Sarga 61

Verse 1

ततोरामोमहातेजाधनुरादायवीर्यवान् ।किरीटिनंमहाकायंकुम्भकर्णंददर्श ह ।।6.61.1।।

तेव्हा महातेजस्वी, पराक्रमी श्रीरामांनी धनुष्य उचलून मुकुटधारी, महाकाय कुंभकर्णाला पाहिले।

Verse 2

तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंपर्वताकारदर्शनम् ।क्रममाणमिवाकाशंपुरानारायणंप्रभुम् ।।6.61.2।।

त्या पर्वताकार, राक्षसश्रेष्ठाला पाहून तो जणू प्राचीनकाळच्या प्रभु नारायणाप्रमाणे आकाशात पाऊल टाकीत पुढे सरकत आहे, असे भासले।

Verse 3

सतोयाम्बुदसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् ।दृष्टवापुनःप्रदुद्रवावानराणांमहाचमूः ।।6.61.3।।

पाण्याने भरलेल्या मेघासारखा श्याम आणि सुवर्ण अङ्गदांनी भूषित असा तो राक्षस पाहताच वानरांची महाचमू पुन्हा घाबरून धावू लागली।

Verse 4

विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावर्धमानं च राक्षसम् ।सविस्मयमिदंरामोविभीषणमुवाच ह ।।6.61.4।।

पळून गेलेली वाहिनी आणि एक राक्षस वाढत जाऊन विराट होताना पाहून, विस्मित रामाने विभीषणास हे वचन सांगितले।

Verse 5

कोऽसौपर्वतसङ्काशःकिरीटीहरिलोचनः ।लङ्कायांदृश्यतेवीरःसविद्युदिवतोयदः ।।6.61.5।।

“तो कोण आहे तो वीर—पर्वतासारखा विशाल, मुकुटधारी, हरितलोचन—लंकेंत दिसतो, जणू विद्युत्‌दीप्त मेघ?”

Verse 6

पृथिव्यांकेतुभूतोऽसौमहानेकोऽत्रदृश्यते ।यंदृष्टवावानरास्सर्वेविद्रवन्तिततस्ततः ।।6.61.6।।

“तो येथे पृथ्वीवर धूमकेतूसारखा—महान आणि एकाकी—दिसतो; त्याला पाहताच सर्व वानर इकडे-तिकडे पळून जात आहेत।”

Verse 7

आचक्षवसुमहान् कोऽसौरक्षोवायदिवाऽसुरः ।न मयैवंविधंभूतंदृष्टपूर्वंकदाचन ।।6.61.7।।

मला सांग—तो अतिशय विशाल प्राणी कोण आहे? तो राक्षस आहे की असुर? असा अद्भुत जीव मी कधीही पूर्वी पाहिला नाही।

Verse 8

संपृष्टोराजपुत्रेणरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।विभीषणोमहाप्राज्ञःकाकुत्थ्समिदमब्रवीत् ।।6.61.8।।

अक्लिष्ट कर्म करणाऱ्या राजपुत्र रामाने विचारल्यावर महाप्राज्ञ विभीषणाने काकुत्स्थास हे वचन सांगितले।

Verse 9

येनवैवस्वतोयुद्धेवासवश्चपराजितः ।सैषविश्रवसःपुत्रःकुम्भकर्णःप्रतापवान् ।।6.61.9।।अस्यप्रमाणसदृशोराक्षसाऽन्यो न विद्यते ।

ज्याने युद्धात वैवस्वत यमाला आणि वासव इंद्रालाही पराजित केले—तोच विश्रवाचा प्रतापवान पुत्र कुंभकर्ण आहे. त्याच्या देहप्रमाणासारखा दुसरा राक्षस नाही।

Verse 10

एतेनदेवायुधिदानवाश्चयक्षाभुजङ्गाःपिशिताशनाश्च ।गन्धर्वविद्याधरकिन्नरैश्चसहस्रशोराघवसम्प्रभग्नाः ।।6.61.10।।

हे राघव! याने युद्धात देव, दानव, यक्ष, नाग, मांसभक्षक राक्षस तसेच गंधर्व, विद्याधर व किन्नर—हजारोंच्या संख्येने—पूर्णतः पराभूत केले आहेत।

Verse 11

शूलपाणिंविरूपाक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाःकालोऽयमितिमोहिताः ।।6.61.11।।

शूलहस्त, विकराळ नेत्रांचा, महाबली कुंभकर्णाला त्रिदश देवताही मारू शकले नाहीत; ‘हा तर स्वयं काळच’ असे मानून ते मोहग्रस्त झाले।

Verse 12

प्रकृत्याह्येषतेजस्वीकुम्भकर्णोमहाबलः ।अन्येषांराक्षसेन्द्राणांवरदानकृतंबलम् ।।6.61.12।।

कुंभकर्ण हा स्वभावतःच तेजस्वी व महाबली आहे; परंतु इतर राक्षसराजांचे बळ वरदानांमुळे प्राप्त झालेले आहे।

Verse 13

एतेनजातमात्रेणक्षुधार्तेनमहात्मना ।भक्षितानिसहस्राणिसत्त्वानांसुबहून्यपि ।।6.61.13।।

जन्मत:च क्षुधेने व्याकुळ झालेल्या त्या महात्म्याने सहस्रोंच्या सहस्र जीवांना, तसेच आणखी अनेकांना, भक्षण केले।

Verse 14

तेषुसंभक्षयमाणेषुप्रजाभयनिपीडिताः ।यान्तिस्मशरणंशक्रंतमप्यर्थंन्यवेदयन् ।।6.61.14।।

तो त्यांना तो सतत भक्षण करीत असता, भयाने दडपलेल्या प्रजांनी शक्र (इंद्र) यांची शरण घेतली आणि तो प्रकार त्यांना निवेदन केला।

Verse 15

सकुन्भकर्णंकुपितोमहेन्द्रोजघानवज्रेणशितेनवज्री ।सशक्रवज्राभिहतोमहात्माचचालकोपाच्चभृशंननाद ।।6.61.15।।

तेव्हा क्रुद्ध महेंद्र, वज्रधारी इंद्राने तीक्ष्ण वज्राने कुंभकर्णावर प्रहार केला; शक्राच्या वज्राने आहत तो महात्मा डगमगला आणि क्रोधाने अत्यंत गर्जना करू लागला।

Verse 16

तस्यनानद्यमानस्यकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।श्रुत्वानिनादंवित्रस्ताःभूमिभूयोवितत्रसे ।।6.61.16।।

गर्जना करणाऱ्या त्या राक्षस कुंभकर्णाचा निनाद ऐकून भयभीत जीव पृथ्वीवर पुन्हा पुन्हा अधिकच थरथर कापू लागले।

Verse 17

तत्रकोपान्महेन्द्रस्यकुम्भकर्णोमहाबलः ।विकृष्यैरावताद्धन्तंजघानोरसिवासवम् ।।6.61.17।।

तेव्हा महाबली कुंभकर्णाने क्रोधाने ऐरावताचा एक दात उपटून वासव (इंद्र) यांच्या उरावर प्रहार केला।

Verse 18

कुम्भकर्णप्रहारार्तोविजज्वाल स वासवः ।ततोविषेदुस्सहसादेवाब्रह्मर्षिदानवाः ।।6.61.18।।प्रजाभिस्सहशक्रश्चययौस्थानंस्वयम्भुवः ।

कुंभकर्णाच्या प्रहाराने पीडित झालेला वासव (इंद्र) दुःखाग्नीने जणू जळून उठला. तेव्हा देव, ब्रह्मर्षी आणि दानव सहसा विषादात पडले; आणि शक्र सर्व प्रजांसह स्वयंभू ब्रह्माच्या धामास गेला।

Verse 19

कुम्भकर्णस्यदौरात्म्यंशशंसुस्तेप्रजापतेः ।।6.61.19।।प्रजानांभक्षणंचापिधर्षणं च दिवौकसाम् ।आश्रमध्वंसनंचापिपरस्त्रीहरणंभृशम् ।।6.61.20।।

ते प्रजापती ब्रह्मांना कुंभकर्णाचे दुष्टत्व सांगू लागले—तो प्रजांचे भक्षण करतो, दिवौकसांवर धर्षण करतो, आश्रमांचा ध्वंस करतो आणि परस्त्रियांचे अत्यंत बलपूर्वक हरण करतो।

Verse 20

कुम्भकर्णस्यदौरात्म्यंशशंसुस्तेप्रजापतेः ।।6.61.19।।प्रजानांभक्षणंचापिधर्षणं च दिवौकसाम् ।आश्रमध्वंसनंचापिपरस्त्रीहरणंभृशम् ।।6.61.20।।

त्यांनी ब्रह्मांना कुंभकर्णाची पापकृत्ये सांगितली—जीवांचे भक्षण, देवांवरही धर्षण, ऋषींच्या आश्रमांचा ध्वंस, आणि परस्त्रियांचे अत्यंत बलपूर्वक हरण।

Verse 21

एवंप्रजायदित्वेषभक्षयिष्यतिनित्यशः ।अचिरेणैवकालेनशून्योलोकोभविष्यति ।।6.61.21।।

तो जर असा नित्यनेमाने प्रजांचे भक्षण करीत राहिला, तर अल्पकाळातच हा लोक प्राणिशून्य होऊन जाईल।

Verse 22

वासवस्यवचश्श्रुत्वासर्वलोकपितामहः ।रक्षांस्यावाहयामासकुम्भकर्णंददर्श ह ।।6.61.22।।

वासवाचे वचन ऐकून सर्वलोकपितामह ब्रह्मांनी राक्षसांना बोलाविले; आणि त्यांच्यात कुंभकर्णाला पाहिले।

Verse 23

कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैववितत्रासप्रजापतिः ।दृष्टवाविश्वास्यचैवैनंस्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।।6.61.23।।

कुंभकर्णास पाहताच प्रजापती भयभीत झाला. तेव्हा त्याला धीर देण्यासाठी स्वयंभू ब्रह्मदेवांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 24

ध्रुवंलोकविनाशायपौलस्त्येनासिनिर्मितः ।तस्मात्त्वमद्यप्रभृतिमृतकल्पःशयिष्यसे ।।6.61.24।।

निश्चितच लोकविनाशासाठी पौलस्त्याने तुला घडविले आहे. म्हणून आजपासून तू मृतासारखा पडून झोपशील.

Verse 25

ब्रह्मशापाभिभूतोऽथनिपपाताग्रतःप्रभोः ।ततःपरमसम्भ्रान्तोरावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.61.25।।

ब्रह्मशापाने अभिभूत होऊन तो प्रभूच्या समोर कोसळला. तेव्हा अत्यंत व्याकुळ रावणाने हे वचन सांगितले.

Verse 26

विवृद्धःकाञ्चनोवृक्षःफलकालेनिकृत्यते ।न नप्तारंस्वकंन्यायंशप्तुमेवंप्रजापते ।।6.61.26।।

फळधारणेच्या वेळी पूर्ण वाढलेला सुवर्णवृक्ष तोडीत नाहीत. हे प्रजापते, आपल्या प्रपौत्राला असे शाप देणे न्याय्य नाही.

Verse 27

न मिथ्यावचनश्चत्वंस्वप्स्यत्येष न संशयः ।कालस्तुक्रियतामस्यशयनेजागरेतथा ।।6.61.27।।

तुमचे वचन खोटे ठरणार नाही—यात संशय नाही; हा नक्कीच झोपेल. पण याच्या शयनास व जागरणास एक कालमर्यादा ठरवावी.

Verse 28

रावणस्यवचश्श्रुत्वास्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।शयिताह्येषषण्मासानेकाहंजागरिष्यति ।।6.61.28।।

रावणाचे वचन ऐकून स्वयंभू ब्रह्मदेव म्हणाले—“हा सहा महिने निद्रिस्त राहील आणि केवळ एक दिवस जागा राहील.”

Verse 29

एकेनाह्नात्वसौवीरश्चरन् भूमिंबुभुक्षितः ।व्यात्तास्योभक्षयेल्लोकान् सङ्कृद्धइवपावकः ।।6.61.29।।

आणि त्या एकाच दिवशी तो वीर, भुकेने व्याकुळ होऊन, पृथ्वीवर फिरत राहील; तोंड वासून, प्रचंड क्रोधाने धगधगत्या अग्नीप्रमाणे लोकांना गिळून टाकील।

Verse 30

सोऽसौव्यसमापन्नःकुम्भकर्णमबोधयत् ।त्वत्पराक्रमभीतश्चराजासम्प्रतिरावणः ।।6.61.30।।

संकटाने व्याकुळ झालेला, तुझ्या पराक्रमास भयभीत असा राजा रावणाने आता कुम्भकर्णाला निद्रेतून जागे केले आहे।

Verse 31

स एषनिर्गतोवीरःशिबिराद्भीमविक्रमः ।वानरान्भृशसङ्कृद्धोभक्षयन्परिधावति ।।6.61.31।।

तो भीषण पराक्रमाचा वीर शिबिरातून बाहेर आला आहे; अतिशय क्रुद्ध होऊन वानरांना भक्षण करण्याच्या हेतूने तो चहूकडे धाव घेत आहे।

Verse 32

कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैवहरयोऽद्यप्रविद्रुतुः ।कथमेनंरणेक्रुद्धंवारयिष्यन्तिवानराः ।।6.61.32।।

कुंभकर्णाला पाहताच आज वानरसेना पळून गेली. रणांगणात क्रोधाने उन्मत्त झालेल्या त्या महाबलवानाला वानरवीर कसे आवरतील?

Verse 33

उच्यन्तांवानराःसर्वेयन्त्रमेतत्समुच्छ्रितम् ।इतिविज्ञायहरयोभविष्यन्तीहनिर्भयाः ।।6.61.33।।

सर्व वानरांना सांगितले जावे—“हा उंच दिसणारा देह केवळ यंत्ररचना आहे.” हे कळताच इथले वानर निर्भय होतील.

Verse 34

विभीषणवचश्श्रुत्वाहेतुमत्सुमुखेरितम् ।उवाचराघवोवाक्यंनीलंसेनापतिंतदा ।।6.61.34।।

विभीषणाचे हितकारक व युक्तियुक्त वचन—सुमुखाने उच्चारलेले—ऐकून तेव्हा राघवाने सेनापती नीलाला संबोधून वाक्य सांगितले.

Verse 35

गच्छसैन्यानिसर्वाणिव्यूह्यतिष्ठस्वपावके ।द्वाराण्यादायलङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथसङ्क्रमान् ।।6.61.35।।

“जा, पावक! सर्व सैन्य व्यूहबद्ध करून आपल्या ठिकाणी ठाम उभा राहा; लंकेची द्वारे, मार्ग आणि संक्राम (पूल-घाट) ताब्यात घेऊन सुरक्षित ठेव.”

Verse 36

शैलशृङ्गाणिवृक्षांश्चशिलाश्चाप्युपसंहर ।तिष्ठन्तुसायुधास्सर्वेसायुधाश्शैलपाणयः ।।6.61.36।।

“डोंगरशिखरे, वृक्ष आणि शिळा एकत्र आणा. सर्वजण आयुधांसह सज्ज राहोत—हातात दगड घेऊन, शस्त्रधारी होऊन.”

Verse 37

राघवेणसमादिष्टोनीलोहरिचमूपतिः ।शशासवानरानीकंयथावत्कपिकुञ्जरः ।।6.61.37।।

राघवाच्या आज्ञेने प्रेरित झालेला नील—वानरसेनेचा अधिपती, कपिकुञ्जरासमान—यथाविधी वानरदळांना आज्ञा देऊन व्यवस्था लावू लागला।

Verse 38

ततोगवाक्षश्शरभोहनूमानङ्गदस्तथा ।शैलशृङ्गाणिशैलाभागृहीत्वाद्वारमभ्ययुः ।।6.61.38।।

मग गवाक्ष, शरभ, हनुमान आणि अङ्गदही—पर्वतशिखरे व शिलाखंड उचलून—द्वाराकडे धावून गेले।

Verse 39

रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः ।पादपैरर्दयवनीरावानराःपरवाहिनीम् ।।6.61.39।।

रामाचे वचन ऐकून विजयास उत्सुक वीर वानरांनी वृक्षांनी प्रहार करून शत्रुसैन्याला चिरडण्यास सुरुवात केली।

Verse 40

ततोहरीणांतदनीकमुग्रंरराजशैलोद्यतदीप्तहस्तम् ।गिरेःसमीपानुगतंयथैवहन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ।।6.61.40।।

मग हरींचे ते उग्र सैन्य शिला-वृक्ष उचलून दीप्त हातांनी शोभून दिसू लागले—जणू पर्वताच्या कडेला चिकटलेला भयंकर महा-मेघसमूह।