Sarga 26
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
युद्धकाण्ड
या सर्गात लंकेत गुप्तचरांच्या माध्यमातून माहिती-विनिमयाचा प्रसंग येतो. सारण रावणाला स्पष्ट व हितकारक सल्ला देतो; पण रावण दर्पाने तो नाकारून, सर्व लोकांचा विरोध झाला तरी सीतेचा त्याग करणार नाही, असे ठामपणे सांगतो. प्रत्यक्ष शत्रुबळ पाहण्यासाठी रावण शुक व सारण यांच्यासह उंच, हिमशुभ्र प्रासादावर चढून समुद्रकिनाऱ्यावर पसरलेली विशाल वानरसेना पाहतो. असंख्य सैन्य पाहून तो सारणाला विचारतो—वानरांमध्ये कोण प्रमुख आहेत, सुग्रीवाचे मुख्य सल्लागार कोण, आणि कोणत्या सेनानायकांपासून विशेष भय बाळगावे. सारण मग शिस्तबद्ध “शत्रु-सेनाविन्यास” म्हणून प्रमुख नायकांची ओळख करून देतो—सुग्रीवाच्या सैन्याच्या अग्रभागी नील; वालिपुत्र व युवराज अङ्गद, जो थेट युद्धाचे आव्हान देतो; सेतु-निर्मितीशी संबंधित नल; तसेच इतर दलनायक—श्वेत, कुमुद, रम्भ, शरभ, पनस, विनत, क्रोधन, गवय। त्यांच्या देहवैशिष्ट्ये, निवासस्थान/पर्वत-संबंध, सैन्यसंख्या आणि लंकेवर चाल करून जाण्याची तीव्र इच्छा यांचे वर्णन करून सारण रावणाला धोका स्पष्ट करतो. हा अध्याय काव्यात्मकतेसह राजकारण-नीतीचा दृष्टिकोन ठेवून शत्रुपक्षाची “ऑर्डर ऑफ बॅटल”सदृश सूची सादर करतो.
Shlokas
Verse 1
तद्वचःपथ्यमक्लीबंसारणेनाभिभाषितम् ।निशम्यरावणोराजाप्रत्यभाषतसारणम् ।।।।
सारणाने सांगितलेले हितकारक, निर्भय व योग्य वचन ऐकून राजा रावणाने सारणास प्रत्युत्तर दिले।
Verse 2
यदिमामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।।।
देव, गंधर्व आणि दानव एकत्र येऊन मला जरी आव्हान देतील, तरीही मी सीतेला परत देणार नाही—सर्व लोकांच्या भयानेसुद्धा नाही.
Verse 3
त्वंतुसौम्यपरित्रस्तोहरिभिर्निर्जितोभृशम् ।प्रतिप्रदानमद्यैवसीतायास्साधुमन्यसे ।।।।
पण हे सौम्य! हरिंनी तुला फारच पराजित केले असून तू भयभीत झालास; म्हणून आजच सीतेचे प्रतिप्रदान करणेच योग्य आहे असे तुला वाटते।
Verse 4
कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति ।इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।।।आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् ।बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।।।
“समरात मला जिंकू शकेल असा माझा प्रतिस्पर्धी कोण?”—असे कठोर वचन बोलून राक्षसाधिपती रावण, पाहण्याच्या इच्छेने, हिमासारखा पांढरा व अनेक ताडांसारखा उंच असा श्रीमंत प्रासाद चढून गेला।
Verse 5
कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति ।इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।6.26.4।।आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् ।बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।6.26.5।।
“समरात मला जिंकण्यास योग्य असा माझा प्रतिस्पर्धी तरी कोण?”—असे कठोर वचन बोलून राक्षसाधिपती श्रीमान रावण, पाहण्याच्या इच्छेने, हिमासारख्या पांढऱ्या व अनेक ताडांसारख्या उंच प्रासादावर चढला.
Verse 6
ताभ्यांचराभ्यांसहितोरावणःक्रोधमूर्छितः ।पश्यमानस्समुद्रंचपर्वतांश्चवनानिच ।।।।ददर्शपृथिवीदेशंसुसम्पूर्णंप्लवङ्गमैः ।
त्या दोघा गुप्तहेरांसह, क्रोधाने मूर्च्छित झालेला रावण समुद्र, पर्वत आणि अरण्ये पाहात पाहात, संपूर्ण भूमिभाग प्लवंगमांनी (वानरांनी) पूर्ण भरलेला आहे असे त्याने पाहिले।
Verse 7
तदपारमसंख्ख्येयंवानराणांमहद्बलं ।अलोक्यरावणोराजापरिपप्रच्छसारणम् ।।।।
वानरांचे ते अपार, असंख्य आणि महाबलवान सैन्य पाहून राजा रावणाने सारणाला पुन्हा सविस्तर विचारले।
Verse 8
एषांवानरमुख्यानांकेशूराःकेमहाबलाः ।केपूर्वमभिवर्तन्तेमहोत्साहास्समन्ततः ।।।।
या वानरमुख्यांमध्ये कोण शूर आहेत, कोण महाबलवान आहेत, आणि कोण सर्वत्र महान उत्साहाने आधीच युद्धास पुढे सरसावतात—ते मला क्रमाने सांग।
Verse 9
केषांशृणोतिसुग्रीवःकेवायूथपयूथपाः ।सारणाचक्ष्वतत्त्वेनकेप्रधानाःप्लवङ्गमाः ।।।।
सुग्रीव कोणाचे म्हणणे ऐकतो? आणि त्यांच्यात कोण यूथपांचा यूथप—म्हणजे प्रधान सेनानायक आहेत? हे सारण, सत्य सांग—प्लवंगमांचे मुख्य नेते कोण आहेत?
Verse 10
सारणोराक्षसेन्द्रस्यवचनंपरिपृच्छतः ।आचचक्षेऽथमुख्यज्ञोमुख्यांस्तांस्तुवनौकसः ।।।।
राक्षसाधिपतीने विचारल्यावर, प्रमुखांना ओळखणारा सारण त्या वनवासी वानरांच्या श्रेष्ठ श्रेष्ठ नायकांचे वर्णन करू लागला।
Verse 11
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।।।
‘पहा, हा वानर लंकेकडे तोंड करून गर्जत उभा आहे; तो लक्ष यूथपतींनी वेढलेला आहे.’
Verse 12
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
‘ज्याच्या महान गर्जनेने प्राकार व तोरणांसह, पर्वत व वन-उपवनांसह सारी लंका थरथर कापते.’
Verse 13
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
सर्व वानरशाखांचा अधिपती महात्मा सुग्रीव यांच्या सेनेच्या अग्रभागी नील नावाचा वीर यूथपती उभा आहे।
Verse 14
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।।।
जो पराक्रमी बाहू उचलून पायांनी भूमी थरथरवित, क्रोधाने लंकेकडे तोंड करून वारंवार गर्जना करीत आहे. तो पर्वतशिखरासारखा विशाल आणि कमळाच्या केसरासारखा तेजस्वी आहे; अत्यंत आवेशात तो आपली शेपटी पुन्हा पुन्हा आपटतो, आणि त्या शेपटीच्या नादाने दहा दिशा दुमदुमून जातात. हाच अङ्गद—वानरराज सुग्रीवाने युवराज्यपदी अभिषेक केलेला—आता रणांगणात तुला आव्हान देत आहे।
Verse 15
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
तो पर्वतशिखरासारखा विशाल आणि कमळाच्या केसरासारखा तेजस्वी; अत्यंत क्रुद्ध होऊन आपली शेपटी पुन्हा पुन्हा आपटत राहतो।
Verse 16
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
ज्याच्या शेपटीच्या नादाने दहा दिशा दुमदुमून जातात—हाच वानरराज सुग्रीवाने अभिषेक केलेला आहे।
Verse 17
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
युवराज्यपदी अभिषिक्त अङ्गद नावाचा हा वीर आता रणांगणात तुला आव्हान देतो।
Verse 18
वालिनस्सदृशःपुत्रस्सुग्रीवस्यसदाप्रियः ।राघवार्थेपराक्रान्तश्शक्रार्थेवरुणोयथा ।।।।
वालीचा पुत्र पित्याप्रमाणे पराक्रमी व सुग्रीवाला सदैव प्रिय असा, राघवाच्या कार्यासाठी पराक्रम प्रकट करीत पुढे सरसावला आहे—जसा इंद्राच्या हेतूसाठी वरुण।
Verse 19
एतस्यसामतिस्सर्वायद्दृष्टाजनकात्मजा ।हनूमतावेगवताराघवस्यहितैषिणा ।।।।
हे सर्व याच्या बुद्धीचे फल आहे—की जनकनंदिनी सीतेचे दर्शन वेगवान, राघवहितैषी हनुमंताने घेतले.
Verse 20
बहूनिवानरेन्द्राणामेषयूथानिवीर्यवान् ।परिगृह्याभियातित्वांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
हा वीर्यवान वानरराजांच्या अनेक यूथांना बरोबर घेऊन, आपल्या सैन्यासह तुला चिरडण्यासाठी चाल करून येत आहे.
Verse 21
अनुवालिसुतस्यापिबलेनमहताऽवृतः ।वीरस्तिष्ठतिसङ्ग्रामेसेतुहेतुरयंनलः ।।।।
आणि वालीपुत्राच्या मागे, प्रचंड बळाने वेढलेला, सेतू-निर्मितीचा कारणभूत तो वीर नल संग्रामात अढळ उभा आहे.
Verse 22
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
ते हरिपुंगव क्रोधाने भरून अंग घट्ट आवळून झटकतात, गर्जना करतात; उठून देह ताणून क्रुद्ध होतात।
Verse 23
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
हे अजेय, भयंकर, उग्र व उग्र पराक्रमाचे आहेत; यांची संख्या आठ लक्ष, तसेच दहा शत कोटी अशीही सांगितली जाते।
Verse 24
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
चंदनवनात वसणारे ते वीर वानर त्याच्या मागे चालतात; आणि तो आपल्या स्वतःच्या दलानेच लंकेला मर्दित करण्याची इच्छा धरतो।
Verse 25
श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः ।बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।।।तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः ।विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।।।
श्वेत—रौप्यसदृश तेजस्वी, चपळ, भीषण पराक्रमी, बुद्धिमान वानरशूर—त्रैलोक्यात विख्यात होता।
Verse 26
श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः ।बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।6.26.25।।तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः ।विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।6.26.26।।
तो त्वरेने सुग्रीवाजवळ येऊन पुन्हा वेगाने पुढे निघतो; वानरसेना विभागून, प्रत्येक अनीकाला हर्षित व उत्साहित करीत जातो।
Verse 27
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
पूर्वी गोमतीच्या तीरावर दूरवर पसरलेली एक रम्य पर्वतरांग होती। ‘सङ्कोचन’ या नावाने ती प्रसिद्ध असून अनेक शिखरांनी युक्त होती॥
Verse 28
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
तेथे ‘कुमुद’ नावाचा यूथपती त्या राज्याचे शासन करीत होता। तो शतसहस्रांचे सहस्र—म्हणजे दहा कोटी—सेनाबळ आपल्या बरोबर ओढून नेई॥
Verse 29
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
ज्याचे वानर दीर्घ केशांचे व दीर्घ लांगूल धारण करणारे होते। ते तांबूस, पिवळे, काळसर व पांढरे—अशा विविध वर्णांचे, सर्वत्र पसरलेले आणि घोरदर्शनी होते॥
Verse 30
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
तो अदीन, रोषाने प्रचंड व कठोर होता; संग्रामाची तीव्र इच्छा बाळगत होता. तोही आपल्या सैन्यबळाने लंकेला मर्दित करण्याची आकांक्षा करीत होता॥
Verse 31
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
परंतु हा जो सिंहासारखा, कपिलवर्ण व दीर्घलोचन आहे, तो शांतपणे लंकेकडे पाहत आहे—जणू आपल्या नेत्रांनीच तिला दग्ध करील॥
Verse 32
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
हे राजन्! विन्ध्य, कृष्णगिरी, सह्य आणि सुदर्शन या पर्वतांमध्ये ‘रंभ’ नावाचा यूथपती सतत वास करीत असे।
Verse 33
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
तीस लक्ष श्रेष्ठ हरिपुंगव—शूर, उग्र आणि भयंकर पराक्रमी वानर—त्याला वेढून त्याच्या मागोमाग चालले आहेत, आपल्या तेजोबलाने लंकेला चिरडून टाकण्यासाठी।
Verse 34
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।।।
जो कान ताठ करून पसरवितो, पुन्हा पुन्हा जांभई देतो; तरीही तो मृत्यूला घाबरत नाही आणि युद्धातून पळ काढत नाही—
Verse 35
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
—तो रोषाने थरथर कापतो, पुन्हा पुन्हा तिरक्या नजरेने पाहतो; आणि स्वतःच्या शेपटीकडेही पाहत महाबली उड्या मारत चपळपणे फिरतो।
Verse 36
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
हे राजन्, महावेगवान् व निर्भय ‘शरभ’ नामक यूथपती सदैव रम्य साल्वेय पर्वतावर वास करीतो।
Verse 37
एतस्यबलिनस्सर्वेविहारानामयूथपाः ।राजन् शतसहस्राणिचत्वारिंशस्तथैवच ।।।।
हे राजन्, या बलवानाच्या अधीन ‘विहार’ नावाचे सर्व यूथपती आहेत; त्यांची संख्या चाळीस शतसहस्र (चार लक्ष) आहे।
Verse 38
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।।।
आणि जो महान् मेघासारखा आकाश व्यापून उभा राहतो, तो वीर वानरांच्या मध्ये देवांमध्ये वासव (इंद्र) जसा तसा आहे।
Verse 39
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
ज्याचा महान् नाद भेरींच्या गजरासारखा ऐकू येतो—तो युद्धाची आकांक्षा धरणाऱ्या त्या वृक्षवासी वानरश्रेष्ठांचा गर्जना-घोष आहे।
Verse 40
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
हा ‘पनस’ नावाचा यूथपती सदैव युद्धात दुर्जेय असून तो अनुत्तम पारियात्र पर्वतावर वास करीतो।
Verse 41
एनंशतसहस्राणांशतार्धंपर्युपासते ।यूथपायूथपश्रेष्ठंयेषांयूथानिभागशः ।।।।
या यूथपश्रेष्ठाची पन्नास लक्ष वानरसेना उपासना करून सेवेत उभी असते; त्यांच्या टोळ्या भागभागांनी वेगवेगळ्या विभागांत सुस्थितीत उभ्या राहतात।
Verse 42
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।।।
जो समुद्रतीरी उभा राहून त्या भयंकर, उड्या मारत पुढे सरकणाऱ्या सेनेची शोभा वाढवितो—जणू सागराशेजारी दुसराच सागर उभा आहे।
Verse 43
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
हा दर्दर पर्वतासारखा दिसणारा ‘विनत’ नावाचा यूथप आहे; तो फिरत फिरत नद्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा पर्णासा नदीचे जल पितो।
Verse 44
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
याच्या सैन्यात साठ लक्ष प्लवंग (वानर) आहेत।
Verse 45
त्वामाह्वयतियुद्धायक्रोधनोनामयूधपः ।विक्रान्ताबलवन्तश्चयथायूथानिभागशः ।।।।
क्रोधनो नावाचा यूथपती तुला युद्धासाठी आव्हान देतो. त्याची यूथें भागोभाग मांडलेली असून पराक्रमी व बलवान वीरांनी ती परिपूर्ण आहेत.
Verse 46
यस्तुगैरिकवर्णाभंवपुःपुष्यतिवानरः ।अवमत्यसदासर्वान्वानरान्बलदर्पितान् ।।।।गवयोनामतेजस्वीत्वांक्रोधादभिवर्तते ।
जो वानर गैरिकवर्ण देह धारण करतो आणि बलदर्पाने मत्त झालेल्या सर्व वानरांचा नेहमी तिरस्कार करतो—तो तेजस्वी ‘गवय’ नावाचा वानर क्रोधाने तुझ्याकडे धावून येत आहे.
Verse 47
एनंशतसहस्राणिसप्ततिःपर्युपासते ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
याच्या सेवेत सत्तर शतसहस्र (सात लक्ष) वानर उपस्थित असतात. हा आपल्या स्वकीय सैन्यानेच लंकेला चिरडून टाकीन अशी आशा धरतो.
Verse 48
एतेदुष्प्रसहाघोराबलिनःकामरूपिणः ।यूथपायूथपश्रेष्ठामेषांयूथानिभागशः ।।।।
हे यूथपती—यूथपतींमध्ये श्रेष्ठ—दुर्धर्ष, घोर, बलवान आणि इच्छेनुसार रूप धारण करणारे आहेत. यांची यूथें भागोभाग मांडलेली आहेत.
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa’s pivotal action is his explicit refusal to return Sītā, declaring that even universal fear or a combined assault by divine beings will not compel surrender—an ethical stance framed as obstinate pride set against counsel and impending consequences.
The chapter contrasts truthful counsel (satyam–pathyām) with sovereign hubris: accurate intelligence and prudent advice are shown as instruments of rājadharma, while refusal to heed them accelerates self-destruction in political and moral terms.
Laṅkā’s palace vantage point and the coastal theatre of war are foregrounded, alongside named landscapes used for identity-mapping of Vānara polities and routes: Gomatī and Parṇāsā rivers; Vindhya, Kṛṣṇagiri, Sahya, Sudarśana, Sālvēya, and Pāriyātra mountains; and the sandalwood forest (candanavana).