Sarga 115
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
युद्धकाण्ड
रावणाचा वध झाल्यानंतर देव, गंधर्व व दानव आपल्या-आपल्या विमानांतून स्वर्गास निघून जातात. विजयाच्या मंगलकथा सांगत ते श्रीरामांचे पराक्रम, वानरसेनेची मोहीम, सुग्रीवाचा योग्य सल्ला, लक्ष्मणाची भक्ती व शौर्य, सीतेची पतिव्रता निष्ठा आणि हनुमंताचे अद्भुत पराक्रम यांचे स्तवन करतात. तेव्हा श्रीराम इंद्राचा सारथी मातली यास विधिपूर्वक मुक्त करतात; दिव्य रथासह तो स्वर्गास परत जातो. नंतर श्रीराम सुग्रीवाला आलिंगन देऊन छावणीत परत येतात. श्रीराम लक्ष्मणास आज्ञा देतात—लंकेत विभीषणाचा अभिषेक करून त्यास राज्यावर प्रतिष्ठित करावे; त्याची भक्ती, निष्ठा व पूर्वसेवा यांचा उल्लेख करतात. लक्ष्मण सुवर्णकलश आणवितात; वेगवान वानरनायक समुद्रजल घेऊन येतात. विभीषणास उत्तम सिंहासनावर बसवून, मंत्रोच्चारासह शास्त्रोक्त विधीने, स्पष्टपणे “रामाज्ञेने” राक्षसांच्या उपस्थितीत अभिषेक होतो आणि त्याचे धर्म्य राज्य स्थिर होते. राक्षस व वानर आनंदित होऊन श्रीरामांना नमस्कार करतात. विभीषण प्रजेला धीर देतो; दही, अक्षता, मिठाई, लाह्या, फुले इत्यादी मंगलद्रव्ये घेऊन श्रीराम-लक्ष्मणांना अर्पण करतो; श्रीराम त्याच्या स्नेहाचा मान राखून ती स्वीकारतात. अखेरीस श्रीराम विभीषणाची परवानगी घेऊन हनुमंतास आज्ञा देतात—लंकेत जाऊन वैदेही सीतेला शुभवार्ता सांगावी आणि तिचा संदेश घेऊन शीघ्र परत यावे।
Shlokas
Verse 1
तेरावणवधंदृष्टवादेवगन्धर्वदानवाः ।जग्मुस्स्वैस्वैर्विमानैस्तेकथयन्तश्शुभाःकथाः ।।।।
रावणवध पाहून देव, गंधर्व आणि दानव हे सर्व आपापल्या विमानांतून निघून गेले; आणि त्या शुभ घटनेच्या मंगल कथा परस्पर सांगत होते।
Verse 2
रावणस्यवधंघोरंराघवस्यपराक्रमम् ।सुयुद्धंवानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ।।।।अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर्लक्ष्मणस्य च ।पतिव्रतात्वंसीतायाहनूमतिपराक्रमम् ।।।।कथयन्तोमहाभागाजग्मुर्हष्टायथागतम् ।
ते महाभाग रावणाचा घोर वध, राघवाचा पराक्रम, वानरांचे श्रेष्ठ युद्ध आणि सुग्रीवाची सुबुद्ध मंत्रणा यांचे वर्णन करीत होते। तसेच सौमित्र लक्ष्मणाचा अनुराग व शौर्य, सीतेचे पतिव्रतत्व आणि हनुमंताचा पराक्रम यांचेही गुणगान करीत, हर्षित होऊन जसे आले तसेच परत गेले।
Verse 3
रावणस्यवधंघोरंराघवस्यपराक्रमम् ।सुयुद्धंवानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ।।6.115.2।।अनुरागं च वीर्यं च सौमित्रेर्लक्ष्मणस्य च ।पतिव्रतात्वंसीतायाहनूमतिपराक्रमम् ।।6.115.3।।कथयन्तोमहाभागाजग्मुर्हष्टायथागतम् ।
लक्ष्मण (सौमित्र) याचा अनुराग व पराक्रम, सीतेचे पतिव्रतधर्म, आणि हनुमंताचे शौर्य यांचे वर्णन करीत ते महाभाग आनंदित होऊन जसे आले होते तसेच परत गेले।
Verse 4
राघवस्तुरथंदिव्यमिन्द्रदत्तंशिखिप्रभम् ।।।।अनुज्ञायमहाभागोर्मातलिंप्रत्यपूजयत् ।
महाभाग राघवांनी मातलीला निरोप देऊन, इंद्रदत्त अग्निप्रभेसारखा तेजस्वी तो दिव्य रथ विधिपूर्वक परत अर्पण केला।
Verse 5
राघवेणाभ्यनुज्ञातोमातलिश्शक्रसारथिः ।।।।दिव्यंतंरथमास्थायदिवमेवारूरोहसह ।
राघवांच्या अनुमतीने, शक्राचा सारथी मातली त्या दिव्य रथावर आरूढ झाला आणि स्वर्गलोकासच आरोहण करून गेला।
Verse 6
तस्मिंस्तुदिवमारूढेसुसारथिसन्तमे ।।।।राघवःपरमप्रीतस्सुग्रीवंपरिषस्वजे ।
श्रेष्ठ सारथी मातली स्वर्गारोहण केल्यावर, परम प्रीत राघवांनी सुग्रीवाला स्नेहाने आलिंगन दिले।
Verse 7
परिष्वज्य च सुग्रीवंलक्ष्मणेनाभिवादितः ।।।।पूज्यमानोहरिगणैराजगामबलालयम् ।
सुग्रीवाला आलिंगन देऊन, लक्ष्मणाने अभिवादन केल्यावर, हरिगणांनी पूजित राघव सैन्यछावणीत परत आले।
Verse 8
अथोवाच स काकुत्स्थस्समीपपरिवर्तिनम् ।।।।सौमित्रिंसत्त्वसम्पन्नंलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।
तेव्हा काकुत्स्थवंशी राघवांनी जवळ उभ्या असलेल्या, धैर्यसंपन्न व शुभलक्षणयुक्त सौमित्रि लक्ष्मणास संबोधून म्हटले।
Verse 9
भीषणमिमंसौम्य लङ्कायामभिषेचय ।।।।अनुरक्तं च भक्तं च तथापूर्वोपकारिणम् ।
हे सौम्य लक्ष्मणा! लंकेत या विभीषणाचा अभिषेक कर. हा अनुरक्त, भक्त आणि पूर्वी उपकार करणारा आहे.
Verse 10
एषमेपरमःकामोयदिमंरावणानुजम् ।।।।लङ्कायांसौम्य पश्येमभिषिक्तंविभीषणम् ।
हे सौम्य! माझी परम इच्छा हीच आहे की आपण लंकेत रावणाच्या अनुज विभीषणाचा अभिषेक झालेला पाहावा।
Verse 11
एवमुक्तस्तुसौमित्रीराघवेणमहात्मना ।।।।तथेत्युक्त्वासुसम्हृष्टःसौवर्णंघटमाददे ।
महात्मा राघवाने असे सांगितल्यावर सौमित्रि (लक्ष्मण) अत्यंत आनंदित होऊन ‘तथास्तु’ म्हणाला आणि सुवर्ण कलश उचलून घेतला।
Verse 12
तम्घटंवानरेन्द्राणांहस्तेदत्त्वामनोजवान् ।।।।व्यादिदेशमहासत्त्व: समुद्रसलिलंतदा ।
तेव्हा महासत्त्व लक्ष्मणाने तो कलश मनोजव असलेल्या वानरेन्द्राच्या हाती देऊन समुद्राचे जल आणण्याची आज्ञा केली।
Verse 13
अतिशीघ्रंततोगत्वावानरास्तेमनोजवाः ।।।।आगतास्तुजलंगृह्यसमुद्राद्वानरोत्तमाः ।
त्यानंतर ते मनोजव श्रेष्ठ वानर अतिशय वेगाने गेले आणि समुद्रातून जल घेऊन परत आले।
Verse 14
ततःस्त्वेकंघटंगृह्यसम्स्थाप्यपरमासने ।।।।घटेनतेनसौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।लङ्कायांरक्षसांमध्येराजानंरामशासनात् ।।।।विधिनामन्त्रदृष्टेनसुहृद्गणसमावृतः ।
मग एक घट घेऊन विभीषणास परम आसनावर बसवून, सौमित्रि (लक्ष्मण) यांनी रामाच्या आज्ञेने लंकेत राक्षसांच्या मध्ये, मंत्रदृष्ट शास्त्रोक्त विधीने, सुहृदगणांनी वेढलेल्या विभीषणाचा राज्याभिषेक केला।
Verse 15
ततःस्त्वेकंघटंगृह्यसम्स्थाप्यपरमासने ।।6.115.14।।घटेनतेनसौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।लङ्कायांरक्षसांमध्येराजानंरामशासनात् ।।6.115.15।।विधिनामन्त्रदृष्टेनसुहृद्गणसमावृतः ।
तेव्हा राक्षस आणि वानर—सर्वांनी—अतुल आनंदाने परिपूर्ण होऊन, केवळ रामाचीच स्तुती केली।
Verse 16
अभ्यषिञ्चंस्तदासर्वेराक्षसावानरास्तथा ।।।।प्रहर्षमतुलंगत्वातुष्टुवूराममवे ह ।
तेव्हा राक्षस आणि वानर—सर्वांनी—अतुल आनंदाने परिपूर्ण होऊन, केवळ रामाचीच स्तुती केली।
Verse 17
तस्यामात्याजहृषिरेभक्तायेचास्यराक्षसाः ।।।।दृष्टवाभिषिक्तंलङ्कायांराक्षसेन्द्रंविभीषणम् ।
लंकेत विभीषणाचा राक्षसेन्द्र म्हणून अभिषेक झालेला पाहून, त्याचे मंत्री आणि त्याचे भक्त राक्षस आनंदाने हर्षित झाले।
Verse 18
राघवःपरमांप्रीतिंजगामसहलक्ष्मणः ।।।।स तद्राज्यंमहत्प्राप्यरामदत्तंविभीषणः ।
लक्ष्मणासह राघवाला परम प्रीती झाली; आणि विभीषणाने रामदत्त ते महान राज्य प्राप्त करून आपले योग्य स्थान मिळविले।
Verse 19
प्रकृतयस्सान्त्वयित्वा च ततोराममुपागमत् ।।।।दध्यक्षतान्मोदकांश्चलाजास्सुमनसस्तथा ।आजह्रुरथसन्तुष्टाःपौरास्तस्मैनिशाचराः ।।।।
प्रकृतींना धीर देऊन तो नंतर रामाकडे गेला। तेव्हा संतुष्ट पौर—ते निशाचर लोक—त्याच्यासाठी दही, अक्षता (हळदीने रंजित तांदूळ), मोदक, लाजे (भाजलेले धान्य) आणि सुमने (फुले) घेऊन आले।
Verse 20
प्रकृतयस्सान्त्वयित्वा च ततोराममुपागमत् ।।6.115.19।।दध्यक्षतान्मोदकांश्चलाजास्सुमनसस्तथा ।आजह्रुरथसन्तुष्टाःपौरास्तस्मैनिशाचराः ।।6.115.20।।
तेव्हा अत्यंत संतुष्ट पौरांनी दही, अक्षता, मोदक, लाजे आणि सुगंधी पुष्प आणून त्यास अर्पण केले।
Verse 21
सःतान् गृहीत्वादुर्धर्षोराघवायन्यवेदयत् ।।।।माङ्गल्यंमङ्गलंसर्वंलक्ष्मणाय च वीर्यवान् ।
ते सर्व पदार्थ स्वीकारून दुर्धर्ष वीर विभीषणाने ते सर्व माङ्गल्यदायक अर्पण राघव श्रीरामांना आणि लक्ष्मणालाही निवेदिले।
Verse 22
कृतकार्यंसमृद्धार्थंदृष्टवारामोविभीषणम् ।।।।प्रतिजग्राहतत्सर्वंतस्यैवप्रियकाम्यया ।
विभीषण कृतकार्य व समृद्ध झालेला पाहून, श्रीरामांनी केवळ त्याला प्रिय व्हावे या हेतूने ते सर्व अर्पण स्वीकारले।
Verse 23
ततःशैलोपमंवीरंप्राञ्जलिंप्रणतंस्थितम् ।।।।उवाचेदंवचोरामोहनूमन्तंप्लवङ्गमम् ।
तेव्हा पर्वतासारखा पराक्रमी, हात जोडून नम्रपणे उभा असलेल्या हनुमंत—त्या वानरवीरास—श्रीरामांनी हे वचन सांगितले।
Verse 24
अनुज्ञाप्यमहाराजमिमंसौम्य विभीषणम् ।।।।प्रविश्यनगरींलङ्कांकौशलंब्रूहिमैथिलीम् ।
हे सौम्य! या महाराज विभीषणाची आज्ञा घेऊन लंकेच्या नगरीत प्रवेश कर आणि मैथिलीचे कुशल-क्षेम विचार।
Verse 25
वैदेह्यैमांकुशलिनंसुग्रीवं च सलक्ष्मणम् ।।।।आचक्ष्ववदतांश्रेष्ठरावणं च हतंरणे ।
वैदेहीला सांग की मी लक्ष्मणासह कुशल आहे, सुग्रीवही कुशल आहे; आणि हे वाणीश्रेष्ठा, रावण रणात मारला गेला हेही सांग।
Verse 26
प्रियमेतदुदाहृत्यवैदेह्यास्त्वंहरीश्वर ।।।।प्रतिगृह्य च सन्देशमुपावर्तितुमर्हसि ।
हे हरीश्वर! वैदेहीला ही प्रिय वार्ता सांगून, तिचा संदेश घेऊन तू परत यावे।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the immediate establishment of lawful governance in Laṅkā: Rāma orders Vibhīṣaṇa’s consecration not as a spoil of war but as a dharma-based political settlement, emphasizing loyalty, prior service, and ritual legitimacy to prevent post-war disorder.
Victory is incomplete without restoration of order and humane reconciliation. The sarga teaches that righteous leadership transitions from battlefield success to civic stability through śāstric procedure, gratitude to allies, and truthful, compassionate communication—exemplified by commissioning Hanumān to reassure Sītā.
Laṅkā is foregrounded as the seat of post-war kingship; the ocean functions as a ritual source for abhiṣeka water; and the cultural landmark is the consecration rite itself—mantra-guided, scripture-aligned enthronement with auspicious offerings (dadhi, akṣata, modaka, lājā, flowers) reflecting civic participation in legitimizing rule.