Sarga 118

Verse 1

तांतुपाश्वस्थितांप्रह्वांरामस्सम्प्रेक्ष्यमैथिलीम् ।हृदयान्तर्गतंक्रोधव्याहर्तुमुपचक्रमे ।।6.118.1।।

आपल्या जवळ उभी, लज्जित व नतमस्तक मैथिली पाहून रामाने हृदयात दडलेला क्रोध व्यक्त करावयास आरंभ केला।

Verse 2

एषासिनिर्जिताभद्रेशत्रुंजित्वारणाजिरे ।पौरुषाद्यदनुष्ठेयंमयैतदुपपादितम् ।।6.118.2।।

रावणाच्या अंकात क्लेश पावलेली आणि दुष्ट नजरेने पाहिली गेलेली तू—‘महान कुळ’ म्हणवून मी तुला पुन्हा कसा स्वीकारू?

Verse 3

गतोऽस्म्यन्तममर्षस्यधर्षणासम्प्रमार्जिता ।अवमानश्चशत्रुश्चयुगपन्निहतौमया ।।6.118.3।।

मी साठवलेल्या अमर्षाच्या अंतापर्यंत पोहोचलो; धर्षणजन्य कलंक पूर्णपणे पुसला गेला. एकाच वेळी अपमानही आणि तो करणारा शत्रूही माझ्याकडून नष्ट झाला.

Verse 4

अद्यमेपौरुषंदृष्टमद्यमेसफल्श्रमः ।अद्यतीर्णप्रतिज्ञोऽत्वाप्रभवाम्यद्यचात्मनः ।।6.118.4।।

आज माझे पौरुष प्रकट झाले, आज माझा श्रम सफल झाला. आज मी प्रतिज्ञा पूर्ण केली; आणि आज मी स्वतःवर—तसेच तुझ्याविषयीच्या माझ्या संकल्पावर—स्वामी झालो.

Verse 5

यात्वंविरहितानीताचलचित्तेनरक्षसा ।दैवसम्पादितोदोषोमानुषेणमयाजितः ।।6.118.5।।

तू एकटी असताना त्या चंचलचित्त राक्षसाने तुला नेले; तो दैवाने घडवलेला दोष मी—एक मनुष्य असूनही—जिंकून टाकला.

Verse 6

सम्प्राप्तमवमानंयस्तेजसा न प्रमार्जति ।कस्तस्यपुरुषार्थोमहताप्यल्पचेतसः ।।6.118.6।।

जो आपल्या तेजाने आलेला अपमान पुसून टाकीत नाही, त्या अल्पबुद्धी पुरुषाला महान् पराक्रम तरी कशाला उपयोगी?

Verse 7

लङ्घनं च समुद्रस्यलङ्कायाश्चापिमर्धनम् ।सफलंतस्य च श्लाघ्यमद्यकर्महनूमतः ।।6.118.7।।

हनुमंताचे समुद्रलङ्घन आणि लंकेचे मर्दन—आज त्याचे कर्म सफल झाले; ते निश्चयच स्तुत्य आहे।

Verse 8

युद्धेविक्रमतश्चैवहितंमन्त्रयतस्तथा ।सुग्रीवस्यससैन्यस्यसफलोऽद्यपरिश्रमः ।।6.118.8।।

युद्धातील पराक्रमाने आणि हितकारक मंत्रणानेही—सुग्रीव व त्याच्या सैन्याचा आजचा परिश्रम सफल झाला आहे।

Verse 9

विभीषणस्य च तथासफलोऽद्यपरिश्रमः ।विगुणंभ्रातरंत्यक्त्वायोमांस्वयमुपस्थितः ।।6.118.9।।

तसेच विभीषणाचाही आजचा परिश्रम सफल झाला—ज्याने गुणहीन भावाला त्यागून स्वतःहून माझ्या शरणी आला।

Verse 10

इत्येवंवदत्श्रुत्वासीतारामस्यतद्वचः ।मृगीवोत्फुल्लनयनाबभूवाश्रुपरिप्लुता ।।6.118.10।।

राम असे बोलत असता ते वचन ऐकून सीता हरिणीसारख्या विस्फारलेल्या नेत्रांची झाली आणि अश्रूंनी भरून आली।

Verse 11

पश्यतस्तांतुरामस्यसमीपेहृदयप्रियाम् ।जनवादभयाद्राज्ञोबभूवहृदयंद्विधा ।।6.118.11।।

राम पाहत असतानाही—हृदयप्रिय सीता जवळ उभी असताना—लोकापवादाच्या भयाने राजाचे हृदय द्विधा झाले।

Verse 12

सीतामुत्पलपत्राक्षींनीलकुञ्चितमूर्थजाम् ।अवदद्वैवरारोहंमध्येवानररक्षसाम् ।।6.118.12।।

वानर व राक्षसांच्या मध्ये रामाने कमलपर्णनेत्री, निळ्या कुंचित केशांची, सुलक्षणी सीतेस उद्देशून म्हटले।

Verse 13

यत्कर्तव्यंमनुष्येणधर्षणांप्रतिमार्जता ।तत्कृतंरावणंहत्वामयेदंमानकाङ्क्षिणा ।।6.118.13।।

मनुष्याने अपमानाचा कलंक पुसण्यासाठी जे कर्तव्य असते, ते मी मानरक्षणाच्या इच्छेने रावणाचा वध करून पूर्ण केले आहे।

Verse 14

निर्जिताजीवलोकस्यतपसाभावितात्मना ।अगस्त्येनदुराधर्षामुनिनादक्षिणेवधिक् ।।6.118.14।।

जीवलोकासाठी दक्षिण दिशा दुर्जेय आहे; पण तपाने भावित आत्मा असलेल्या मुनि अगस्त्यांनी ती जिंकली—तसेच मीही विजय मिळविला आहे।

Verse 15

विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।

तुझे कल्याण असो; हे जाणून ठेव—हा रणपरिश्रम माझ्या सुहृदांच्या पराक्रमाने सफल झाला, पण तो मी तुझ्यासाठी केला नाही।

Verse 16

विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।

सर्व बाजूंनी अपवाद दूर ठेवून, सद्वृत्ताचे रक्षण करून, माझ्या प्रसिद्ध वंशावर येऊ शकणारा कलंक पुसण्यासाठीच मी हे कर्म केले।

Verse 17

प्राप्तचारित्रसन्देहाममप्रतिमुखेस्थिता ।दीपोनेत्रातुरस्येवप्रतिकूलासिमेदृढम् ।।6.118.17।।

माझ्या समोर उभी राहून, तुझ्या चारित्र्यावर संशय आल्यामुळे तू मला नेत्ररोग्याला दीपक जसा त्रासदायक वाटतो तशी—खरोखरच असह्य—भासतेस।

Verse 18

तद्गच्छत्वानुजानेऽद्ययथेष्टंजनकात्मजे ।एतादशदिशोभद्रेकार्यमस्ति न मेत्वया ।।6.118.18।।

म्हणून हे जनकनंदिनी, आज मी तुला आज्ञा देतो—तुला ज्या दिशेला इच्छा होईल त्या दिशेला जा। हे भद्रे, आता माझे तुझ्याशी कोणतेही कार्य उरलेले नाही।

Verse 19

कःपुमांस्तुकुलेजातस्स्त्रयंपरगृहाषिताम् ।तेजस्वीपुनरादद्यात्सुहृल्लेख्येनचेतसा ।।6.118.19।।

उच्च कुळात जन्मलेला कोणता तेजस्वी पुरुष, परगृहात राहिलेल्या स्त्रीला जाणूनबुजून पुन्हा स्वीकारेल—विशेषतः जेव्हा सुहृदही त्याला दोष देतील?

Verse 20

रावणाङ्कपरिक्लिष्टांदृष्टांदुष्टेनचक्षुषा ।कथंत्वापुनरादद्यांकुलंव्यपदिशन् महत् ।।6.118.20।।

रावणाच्या अंकात क्लेश पावलेली आणि दुष्ट नजरेने पाहिली गेलेली तू—‘महान कुळ’ म्हणवून मी तुला पुन्हा कसा स्वीकारू?

Verse 21

तदर्थंनिर्जितामेत्वंयशःप्रत्याहृतंमया ।नास्तिमेत्यय्यभिष्वङ्गोयथेष्टंगम्यतामितः ।।6.118.21।।

त्याच हेतूसाठी मी तुला जिंकून परत आणले आणि माझे यश पुन्हा मिळवले। आता तुझ्याविषयी मला आसक्ती नाही; येथून तुला जिथे इच्छा होईल तिथे जा।

Verse 22

तदद्यव्याहृतंभद्रेमयैतत् कृतबुधदिना ।लक्ष्मणेनाथभरतेकुरुबुधदिंयथासुखम् ।।6.118.22।।

हे भद्रे, आज मी विचारपूर्वक हे वचन बोललो आहे। लक्ष्मणाकडे किंवा भरताकडे—जिथे तुला सुख-कल्याण वाटेल तिकडेच आपली बुद्धी स्थिर कर।

Verse 23

शत्रुघ्नेवाथसुग्रीवेराक्षसेवाविभीषणे ।निवेशयमनस्सीतेयथावासुखमात्मनः ।।6.118.23।।

हे सीते, शत्रुघ्नाजवळ किंवा सुग्रीवाजवळ, अथवा राक्षसांमध्ये विभीषणाच्या सान्निध्यात—जिथे तुझ्या अंतःकरणास सुख होईल तिकडेच मन स्थिर कर.

Verse 24

न हित्वांरावणोदृष्टवादिव्यरूपांमनोरमाम् ।मर्षयेतचिरंसीतेस्वगृहेपर्यवस्थिताम् ।।6.118.24।।

सीते! तुझे दिव्यरूपिणी व मनोहर पाहून रावण तुला आपल्या घरात दीर्घकाळ ठेवणे निश्चयच सहन करू शकला नसता।

Verse 25

प्रियाच्या तोंडून ऐकण्यास दुःखद असे वचन ऐकून मैथिली फार वेळ रडत राहिली। ती जोराने थरथर कापू लागली आणि अश्रूंचा पूर वाहू लागला—जशी महाबली हत्तीच्या सोंड-हस्ताच्या आघाताने जखमी झालेली वेल डोलते.