Sarga 99
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
युद्धकाण्ड
सुग्रीवाच्या हातून महोदर मारला गेल्याचे पाहताच महापार्श्वाचा क्रोध प्रचंड वाढला. त्याने बाणांचा घोर वर्षाव करून अङ्गदाच्या वानरसेनेला छिन्न-भिन्न केले—काहींचे अवयव छेदले, काहींना गंभीर जखमा झाल्या; अग्रिम फळी क्षणभर खचली. हे मनोभंग पाहून अङ्गद पुढे सरसावला व लोखंडी परिघ फेकून महापार्श्वाला रथावरून खाली पाडले; त्याच वेळी जांबवानाने विशाल शिळा फेकून राक्षसांच्या रथरचनेवर आघात केला, घोडे मारून रथ मोडून टाकला. शुद्धीवर येताच महापार्श्व पुन्हा रणात उतरला. त्याने अङ्गदाला बाणांनी भेदले आणि जांबवान व गवाक्ष यांनाही जखमी केले. तेव्हा अङ्गदाने भयंकर परिघ उचलून फिरवला व महापार्श्वावर प्रहार केला, नंतर जवळ जाऊन तळहातानेही आघात केला. महापार्श्वाने प्रत्युत्तरादाखल परशु फेकला; अङ्गदाने तो चुकवला. अखेर अङ्गदाने वक्ष-हृदयप्रदेशावर लक्ष्य करून निर्णायक मुष्टिप्रहार केला; महापार्श्वाचे हृदय विदीर्ण झाले आणि तो राक्षस मृत पडला. वानरांनी जयघोष केला, लंकेतील प्रासाद थरथरले; तो गजर ऐकून रावणाने पुन्हा युद्धाकडे मन वळवले—रणनीती व मनोबल, दोन्हींचा ताण अधिक तीव्र झाला।
Shlokas
Verse 1
महोदरेतुनिहतेमहापार्श्वोमहाबलः ।सुग्रीवेणसमीक्ष्याथक्रोधात्सम्ररक्तलोचनः ।।।।अङ्गदस्यचमूंभीमांक्षोभयामाससायकैः ।
महोदर मारला गेल्यावर, ते सुग्रीवाने केले आहे असे पाहून महाबलवान महापार्श्व क्रोधाने रक्तलोचन झाला. मग त्याने बाणांनी अङ्गदाची भीषण सेना खळबळून सोडली।
Verse 2
सवानराणांमुख्यानामुत्तमाङ्गानिसर्वशः ।।।।पातयामानकायेभ्यःफलंवृन्तादिवानिलः ।
त्या महापार्श्वाने सर्वत्र वानर-प्रधानांची शिरे देहांपासून अशी पाडली, जशी वारा देठांवरची फळे पाडतो।
Verse 3
केषांचिदिषुभिर्बाहुन् स्कन्धांश्छिच्छेदराक्षसः च ।।।।वानराणांसुङ्कृद्ध: पार्श्वंकेषांव्यदारयत् ।
अतिशय संतप्त त्या राक्षसाने बाणांनी काही वानरांचे बाहू व खांदे छाटले आणि काहींची कुशी फाडली।
Verse 4
तेऽर्दिताबाणवर्षेणमहापार्श्वेनवानराः ।।।।विषादविमुखाःसर्वेबभूवुर्गतचेतसः ।
महापार्श्वाच्या बाणवृष्टीने पीडित झालेले ते वानर सर्वजण विषादग्रस्त झाले; त्यांचे धैर्य ढळले व चित्त गोंधळले।
Verse 5
निरीक्ष्यबलमुद्विग्नमङ्गदोराक्षसार्दितम् ।।।।वेगंचक्रेमहावेगमहाबाहुस्समुद्रइवपर्वणि ।
राक्षसाच्या आघाताने व्याकुळ झालेले सैन्य पाहून महाबाहु, महावेगी अङ्गद प्रचंड वेगाने धावला; जसा पौर्णिमेला समुद्र उफाळतो।
Verse 6
आयसंपरिघंगृह्यसूर्यरमशिसमप्रभम् ।।।।समरेवानरश्रेष्ठोमहापार्श्वेन्यपातयत् ।
सूर्यकिरणांसारखा तेजस्वी लोखंडी परिघ हातात घेऊन वानरश्रेष्ठाने रणांगणात तो महापार्श्वावर आदळून टाकला।
Verse 7
स तुतेनप्रहारेणमहापार्श्वोविचेतनः ।।।।ससूतस्स्यन्दनात्तस्माद्विसंज्ञश्चापतद्भुवि ।
त्या प्रहाराने महापार्श्व बेशुद्ध झाला आणि सारथ्यासह त्या रथातून संज्ञाहीन होऊन भूमीवर कोसळला।
Verse 8
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
तेव्हा नीलांजनाच्या राशीसारखा श्यामवर्ण, तेजस्वी ऋक्षराज जांबवान मेघासारख्या आपल्या व्यूहातून महान् पराक्रमाने झेपावून बाहेर आला।
Verse 9
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।6.99.8।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।6.99.9।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
क्रोधाने संतप्त होऊन त्याने गिरिशिखरासारखा विशाल शिळाखंड उचलला; प्रचंड वेगाने घोड्यांना घाव घालून पाडले आणि तो रथही चुरडून टाकला।
Verse 10
मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तुमहापार्श्वोमहाबलः ।।।।अङ्गदंबहुभिर्बाणैर्भूयस्तंप्रत्यविध्यत ।
क्षणभरात शुद्धीवर येताच महाबलवान महापार्श्वाने पुन्हा अनेक बाणांनी अङ्गदाला भेदले।
Verse 11
जाम्बवन्तंत्रिभिर्बाणैराजघानस्तनान्तरे ।।।।ऋक्षराजंगवाक्षं च जघानबहुभिश्शरैः ।
त्याने जाम्बवानाच्या उरात तीन बाण घुसविले; आणि ऋक्षराज व गवाक्ष यांनाही अनेक शरांनी घायाळ केले।
Verse 12
जाम्बवन्तंगवाक्षं च स दृष्टवाशरपीडितौ ।।।।जग्राहपरिघंघोरमङ्गदःक्रोधमूर्छितः ।
जाम्बवान व गवाक्ष शरांनी पीडित झालेले पाहून, क्रोधाने विवश झालेल्या अङ्गदाने एक घोर परिघ (लोखंडी गदादंड) उचलला।
Verse 13
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
त्या राक्षसावर प्रचंड क्रोध करून वालिपुत्र अंगदाने दूर उभा राहून सूर्यकिरणांसारखा तेजस्वी लोखंडी परिघ दोन्ही भुजांनी घट्ट धरून वेगाने फिरविला आणि महापार्श्वाच्या वधासाठी त्याच्यावर फेकून दिला।
Verse 14
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।6.99.13।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।6.99.14।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
त्या राक्षसावर प्रचंड क्रोध करून वालिपुत्र अंगदाने दूर उभा राहून सूर्यकिरणांसारखा तेजस्वी लोखंडी परिघ दोन्ही भुजांनी घट्ट धरून वेगाने फिरविला आणि महापार्श्वाच्या वधासाठी त्याच्यावर फेकून दिला।
Verse 15
स तुक्षिप्तोबलवतापरिघन्तस्यरक्षसः ।।।।धनुश्चसशरंहस्ताछचिरस्त्रांचाप्यपातयत् ।
बलाने फेकलेला तो परिघ त्या राक्षसाच्या हातातून बाणांसह धनुष्य पाडून देऊ लागला आणि त्याचे शिरस्त्राणही खाली पाडले।
Verse 16
तंसमासाद्यवेगेनवालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।तलेनाभ्यहनत्क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले ।
वेगाने जवळ जाऊन प्रतापवान वालिपुत्र अंगदाने क्रोधाने कुंडलधारी कानाच्या मुळाशी तळहाताने घणाघात केला।
Verse 17
स तुक्रुद्धोमहावेगोमहापार्श्वोमहाद्युति ।।।।करेणैकेनजग्राहसुमहान्तंपरश्वथम् ।
तेव्हा क्रुद्ध, महावेगवान व महाद्युती महापार्श्वाने एका हाताने अतिशय मोठा परशु (युद्धकुऱ्हाड) उचलून धरला।
Verse 18
तंम्तैलधौतंविमलंशैलसारमयंदृढम् ।।।।राक्षसःपरमक्रुद्धोवालिपुत्रेन्यपातयत् ।
तेलाने धुतलेला, निर्मळ, पर्वतशिलेसारखा कठोर व दृढ असा तो परशु त्या राक्षसाने अत्यंत क्रोधाने वालिपुत्रावर घाव घालण्यासाठी फेकून दिला।
Verse 19
तेनवामांसफलकेभृशंप्रत्यवपादितम् ।।।।अङ्गदोमोक्ष्यामाससरोषस्सपरश्वधम् ।
डाव्या खांद्यावर प्रचंड वेगाने परशूचा घाव घातला तरी, रोषाने ज्वलंत अङ्गदाने तो प्रहार चुकविला।
Verse 20
सवीरोवज्रसङ्काशमङ्गदोमुष्टिमात्मनः ।।।।संवर्तयत्सुसङ्कृद्धःपितृतुल्यपराक्रमः ।
तेव्हा पित्याप्रमाणे पराक्रमी वीर अंगद अत्यंत क्रुद्ध होऊन वज्रासारखी कठोर अशी आपली मुठ आवळून धरू लागला।
Verse 21
राक्षसस्यस्तनाभ्याशेमर्मज्ञोहृदयंप्रति ।।।।इन्द्राशनिमस्पर्शं स मुष्टिंविन्यपातयत् ।
मर्म जाणणाऱ्या त्याने राक्षसाच्या छातीवर, हृदयाच्या दिशेने, इंद्राच्या वज्रस्पर्शासारखी आपली मुठ घाव घालून रोवली।
Verse 22
तेनतस्यनिपातेनराक्षसस्यमहामृधे ।।।।पफालहृदयंचास्य स पपातहतोभुवि ।
त्या प्रहाराच्या निपाताने महामृधेत त्या राक्षसाचे हृदय फुटले आणि तो मारला जाऊन भूमीवर कोसळला।
Verse 23
स्मिन्निपतितेभूमौतत्सैन्यंसम्प्रचुक्षुभे ।।।।अभवच्चमहान्क्रोधस्समरेरावणस्यतु ।
तो भूमीवर पडताच ते सैन्य गोंधळून खळबळून उठले; आणि रणांगणात रावणास महान क्रोध आला।
Verse 24
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।।।
हर्षित वानरांचा अतिशय प्रचंड सिंहनाद उठला; त्या गजराने जणू अट्टालिका व गोपुरांसह लंका हादरून गेली। आणि देवांमध्येही, जणू महेंद्र (इंद्र) सन्निध असावा, असा महान जयघोष झाला।
Verse 25
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।6.99.24।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।6.99.25।।
त्या प्रहाराच्या निपाताने महामृधेत त्या राक्षसाचे हृदय फुटले आणि तो मारला जाऊन भूमीवर कोसळला।
Verse 26
अथैन्द्रशत्रुस्त्रिदिवालयानांवनौकनांचैवम्हाप्रणादम् ।श्रुत्वासरोषंयुधिराक्षसेन्द्रः ।पुनश्चयुद्धाभिमुखोऽवतस्थे ।।।।
तेव्हा इंद्रशत्रु असा राक्षसराज, त्रिदिवातील देवांचे व वनवासी वानरांचे तो महान् गजर ऐकून क्रोधाने पेटला आणि पुन्हा युद्धासमोर उभा राहिला।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Aṅgada’s escalation from defensive response to decisive neutralization of a commander who is inflicting indiscriminate casualties on allied troops; the episode frames leadership as the duty to restore battlefield stability while protecting the broader force.
Though largely non-dialogic, the sarga teaches that courage is inseparable from discernment: Aṅgada observes collective distress, acts to restore morale, and applies targeted force (marmaprahāra) to end a destructive threat—illustrating duty-driven action rather than impulsive violence.
Laṅkā is highlighted as a resonant war-space: the vānaras’ victory-roar is described as vibrating its attics and gateways (sāṭṭāla-gopura), underscoring the city’s architectural presence and the psychological reach of battlefield sound.