Sarga 48

Verse 1

भर्तारंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंचमहाबलम् ।विललापभृशंसीताकरुणंशोककर्शिता ।।।।

पतीचा वध झालेला आणि महाबली लक्ष्मणही तसाच पडलेला पाहून, शोकाने व्याकुळ झालेली सीता करुण स्वराने अत्यंत विलाप करू लागली।

Verse 2

ऊचुर्लक्षणिकायेमांपुत्रिण्यविधवेतिच ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

लक्षणिकांनी माझ्याविषयी म्हटले होते—‘ही पुत्रवती होईल, विधवा होणार नाही।’ पण आज जर राम मारला गेला असेल, तर ते सारे ‘ज्ञानी’ खोटे बोलणारे ठरले।

Verse 3

यज्वनोमहिषींयेमामूचुःपत्नींचसत्त्रिणः ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

जे यज्वा व सत्र करणारे पंडित मला ‘अभिषिक्त महिषी’ व ‘पत्नी’ होशील असे म्हणाले होते—आज जर राम हत झाले, तर ते सर्व ‘ज्ञानी’ असत्यवादी ठरतील.

Verse 4

ऊचुस्संश्रवणेयेमांद्विजाःकार्तान्तिकाश्शुभाम् ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

‘माझ्याविषयी शुभ भविष्य सांगणारे जे द्विज व ज्योतिषी होते—आज जर राम वध झाले असतील, तर ज्ञानी म्हणविणारे ते सर्वच असत्यवादी ठरतील।’

Verse 5

वीरपार्थिवपत्नीत्वांयेविदुर्भर्तृपूजिताम् ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

‘जे म्हणत होते की मी पराक्रमी राजाची पत्नी होईन आणि पतीकडून पूजिली जाईन—आज जर राम वध झाले असतील, तर ज्ञानी म्हणविणारे ते सर्व असत्यवादी ठरतील।’

Verse 6

इमानिखलुपद्मानिपादयोर्यैःकुलस्त्रियः ।अधिराज्येऽभिषिच्यन्तेनरेन्द्रैःपतिभिःसह ।।।।

‘खरोखर माझ्या पायांवर ही पद्मचिन्हे आहेत—ज्यांच्या योगे कुलस्त्रिया आपल्या नरेन्द्र पतीसह राज्याभिषेक होऊन महाराणी होतात।’

Verse 7

वैधव्यंयान्तियैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः ।नात्मनन्तानिपश्यामिपश्यन्तीहतलक्षणा ।।।।

ज्या अशुभ लक्षणांमुळे दुर्भाग्यवती स्त्रिया वैधव्याला जातात, ती लक्षणे मला माझ्यात दिसत नाहीत; आणि मी स्वतःला हतलक्षणा असेही मानत नाही।

Verse 8

सत्यनामानिपद्मानिस्त्रीणामुक्तानिलक्षणैः ।तान्यद्यनिहतेरामेवितथानिभवन्तिमे ।।।।

स्त्रियांच्या लक्षणशास्त्रात ‘सत्यनाम’ म्हणून जे पद्मचिन्हे सांगितली आहेत, आज जर राम मारले गेले, तर ती माझ्या बाबतीत खोटी ठरतील।

Verse 9

केशास्सूक्ष्मास्समानीलाभ्रुवौचासंहतेमम ।वृत्तेचारोमकेजङ्घेदन्ताश्चाविरळामम ।।।।

माझे केस सूक्ष्म व समसमान काळे आहेत; भुवया सुबक असून एकमेकांना जोडलेल्या नाहीत; माझ्या जंघा गोल व रोमहीन आहेत; आणि माझे दात दाट व सटलेले आहेत।

Verse 10

शङ्खेनेत्रेकरौपादौगुल्फावूरूचमेचितौ ।अनुवृत्तनखास्स्निग्धास्समाश्चाङ्गुलयोमम ।।।।

माझे शंखप्रदेश, नेत्र, हात-पाय, घोटे व मांड्या सुबक आहेत; माझ्या बोटा स्निग्ध, सम आणि गोल नखांनी युक्त आहेत।

Verse 11

स्तनौचाविरळौमामकौमग्नचूचुकौ ।मग्नाचोत्सङ्गिनीनाभःपार्श्वोरस्कंचमेचितम् ।।।।

माझे स्तन सुडौल असून त्यांचे चूचुक आतल्या बाजूस आहेत; माझी नाभी खोल आहे, आणि माझे पार्श्व व वक्षस्थळही भरदार व सुगठित आहे।

Verse 12

ममवर्णोमणिनिभोमृदून्यङ्गरुहाणिच ।प्रतिष्ठितांद्वादशभिर्मामूचुश्शुभलक्षणाम् ।।।।

माझा वर्ण मण्यासारखा तेजस्वी आहे आणि अंगावरील रोम कोमल आहेत; मी बारा (हात-पायांच्या बोटांनी) भूमीवर स्थिर उभी राहिले की, त्यांनी मला शुभलक्षणी म्हटले।

Verse 13

समग्रयवमच्छ्रिद्रपाणिपादंचवर्णवत् ।मन्दस्मितेत्येवचमांकन्यालाक्षणिनोद्विजाः ।।।।

माझे तळहात व तळपाय भरदार, फटी-रिकामेपणाविना आणि वर्णयुक्त आहेत—हे शुभचिन्ह; तसेच द्विजांनी सांगितले की माझे मंद हास्यही कन्येचे शुभलक्षण आहे।

Verse 14

आधिराज्येऽभिषेकोमेब्राह्मणैःपतिनासह ।कृतान्तकुशलैरुक्तंतत्सर्वंवितथीकृतम् ।।।।

कृतान्तकुशल ब्राह्मणांनी सांगितले होते की पतीसह माझा अधिराज्याभिषेक होईल; पण ते सर्व आज खोटे ठरविले गेले आहे।

Verse 15

शोधयित्वाजनस्थानंप्रवृततिमुपलभ्यच ।तीर्त्वासागरमक्षोभ्यंभ्रातरौगोष्पदेहतौ ।।।।

जनस्थान शोधून माझी वार्ता कळवून, अढळ समुद्रही पार करूनसुद्धा ते दोघे भाऊ आज जणू गायीच्या खुराच्या ठशाएवढ्या तुच्छ युक्तीने मारले गेले।

Verse 16

ननुवारुणमाग्नेयमैन्द्रंवायव्यमेवच ।अस्त्रंब्रह्मशिरश्चैवप्रत्यपद्यताम् ।।।।

खरेच दोन्ही राघवांना वरुणास्त्र, आग्नेयास्त्र, ऐन्द्रास्त्र, वायव्यास्त्र—अगदी ब्रह्मशिरास्त्रही वापरता येत होते; मग त्यांनी त्याचा प्रतिकार का केला नाही?

Verse 17

अदृश्यमानेनरणेमाययावासवोपमौ ।ममनाथावनाथायानिहतौरामलक्ष्मणौ ।।।।

रणात अदृश्य राहून मायावी कपटाने, वासवासारखे पराक्रमी माझे नाथ राम-लक्ष्मण मारले गेले; आणि मी, नाथवती असूनही, आज अनाथ झाले आहे।

Verse 18

नहिदृष्टिपथंप्राप्यराघवस्यरणेरिपुः ।जीवन्प्रन्तिवर्तेतयद्यपिस्यान्मनोजवः ।।।।

राघवाच्या दृष्टिपथात रणात आलेला कोणताही शत्रू जिवंत परत फिरत नाही—तो मनासारखा वेगवान असला तरीही।

Verse 19

नकलस्यातिभारोऽस्तिकृतान्तश्चसुदुर्जयः ।यत्ररामःसहभ्रात्राशेतेयुधिनिपातितः ।।।।

काळापेक्षा मोठे ओझे नाही; आणि कृतान्ताचे (मृत्यूचे विधान) जिंकणे अत्यंत दुर्जय आहे—कारण रामही भ्रात्यासह रणांगणात पडून शय्यागत झाला आहे।

Verse 20

नशोचामितथारामंलक्ष्मणंचमहारथम् ।वात्मानंजननींचापियथाश्वश्रूंतपस्विनीम् ।।।।

मी रामासाठी तितका शोक करत नाही, ना महारथी लक्ष्मणासाठी; ना स्वतःसाठी, ना माझ्या जननीसाठी—जितका माझ्या तपस्विनी सासूसाठी करते।

Verse 21

सातुचिन्तयतेनित्यंसमाप्तव्रतमागतम् ।कदाद्रक्ष्यामिसीतांचलक्ष्मणंचसराघवम् ।।।।

ती (कौशल्या) नित्य विचार करते—‘व्रत पूर्ण करून परत आलेला राघव, आणि सोबत सीता व लक्ष्मण—मी कधी पाहीन?’

Verse 22

परिदेवयमानांतांराक्षसीत्रिजटाब्रवीत् ।माविषादंकृथादेवी भर्ताऽयंतवजीवति ।।।।

ती विलाप करत असता राक्षसी त्रिजटा म्हणाली—‘देवी, विषाद करू नकोस; तुझा स्वामी जीवित आहे।’

Verse 23

कारणानिचवक्ष्यामिमहान्तिसदृशानिच ।यथेमौजीवतोदेवीभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।।।

हे देवि! मी महान् व युक्त कारण सांगते, ज्यांवरून हे निश्चित होते की हे दोन्ही बंधू—राम व लक्ष्मण—जिवंत आहेत।

Verse 24

नहिकोपपरीतानिहर्षपर्युत्सुकानिच ।भवन्तियुधियोधानांमुखानिनिहतेपतौ ।।।।

युद्धात पती मारला गेल्यावर योद्ध्यांची मुखे ना क्रोधाने व्यापलेली दिसतात, ना हर्षाने उतावीळ झालेली दिसतात।

Verse 25

इदंविमानंवैदेही पुष्पकंनामनामतः ।दिव्यंत्वांदारयन्नैवंयद्येतौगतजीवितौ ।।।।

हे वैदेही! ‘पुष्पक’ नावाचे हे दिव्य विमान, जर ते दोघे खरोखर प्राणहीन झाले असते, तर तुला अशा रीतीने वाहून आणले नसते।

Verse 26

हतवीरप्रधानाहिगतोत्साहानिरुद्यमा ।सेनाभ्रमतिसङ् ख्येषुहतकर्णेवनौर्जले ।।।।

मुख्य वीर मारले गेले की सेनेचा उत्साह नष्ट होतो, ती निष्क्रिय होते; रणात ती अशीच भरकटते जशी पाण्यात कर्णधार हरवलेली नौका।

Verse 27

इयंपुनरसम्भ्रान्तानिरुद्विग्नातरस्विनी ।सेनारक्षतिकाकुत्स्थौमयाप्रीत्यानिवेदितौ ।।।।

परंतु हे धैर्यवती देवि! ही सेना ना गोंधळलेली आहे, ना उद्विग्न; ती दोन्ही काकुत्स्थांची रक्षा करीत आहे—हे मी प्रेमाने निवेदन करते।

Verse 28

सात्वंभवसुविस्रब्धाअनुमानैस्सुखोदयैः ।अहतौपश्यकाकुत्स्थौस्नेहादेतद्ब्र्रवीमिते ।।।।

या शुभ व सुखद अनुमानांनी तू पूर्ण निश्चिंत हो. पाहा—दोन्ही काकुत्स्थ (राम-लक्ष्मण) अविहत आहेत; स्नेहापोटी मी तुला हे सांगते.

Verse 29

अनृतंनोक्तपूर्वंमेनचवक्ष्येकदाचन ।चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टाअसिमनःमम ।।।।

मी पूर्वी कधीही असत्य बोलले नाही, आणि कधीही बोलणार नाही. तुझ्या सौम्य चारित्र्य व सद्गुणांमुळे तू माझ्या हृदयात प्रवेश केली आहेस.

Verse 30

नेमौशक्यारणेजेतुंसेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।तादृशंदर्शनंदृष्टवामयाचावेदितंतव ।।।।

इंद्रासह देव-दानवही रणात या दोघांना जिंकू शकत नाहीत. असेच दर्शन मी स्वतः पाहिले आणि तुला निवेदन केले आहे.

Verse 31

इदंचसुमहचचित्रंशरैःपश्यस्वमैथिलि ।निस्संज्ञावप्युभावेतौनैवलक्ष्मीर्विमुञ्चति ।।।।

हे मैथिली, बाणांनी वेढलेल्या या महान् अद्भुत दृश्याकडे पाहा. दोघेही मूर्च्छित असले तरी त्यांची श्री-शोभा त्यांना किंचितही सोडत नाही.

Verse 32

प्रायेणगतसत्त्वानांपुरुषाणांगतायुषाम् ।दृश्यमानेषुवक्त्रेषुपरंभवतिवैकृतम् ।।।।

बहुधा ज्यांची आयुष्यरेखा संपली व प्राणशक्ती निवली आहे, अशा पुरुषांच्या मुखाकडे पाहिले असता त्यात तीव्र विकृती व अशोभा दिसून येते।

Verse 33

त्यजशोकंचमोहंचदुःखंचजनकात्मजे ।रामलक्ष्मणयोरर्थेनाद्यशक्यमजीवितुम् ।।।।

हे जनकनंदिनी! शोक, मोह आणि दुःख सोडून दे; कारण राम-लक्ष्मणांच्या बाबतीत आज ते जिवंत नाहीत असे होणे शक्य नाही।

Verse 34

शुत्वातुवचनंतस्याःसीतासुरसुतोपमा ।कृताञ्जलिरुवाचेमामेवमस्त्वितिमैथिलि ।।।।

त्रिजटेचे वचन ऐकून देवकन्येसारखी तेजस्वी सीता हात जोडून म्हणाली— “एवम् अस्तु, हे मैथिली।”

Verse 35

विमानंपुष्पकंतत्तुसन्निवर्त्यमनोजवम् ।दीनात्रिजटयासीतालङ्कामेवप्रवेशिता ।।।।

मग मनाच्या वेगाने धावणारे ते पुष्पक विमान परत फिरवून, दीन सीतेला त्रिजटा घेऊन लंकेतच प्रवेश करून नेले।

Verse 36

ततस्त्रिजटयासार्थंपुष्पकादवरुह्यसा ।अशोकवनिकामेवराक्षसीभिःप्रवेशिता ।।।।

त्यानंतर सीता त्रिजटेसह पुष्पक विमानातून उतरली; राक्षसींनी तिला अशोक-वाटिकेतच नेऊन प्रवेश करविला।

Verse 37

प्रविश्यसीताबहुवृक्षषण्डांतांराक्षसेन्द्रस्यविहारभूमिम् ।सम्प्रेक्ष्यसञ्चिन्त्यचराजपुत्रौपरंविषादंसमुपाजगाम ।।।।

सीता राक्षसेन्द्राच्या अनेक वृक्षसमूहांनी दाटलेल्या त्या विहारभूमीत प्रवेश करून, सर्वत्र पाहून आणि दोन्ही राजपुत्रांचे चिंतन करून, अत्यंत विषादात बुडाली।