Sarga 109
राघव-रावणयोः घोर-द्वैरथ-युद्धम् (The Fierce Chariot-Duel of Rama and Ravana)
युद्धकाण्ड
या सर्गात श्रीराम आणि रावण यांचे घोर द्वैरथ-युद्ध अधिकच तीव्र होते; त्याची भीषणता जगालाही भयावह वाटावी अशी वर्णिली आहे. दोन्ही सैन्ये क्षणभर आपापले संग्राम थांबवून, शस्त्रे उचलून स्तब्ध उभी राहतात आणि विस्मयाने या निर्णायक द्वंद्वाकडे पाहू लागतात. क्रोधाने पेटलेला रावण श्रीरामाच्या रथध्वजावर बाण सोडतो; पण ध्वज छिन्न होत नाही—बाण रथाला स्पर्श करून खाली पडतात. तेव्हा श्रीराम संयत रोषाने रावणाचा ध्वजदंड/केतू बाणाने छेदून भूमीवर पाडतात; ध्वजदंड पडताच रावणाचा दाहक संताप अधिकच भडकतो. रावण प्रत्युत्तर म्हणून बाणांची वर्षा करतो आणि मायाबळाने विशाल ‘शस्त्रवर्षा’ निर्माण करतो—गदा, लोखंडी दंड, चक्र, मुद्गर, पर्वतशिखरे, वृक्ष, त्रिशूल, परशु इत्यादी. दोन्ही बाजूंनी सुटलेल्या बाणांनी आकाश जाळ्यासारखे भरून जाते, जणू दुसरे आकाशच; कोणतेही अस्त्र व्यर्थ जात नाही—लक्ष्य भेदते किंवा मध्येच धडकून पडते. प्रहार-प्रतिप्रहारात परस्परांच्या अश्वांवरही घाव बसतात. ध्वजभंगाच्या अपमानाने रावणाचा रोष शिगेला पोहोचतो आणि हे द्वैरथ-युद्ध काही काळ अत्यंत रोमांचक, उग्र व कोलाहलमय बनते।
Shlokas
Verse 1
ततःप्रवृत्तंसुक्रूरंरामरावणयोस्तदा ।सुमहदद्वैरथंयुद्धंसर्वलोकभयावहम् ।।6.109.1।।
तेव्हा राम आणि रावण यांच्यात अत्यंत क्रूर, अतिविशाल असे रथयुद्ध सुरू झाले; ते सर्व लोकांना भयभीत करणारे होते।
Verse 2
ततोराक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् ।प्रगृहीतप्रहरणंनिश्चेष्टंसमवर्तत ।।6.109.2।।
तेव्हा राक्षसांची सेना आणि वानरांचे महाबळ—दोन्हीही हातात शस्त्रे घेऊन—निश्चल उभे राहिले, जणू निर्णायक क्षणाची वाट पाहात।
Verse 3
सम्प्रयुद्धेतुतौदृष्टवाबलवन्नरराक्षसौ ।व्याक्षिप्तहदृयास्सर्वेपरंविस्मयमागताः ।।6.109.3।।
समोरासमोरच्या संग्रामात त्या बलवान नर व राक्षसाला युद्ध करताना पाहून सर्वांची हृदये व्याकुळ झाली आणि ते परम विस्मयात पडले॥
Verse 4
नाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः ।तस्थुःप्रेक्षय च सर्वेतेनाभिजग्मुःपरस्परम् ।।6.109.4।।
नाना शस्त्रांनी सज्ज, उत्सुक भुजा उचलून, विस्मित बुद्धीने ते सर्वजण पाहतच स्थिर उभे राहिले; परस्परांवर धावून गेले नाहीत॥
Verse 5
रक्षसांरावणंचापिवानराणां च राघवम् ।पश्यतांविस्मिताक्षाणांसैन्यंचित्रमिवाबभौ ।।6.109.5।।
राक्षस विस्मित नेत्रांनी रावणाकडे आणि वानर विस्मित नेत्रांनी राघवाकडे पाहत असताना, ती सारी सेना जणू एखाद्या अद्भुत चित्रासारखी भासली॥
Verse 6
तौतुतत्रनिमित्तानिदृष्टवाराघवरावणौ ।कृतबुद्धीस्थिरामर्षौयुयुधातेह्यभीतवत् ।।6.109.6।।
तेथील निमित्ते पाहून राघव व रावण—दृढनिश्चयी, रोषात स्थिर—निर्भयपणे रणांगणात परस्परांशी युयुधले।
Verse 7
जेतव्यमितिकाकुत्स्थोमर्तव्यमितिरावणः ।धृतौस्ववीर्यसर्वस्वंयुद्धेऽदर्शयतांतदा ।।6.109.7।।
काकुत्स्थाने निश्चय केला—“मला जिंकलेच पाहिजे”; आणि रावणाने—“मला मरलेच पाहिजे”; तेव्हा दोघांनीही युद्धात आपल्या पराक्रमाचे सर्वस्व प्रकट केले।
Verse 8
ततःक्रोधाद्धशग्रीवश्शरान्सन्धायवीर्यवान् ।मुमोचध्वजमुद्धिस्यराघवस्यरथेस्थितम् ।।6.109.8।।
त्यानंतर क्रोधाने पेटलेला पराक्रमी दशग्रीव बाण संधान करून राघवाच्या रथावर उभ्या ध्वजास लक्ष्य करून सोडू लागला।
Verse 9
तेशरास्तमनासाद्यपुरन्दररथध्वजम् ।रथशक्तिंपरामृश्यनिपेतुर्धरणीतले ।।6.109.9।।
ते बाण पुरंदराच्या रथध्वजासारख्या त्या ध्वजापर्यंत पोहोचले नाहीत; रथाची काष्ठदेह स्पर्शून ते भूमीवर कोसळले।
Verse 10
ततोरामोऽपिसङ्क्रुद्धश्चपमाकृष्यवीर्यवान् ।कृतप्रतिकृतंकर्तुंमनसस्सम्प्रचक्रमे ।।6.109.10।।
तेव्हा पराक्रमी रामही क्रुद्ध झाला; धनुष्य ओढून त्याने जे झाले त्याचे योग्य प्रत्युत्तर देण्याचा मनोमन निश्चय केला।
Verse 11
रावणध्वजमुद्दिस्यमुमोचनिशितंशरम् ।महासर्पमिवासह्यंज्वलन्तंस्वेनतेजसा ।।6.109.11।।
रावणाच्या ध्वजाला लक्ष्य करून रामाने एक तीक्ष्ण बाण सोडला—तो महासर्पासारखा असह्य आणि स्वतःच्या तेजाने ज्वलंत होता।
Verse 12
रामश्चिक्षेपतेजस्वीकेतुमुद्धिश्यसायकम् ।जगाम स महींछित्त्वादशग्रीवध्वजंशरः ।।6.109.12।।
तेजस्वी रामाने ध्वजदंडाला लक्ष्य करून बाण सोडला; तो शर दशग्रीवाचा ध्वज छेदून जमिनीत जाऊन रुतला।
Verse 13
स निकृत्तोऽपतद्भूमौरावणस्यन्दनध्वजः ।ध्वजस्योन्मथनंदृष्टवारावणस्समहाबलः ।।6.109.13।।सम्प्रदीप्तोऽभवत्क्रोधादमर्षात्प्रहसन्निव ।स रोषवशमापन्नश्शरवर्षंववर्ष ह ।।6.109.14।।
छिन्न झालेला रावणाच्या रथाचा ध्वज भूमीवर कोसळला। ध्वज उन्मथित झालेला पाहून तो महाबली रावण मनात ते अपमान मानून संतप्त झाला।
Verse 14
स निकृत्तोऽपतद्भूमौरावणस्यन्दनध्वजः ।ध्वजस्योन्मथनंदृष्टवारावणस्समहाबलः ।।6.109.13।।सम्प्रदीप्तोऽभवत्क्रोधादमर्षात्प्रहसन्निव ।स रोषवशमापन्नश्शरवर्षंववर्ष ह ।।6.109.14।।
क्रोध व असह्य अपमानाने तो जणू उपहासाने हसत असल्याप्रमाणे प्रज्वलित झाला। रोषाच्या आधीन होऊन त्याने बाणांचा घनघोर वर्षाव केला।
Verse 15
रामस्यतुरगान्दीप्तै: शरैर्विव्याथरावणः ।तेदिव्याहरयस्तत्रनास्खलन्नापिबभ्रमुः ।।6.109.15।।बभूवुःस्वस्थहृदयाःपद्मनालैरिवाहताः ।
रावणाने तेजस्वी बाणांनी रामाचे घोडे विद्ध केले; तरी ते दिव्य अश्व तेथे ना घसरले, ना डगमगले। कमळनाळांनीच जणू लागले असावेत असे शांतहृदय राहिले।
Verse 16
तेषामसम्भ्रमंदृष्टवावाजिनांरावणस्तदा ।।6.109.16।।भूयएवसुसङ्क्रुद्धश्शरवर्षंमुमोच ह ।
घोडे न ढळता स्थिर राहिलेले पाहून रावण तेव्हा अधिकच संतप्त झाला। त्याने पुन्हा बाणांचा घनघोर वर्षाव सोडला।
Verse 17
गदाश्चपरिघांश्चैवचक्राणिमुसलानि च ।।6.109.17।।गिरिशृङ्गाणिवृक्षांश्चतथाशूलपरश्वधान् ।
तेथे गदा व परिघ, चक्रे व मुसळे; पर्वतशिखरे व उपटलेली वृक्षे, तसेच शूल व परशु अशी आयुधे होती।
Verse 18
मायाविहितमेतत्तुशस्त्रवर्षमपातयत् ।।6.109.18।।सहस्रशस्तदाबाणानश्रान्तहृदयोद्यमः ।
तेव्हा अखंड धैर्य व अथक पराक्रमाने त्याने मायानिर्मित शस्त्रवृष्टी पाडली आणि सहस्रशः बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 19
तुमुलंत्रासजननंभीमंभीमप्रतिस्वनम् ।।6.109.19।।तद्वर्षमभवद्युद्धेनैकशस्त्रमयंमहत् ।
युद्धात तेव्हा अनेक शस्त्रांनी भरलेला एक महान् वर्षाव झाला—तो तुमुल, त्रास उत्पन्न करणारा, भीषण आणि भीषण प्रतिध्वनीने निनादणारा होता।
Verse 20
राघवरथंसमन्ताद्वानरेबले ।।6.109.20।।सायकैरन्तरिक्षं च चकारसुनिरन्तरम् ।
राघवाच्या रथाभोवती सर्व बाजूंनी वानरसेनेवर इतका दाट बाणवर्षाव झाला की आकाशही जणू अवकाशाविना भरून गेले।
Verse 21
मुमोच ह दशग्रीवोनिःसङ्गेनान्तरात्मना ।।6.109.21।।व्यायच्छमानंतंदृष्टवासत्वरमरावणंरणे ।प्रहसन्निवकाकुत्स्थसन्दधेनिशितान्शरान् ।।6.109.22।।स मुमो च ततोबाणान्शतशोऽथसहस्रशः ।
तेव्हा दशग्रीवाने अंतःकरण निर्बंध व निर्लेप ठेवून, कोणताही अडसर न मानता, बाण सोडले।
Verse 22
मुमोच ह दशग्रीवोनिःसङ्गेनान्तरात्मना ।।6.109.21।।व्यायच्छमानंतंदृष्टवासत्वरमरावणंरणे ।प्रहसन्निवकाकुत्स्थसन्दधेनिशितान्शरान् ।।6.109.22।।स मुमो च ततोबाणान्शतशोऽथसहस्रशः ।
रणात रावणाला वेगाने पुढे सरसावताना पाहून काकुत्स्थ जणू मंद हास्य करीत, तीक्ष्ण बाण धनुष्यावर संधान करून, मग शतशः व सहस्रशः बाण सोडू लागला।
Verse 23
तान् दृष्टवारावणश्चक्रेस्वशरैःखंनिरन्तरम् ।।6.109.23।।ततस्थाभ्यांप्रमुक्तेनशरवर्षेणभास्वता ।शरबद्धमिवाभातिद्वितीयंभास्वदम्भरम् ।।6.109.24।।
ते बाण पाहून रावणानेही प्रत्युत्तरादाखल आपल्या बाणांनी आकाश निरंतर भरून टाकले।
Verse 24
तान् दृष्टवारावणश्चक्रेस्वशरैःखंनिरन्तरम् ।।6.109.23।।ततस्थाभ्यांप्रमुक्तेनशरवर्षेणभास्वता ।शरबद्धमिवाभातिद्वितीयंभास्वदम्भरम् ।।6.109.24।।
त्या दोघांकडून सुटलेल्या तेजस्वी शरवृष्टीने आकाश शरजाळ्याने बांधल्यासारखे दिसू लागले—जणू दुसरेच उज्ज्वल गगन।
Verse 25
नानिमित्तोऽभवद्भाणोनानिर्भेत्ता न निष्फलः ।अन्योन्यमभिसम्हत्यनिपेतुर्धरणीतले ।।6.109.25।।तथाविसृजतोर्भाणान् रामरावणयोर्मृथे ।
एकही बाण लक्ष्य चुकला नाही, एकही भेदशक्तिहीन नव्हता, एकही निष्फळ गेला नाही। परस्परांवर आदळून ते भूमीवर कोसळत होते—असा होता रणांगणात राम-रावणांचा शस्त्रविनिमय।
Verse 26
प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौसव्यदक्षिणम् ।।6.109.26।।चक्रतुश्चशरैर्घोरैर्निरुच्छवासमिवाम्बरम् ।
ते अखंड युद्ध करीत राहिले, डावीकडून-उजवीकडून बाण सोडीत राहिले; घोर शरांनी त्यांनी आकाश जणू श्वासही घेऊ न शकणारे केले—कुठेही मोकळी जागा उरली नाही।
Verse 27
रावणस्यहयान्रामोहयान्रामस्यरावणः ।।6.109.27।।जघ्नतुस्तौतदान्योन्यंकृतानुकृतकारिणौ ।
रामाने रावणाचे घोडे मारले, आणि रावणाने रामाचे घोडे; दोघेही एकमेकांच्या प्रहाराला तसाच प्रत्युत्तर देणारे होते।
Verse 28
एवंतुतौसुसङ्क्रुद्धौचक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ।।6.109.28।।मुहूर्तमभवद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।
अशा रीतीने ते दोघेही अतिशय क्रुद्ध होऊन परस्परांवर तुटून पडले आणि उत्तम द्वंद्वयुद्ध करू लागले। काही काळ तो संग्राम घनघोर, कोलाहलमय व रोमांचकारी झाला॥
Verse 29
तीक्ष्ण बाणांनी युद्ध करत असताना बलवान रावण आणि लक्ष्मणाचा अग्रज (श्रीराम) यांच्यात संग्राम झाला. राक्षसाधिपतीचा ध्वजदंड पडताच तो रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामावर अत्यंत संतप्त व क्रुद्ध झाला॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is symbolic and strategic: Rama targets and severs Ravana’s dhvaja/ketu (battle standard). This is not mere spectacle; it functions as a controlled, morale-breaking strike that provokes Ravana’s rage while marking a visible turning of prestige within the dharmic framework of decisive combat.
The chapter teaches that righteous resolve must govern wrath: Rama’s anger is depicted as disciplined and purposive (aimed action), whereas Ravana’s response expands into excessive, māyā-driven saturation violence. The contrast frames victory as the product of steadied mind and proportionate force rather than uncontrolled fury.
No new geographic landmark is foregrounded; the ‘landmark’ is martial-cultural: chariot warfare (dvairatha-yuddha), the battlefield standard (dhvaja/ketu) as a sign of sovereignty, and the epic convention of armies pausing to witness a decisive duel.