम ध्येयाकडे नेणारे सरळ साधन आहे.

अध्याय २२८ मध्ये एकादशीचे व्रत हे संपूर्ण वैष्णव साधना-चक्र म्हणून सांगितले आहे—उपवास, शुद्धीकरण, मंदिरपूजा आणि रात्रजागरण (प्रजागर), जे स्तोत्र, जप, होम, प्रदक्षिणा व भक्तिगीत (गीतिका) यांनी संपन्न होते.

अध्याय २३० हा संवादरूप आहे. ऋषी व्यासांना कल्पान्ताची ‘उपसंहृती’ व महाप्रलय यांविषयी विचारतात; तेव्हा व्यास प्रथम पुराणोक्त कालगणना स्पष्ट करतात—पितृकाल व देवकाल यांचे प्रमाण, तसेच सहस्र चतुर्युगांनी निश्चित ब्रह्माचा एक दिवस.

या अध्यायात पुराणीय विश्वरचनेनुसार प्रतिसंचार/प्रलयाचे त्रिविध वर्गीकरण व्यास सांगतात—नैमित्तिक (आवर्ती), प्राकृत (भूत-प्रकृतीचा लय) आणि आत्यंतिक (मोक्षरूप अंतिम लय)।

अध्याय २३४ मध्ये दुःख हे मोक्षाकडे नेणारे निर्णायक प्रेरणास्थान आहे असे सांगितले आहे. व्यास तापत्रय—आध्यात्मिक, आधिभौतिक व आधिदैविक—यांचे विवेचन करतात; आध्यात्मिक दुःखाचे शारीरिक व मानसिक असे भेद करून रोग व काम-क्रोधादि विकारांची नोंद करतात.

अध्याय २३६ मध्ये ऋषी व्यासांच्या वाणीला अमृततुल्य मानून योग व सांख्य यांचे मोक्षसाधन म्हणून सविस्तर निरूपण मागतात. व्यास सांगतात—ज्ञान‑तप, इंद्रियनिग्रह आणि सर्वस्वसंन्यास/पूर्ण वैराग्य या त्रयीशिवाय सिद्धी अशक्य.

अध्याय २३८ मध्ये व्यासांनी एकत्र जमलेल्या ऋषींना मोक्षाचा सुसंगत तत्त्वोपदेश केला आहे. प्रारंभी गुणांचे तत्त्व आणि प्रभूची भासमान अलिप्तता सांगून स्वभावातून सृष्टीचा प्रसव कसा होतो हे कोळी व तंतूच्या दृष्टांताने स्पष्ट केले आहे.

अध्याय २४० मध्ये ऋषी योगविधी ऐकून सांख्यदृष्टीने धर्माचे नेमके निरूपण मागतात. व्यास विषयांचे आकर्षण व धोका, देहधारी प्रयत्नांचे भिन्न फल (स्वर्ग, नरक, तिर्यक-योनी) आणि सुखाची क्षणभंगुरता यांचा विवेक सांगतात.

अध्याय २४२ मध्ये वसिष्ठ ऋषी संसाराचे तत्त्व सांगतात—अज्ञान (अप्रतिबुद्धत्व) आणि प्रकृती व तिच्या त्रिगुणांशी केलेल्या तादात्म्यामुळे जन्म-मरणाचा फेर सुरू राहतो. अप्रबुद्ध जीव असंख्य देहांत ‘अप्रबुद्धां’चा पाठपुरावा करीत पशुयोनी, मानवी जीवन, स्वर्ग व नरक अशा अवस्थांत फिरत राहतो.

अध्याय २४४ मध्ये वसिष्ठ राजाला सांख्यतत्त्वांचे पुढील निरूपण करतात आणि ‘विद्या’–‘अविद्या’ यांना क्रमशः उलगडणाऱ्या तत्त्वसाखळीप्रमाणे मांडून पंचविंशक (२५वे) तत्त्वापर्यंत नेतात.

अध्याय २४६ मध्ये लोमहर्षण ब्रह्मपुराणाच्या परंपरा-प्रसाराचा व प्रभावाचा उपसंहार करतात. व्यासांनी ऋषिसभेत दोषरहित, परिष्कृत, शास्त्र-संश्लेषक, सिद्धांत व पद्धतीने परिपूर्ण असे वैष्णव पुराण सांगितले.