Sarga 89
इन्द्रजित्–लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
युद्धकाण्ड
या ८९व्या सर्गात लक्ष्मण–इंद्रजित यांचा द्वंद्वयुद्ध वाक्-युद्ध आणि शर-युद्ध अशा टप्प्यांत अधिकच घोर होते. क्रोध आवरून लक्ष्मण अचूक नेमाने बाण सोडतात; धनुष्याची टंकार राक्षस-नायकाच्या मनात धडकी भरवते. विभीषण इंद्रजिताच्या फिकटपणाला मानसिक ढळढळीतपणाची खूण मानतात. इंद्रजित पूर्वी रणांगणात लक्ष्मण मूर्च्छित झाल्याची आठवण काढून त्यांना चिथावतो, स्मृतीला आव्हान देतो आणि ‘यमसदन’ गाठण्याचे धाडस कर असे म्हणतो. मग परस्पर बाणवृष्टी सुरू होते—लक्ष्मण बाणांचा वर्षाव करतात; इंद्रजित लक्ष्मण, हनुमान आणि विभीषण यांनाही भेदतो; ढाली, कवच आणि ध्वजचिन्हे तुटून पडतात. वर्णनात धैर्य व सहनशक्ती ठळक—कोणीही माघार घेत नाही, थकवा दिसत नाही. आकाश बाणांच्या जाळ्याने भरते, जणू प्रलयकाळचे मेघ दाटले आहेत. रक्तधारा धबधब्यासारख्या वाहतात, देह फुललेल्या वृक्षांसारखे उजळतात—यातून युद्धातील स्थैर्य, अचूकता आणि मानसिक आघाडी न सोडण्याचा बोध मिळतो. सर्गाच्या शेवटी विभीषण अजेयप्राय लक्ष्मणाला आधार देण्यासाठी पुढे येतात, मित्रधर्म व रणरक्षण सूचित करीत।
Shlokas
Verse 1
ततश्शरान् दाशरथिस्सन्धायामित्रकर्शणः ।ससर्जराक्षसेन्द्रायकृद्धस्सर्पइवश्वसन् ।।6.89.1।।
तेव्हा दाशरथी लक्ष्मण, शत्रुसंहारक, बाण संधान करून क्रोधाने फुत्कारत सर्पासारखा राक्षसराजावर ते सोडू लागला।
Verse 2
तस्यज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वाराक्षसाधिपः ।विवर्णवदनोभूत्वालक्ष्मणंसमुदैक्षत ।।6.89.2।।
लक्ष्मणाच्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा तीक्ष्ण टंकार ऐकून राक्षसाधिपतीचा चेहरा फिक्का पडला आणि तो लक्ष्मणाकडे एकटक पाहू लागला।
Verse 3
विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंरावणात्मजे ।सौमित्रिंयुद्धसंयुक्तंप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.89.3।।
रावणाच्या पुत्र असलेल्या त्या राक्षसाला विषण्ण मुखाने खिन्न झालेला पाहून, युद्धात सज्ज व संलग्न असलेल्या सौमित्रि (लक्ष्मण) यांस विभीषण म्हणाला।
Verse 4
निमित्तान्युपपश्यामियान्यस्मिन् रावणात्मजे ।त्वरतेनमहाबाहोभग्नएष न संशयः ।।6.89.4।।
हे महाबाहो! या रावणपुत्रात मला जे अपशकुनदर्शक निमित्त दिसत आहेत; तो घाईघाईने ढळत आहे—निःसंशय याचे धैर्य भंगले आहे।
Verse 5
ततस्सन्धायसौमित्रिश्शरानग्निशिखोपमान् ।मुमोचनिशितांस्तस्मिन् सर्पानिवमहाविषान् ।।6.89.5।।
मग सौमित्रि (लक्ष्मण) यांनी धनुष्यावर अग्निशिखेसारखे बाण संधान करून, त्याच्यावर धारदार बाण सोडले—जणू महाविषारी सर्पच।
Verse 6
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतश्शरैः ।मुहूर्तमभवन्मूक्षःसर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ।।6.89.6।।
लक्ष्मणाच्या बाणांनी—इंद्राच्या वज्रस्पर्शासारख्या—आहत होऊन तो क्षणभर स्तब्ध व मूढ झाला; त्याच्या सर्व इंद्रिया क्षुब्ध झाल्या।
Verse 7
उपलभ्यमुहूर्तेनसंज्ञांप्रत्यागतेन्द्रियः ।ददर्शावस्थितंवीरंवीरोदशरथात्मजम् ।।6.89.7।।
क्षणातच शुद्धीवर येऊन, इंद्रिये पूर्ववत झाल्यावर, त्या वीराने स्थिर उभ्या असलेल्या वीर—दशरथनंदनाला—पाहिले।
Verse 8
सोऽभिचक्रामसौमित्रिंरोषात्संरक्तलोचनः ।अब्रवीच्चैनमासाद्यपुनस्सपरुषंवचः ।।6.89.8।।
क्रोधाने डोळे लाल झालेले तो सौमित्राकडे धावला; जवळ जाऊन त्याने पुन्हा कठोर वचन बोलले।
Verse 9
किं न स्मरसितद्युद्धेप्रथमेमत्पराक्रमम् ।निबद्धस्त्वंसहभ्रात्रायदाभुविविचेष्टसे ।।6.89.9।।
त्या पहिल्या युद्धातला माझा पराक्रम तुला आठवत नाही काय—जेव्हा तू भावासह माझ्यामुळे बांधला जाऊन भूमीवर तडफडत होतास?
Verse 10
युवांखलुमहायुद्धेशक्रानिसमैश्शरैः ।शायितौप्रथमंभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।।6.89.10।।
त्या महायुद्धात तुम्ही दोघेही प्रथम भूमीवर पाडले गेलात—शक्राच्या वज्रासमान माझ्या बाणांनी, अग्रगामी वीरांसह, मूर्च्छित होऊन।
Verse 11
स्मृतिर्वानास्तितेमन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।गन्तुमिच्छसियस्मात्त्वमंधर्षयितुमिच्छसि ।।6.89.11।।
मला वाटते, तुझी स्मृती नाहीशी झाली आहे, किंवा तू उघडच यमसदनास जाण्याची इच्छा धरली आहेस—कारण तू मला आव्हान देऊ पाहतोस।
Verse 12
यदितेप्रथमेयुद्धे न दृष्टोमत्पराक्रमः ।अद्यतेदर्शयिष्यामितिष्ठेदानींव्यवस्थितः ।।6.89.12।।
जर पहिल्या युद्धात तुला माझा पराक्रम दिसला नसेल, तर आज मी तो तुला दाखवीन—आता सज्ज होऊन, ठाम उभा राहा।
Verse 13
इत्युक्त्वासप्तभिर्भाणैरभिविव्याथलक्ष्मणम् ।दशभिस्तुहनूमन्तंतीक्ष्णधाश्शरोत्तमैः ।।6.89.13।।
असे बोलून त्याने लक्ष्मणाला सात बाणांनी विद्ध केले आणि तीक्ष्णधार श्रेष्ठ बाणांनी हनुमंताला दहा बाणांनी घायाळ केले।
Verse 14
ततःशरशतेनैवसुप्रयुक्तेनवीर्यवान् ।क्रोथाव्दिगुणसम्रब्धोनिर्बिभेदविभीषणम् ।।6.89.14।।
त्यानंतर तो पराक्रमी क्रोधाने द्विगुण उग्र होऊन, नीट साधून सोडलेल्या शंभर बाणांनी विभीषणाला भेदू लागला।
Verse 15
तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।
इंद्रजिताचे कृत्य पाहून रामाचा अनुज लक्ष्मण त्याची पर्वा न करता हसत म्हणाला—“हे काहीच नाही.” मग नरश्रेष्ठ लक्ष्मण निर्भय मुखाने, क्रोधाने पेटून, रणांगणात भयंकर बाण उचलून रावणपुत्रावर सोडू लागला।
Verse 16
तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।
इंद्रजिताचे कृत्य पाहून रामाचा अनुज लक्ष्मण त्याची पर्वा न करता हसत म्हणाला—“हे काहीच नाही.” मग नरश्रेष्ठ लक्ष्मण निर्भय मुखाने, क्रोधाने पेटून, रणांगणात भयंकर बाण उचलून रावणपुत्रावर सोडू लागला।
Verse 17
नैवंरणगताःशूराःप्रहरन्तिनिशाचर ।लघवश्चाल्पवीर्याश्चशरासुखास्तवहीमे ।।6.89.17।।
हे निशाचर! रणांगणात उतरलेले शूर असे प्रहार करीत नाहीत. तुझे हे बाण हलके व अल्पवीर्य आहेत; मला तर ते जणू सुखदच वाटतात।
Verse 18
नैवंशूरास्तुयुध्यन्तेसमरेजयकाङ्क्षिणः ।इत्येवंतंब्रुवाणस्तुधन्वीशरैरभिववर्ष ह ।।6.89.18।।
“समरात विजय इच्छिणारे शूर असे लढत नाहीत.” असे म्हणत धनुर्धराने त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 19
स्यबाणैस्सुविध्वस्तंकवचंकाञ्चनंमहत् ।व्यशीर्यतरथोपस्थेताराजालमिव्बारात् ।।6.89.19।।
त्याच्या बाणांनी पूर्णपणे विदीर्ण झालेले ते विशाल सुवर्ण-कवच तुटून रथतळावर कोसळले—जणू आकाशातून तारकाजाळच झरून पडावे।
Verse 20
विधूतवर्मानाराचैर्भभूव स कृतव्रणः ।इन्द्रजित्समरेवीरःप्रत्यूषेभानुमानिव ।।6.89.20।।
लोखंडी बाणांनी त्याचे वर्म व संरक्षण उध्वस्त झाले; तरी रणात जखमी झालेला वीर इंद्रजित् प्रभातच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी भासू लागला।
Verse 21
ततःशरसहस्रेणसङ्क्रुद्धोरावणात्मजः ।बिभेदसमरेवीरोलक्ष्मणंभीमविक्रमः ।।6.89.21।।
मग क्रोधाने पेटलेला, भीषण पराक्रमी रावणपुत्र वीर रणात सहस्र बाणांनी लक्ष्मणाला वारंवार भेदू लागला।
Verse 22
व्यशीर्यतमहद्धिव्यंकवचंलक्ष्मणस्य च ।कृतप्रतिकृतान्योन्यंबभूवतुरभिद्रुतौ ।।6.89.22।।
लक्ष्मणाचेही ते महान् दिव्य कवच तुटून गेले; आणि दोघेही एकमेकांवर झडप घालून प्रहाराला तत्क्षणी प्रत्युत्तर देत राहिले।
Verse 23
अभीक्ष्णंनिश्श्वसन्तौतौयुध्येतांतुमुलंयुधि ।शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौसर्वतोरुधिरोक्षितौ ।।6.89.23।।
वारंवार जोराने श्वास घेत ते दोघे रणांगणी घोर युद्ध करू लागले। बाणांनी त्यांचे सर्व अवयव छिन्न झाले होते आणि ते सर्व बाजूंनी रक्ताने भिजले होते॥
Verse 24
सुदीर्घकालंतौवीरावन्योन्यनिशितैःशरैः ।ततक्षतुर्महात्मानौरणकर्मविहारदौ ।।6.89.24।।
अतिदीर्घ काळ ते दोन्ही वीर—महात्मे व रणकर्मात निपुण—एकमेकांना तीक्ष्ण बाणांनी विदीर्ण करीत राहिले॥
Verse 25
बभूवतुश्चात्मजयेयत्तौभीमपराक्रमौ ।तौशरौघैस्तदाकीर्णौनिकृत्तकवचध्वजौ ।।6.89.25।।सृजन्तौरुधिरंचोष्णंजलंप्रस्रवणाविव ।
विजयासाठी तत्पर, भीषण पराक्रमी ते दोघे तेव्हा बाणांच्या प्रवाहांनी आच्छादित झाले। त्यांचे कवच व ध्वज छिन्न झाले, आणि पर्वत-झऱ्यांतून वाहणाऱ्या पाण्यासारखे ते उष्ण रक्त ओघळू लागले॥
Verse 26
शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
मग त्या दोघांच्या धनुषांतून भीषण निनादासह घोर बाणवृष्टी सुटली—जणू आकाशात दोन निळे काळे मेघ प्रलयकाळी मुसळधार बरसत आहेत॥
Verse 27
शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
लढता लढता फार काळ लोटला; तरीही त्या दोघांपैकी कोणीही रणापासून परावृत्त झाला नाही, आणि कोणालाही थकवा आला नाही॥
Verse 28
अस्त्राण्यस्त्रविदांश्रेष्ठौदर्शयन्तौपुनःपुनः ।।6.89.28।।शरानुच्छावचाकारानन्तरिक्षेबबन्धतुः ।
अस्त्रविद्येत श्रेष्ठ असे ते दोघे पुन्हा पुन्हा आपले अस्त्रकौशल्य दाखवीत, नानाविध आकार-प्रकारांच्या बाणांनी अंतरिक्षात जणू जाळेच विणू लागले।
Verse 29
न्यपेतदोषमस्यन्तौलघुचित्रं च सुष्ठु च ।।6.89.29।।उभौतुतुमुलंघोरंचक्रतुर्नरराक्षसौ ।
तो नर आणि राक्षस—दोघेही एकही चूक न होता, वेगाने, कौशल्यपूर्ण व सुंदर रीतीने बाण सोडीत, युद्ध अत्यंत तुमुल व घोर करून टाकीत होते।
Verse 30
तयोःपृथक् पृथभगीमश्शुश्रुवेतलनिस्स्वनः ।।6.89.30।।प्रकम्पयन्जनंघोरोनिर्घातइवदारुणः ।
त्या दोघांकडून वेगवेगळा भयंकर तालनाद ऐकू येत होता; तो घोर शब्द दारुण वज्रनादासारखा जनसमूहाला थरथर कापवीत होता।
Verse 31
सतयोःभ्राजतेशब्दस्तदासमरयत्तयोः ।।6.89.31।।सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगनेमेघयोरिव ।
ते दोघे समरात झुंजत असता तो घुमणारा शब्द तेजस्वी भासू लागला—जणू आकाशात दोन घोर मेघ एकत्र गर्जत आहेत।
Verse 32
सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौकृतव्रणौ ।।6.89.32।।प्रसुस्रुवातेरुधिरंकीर्तिमन्तौजयेधृतौ ।
सुवर्णपंखांच्या नाराच बाणांनी जखमी झालेले ते दोघे बलवान, कीर्तिमान वीर—विजयावर दृढ—अतिशय रक्तस्राव करू लागले।
Verse 33
तेगात्रयोर्निपतितारुक्मपुङ्खाःशरायुधि ।।6.89.33।।असृदगिग्धाविनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ।
रणात ते सुवर्णपंखांचे बाण त्यांच्या अंगांवर पडले; रक्ताने माखून ते पुन्हा निसटले आणि भूमितलात घुसून गेले।
Verse 34
अन्येसुनिशितैश्शस्त्रैराकाशेसञ्जघट्टिरे ।।6.89.34।।बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैवतयोर्बाणाःसहस्रशः ।
दरम्यान, दोघांचे इतर हजारो बाण अतितीक्ष्ण शस्त्रांसारखे आकाशात एकमेकांवर आदळले; ते तुटलेही आणि छिन्नभिन्नही झाले।
Verse 35
सबभूवरणेघोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ।।6.89.35।।अग्निभ्यामिवदीप्ताभ्यांसत्रेकुशमयश्चयः ।
त्या रणात त्या दोघांच्या मध्ये बाणांचा भयानक ढीग व पसारा निर्माण झाला—जणू यज्ञवेदीवर दोन प्रज्वलित अग्नींनी उजळलेला कुशगवताचा ढीग।
Verse 36
तयोःकृतव्रणौदेहौशुशुभातेमहात्मनोः ।।6.89.36।।सुपुष्पाविवनिष्पत्रौवनेशाल्मलिकिंशुकौ ।
त्या दोघा महात्मा योद्ध्यांची जखमी शरीरे शोभून दिसत होती—जशी वनात पानरहित पण फुलांनी भरलेली शाल्मली व किंशुक झाडे।
Verse 37
चक्रतुस्तुमुलंघोरंसन्निपातंमुहुर्मुहुः ।।6.89.37।।इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैवपरस्परवधैषिणौ ।
इंद्रजित व लक्ष्मण—परस्परवधाची इच्छा धरून—पुन्हा पुन्हा रणांगणात घोर व तुमुल असा सन्निपात घडवीत होते।
Verse 38
लक्ष्मणोरावणिंयुद्धेरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।।6.89.38।।अन्योन्यंतावभिघ्नन्तौ न श्रमंप्रतिपद्यताम् ।
युद्धात लक्ष्मण रावणीवर प्रहार करी, आणि रावणीही लक्ष्मणावर; परस्परांवर घाव घालत असूनही त्या दोघांना श्रम येईना।
Verse 39
बाणजालैश्शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ।।6.89.39।।शुशुभातेमहावीर्यौप्ररूढाविवपर्वतौ ।
शरीरात खोलवर रुतलेल्या बाणांच्या जाळ्याने ते दोघे वेगवान महावीरही शोभून दिसत होते—जणू वृक्षांनी दाटलेले पर्वत।
Verse 40
तयोरुधिरसिक्तानिसम्वृतान्तिशरैर्भृशम् ।।6.89.40।।बभ्राजुःसर्वगात्राणिज्वलन्तइवपावकाः ।
त्या दोघांचे सर्वांग रक्ताने भिजलेले व बाणांनी दाट झाकलेले होते; ते अग्नीच्या ज्वाळांसारखे दाहक तेजाने झळकत होते।
Verse 41
तयोरथमहान् कालोव्यतीयाद्युध्यमानयोः ।।6.89.41।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।
त्या दोघांचे युद्ध चालू असता फार काळ लोटला; तरीही ते रणापासून विमुख झाले नाहीत, आणि थकवाही त्यांना कधीच आला नाही।
Verse 42
तेव्हा महात्मा विभीषण, रणाच्या अग्रभागी अजेय लक्ष्मणाचे हित चिंतून, त्याची युद्धक्लांती दूर करण्यासाठी रणभूमीवर आला आणि तेथे उभा राहिला।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is psychological warfare within dharmic combat: Indrajit attempts to destabilize Lakṣmaṇa through memory-taunts and threats of death, while Lakṣmaṇa rejects fear, critiques improper striking, and responds with disciplined, targeted force rather than reckless rage.
The sarga teaches that true vīrya includes mental sovereignty: endurance under pain, refusal to concede moral or psychological ground, and sustained effort without fatigue or retreat—supported by loyal allies who act for one’s welfare in crisis.
No specific terrestrial landmark is foregrounded; instead, the ‘sky’ (antarikṣa/gagana) becomes the primary arena through networks of arrows and cloud similes, while ‘Yama’s abode’ functions as a cultural-religious reference point for mortality and warrior challenge.