Sarga 108
रावणरथवैभव–निमित्तदर्शन–राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama–Matali Instructions)
युद्धकाण्ड
या सर्गात प्रथम रावणाच्या रथवैभवाचे वर्णन येते—गंधर्वनगरासारखा अद्भुत, ध्वज-पताकांनी भारलेला, सुवर्णशृंखलांनी अलंकृत अश्वांनी युक्त आणि रणभूमीवर भय उत्पन्न करणारा। द्वंद्व तीव्र होताच श्रीराम रावणरथाची उग्र चाल पाहून मातलीस सांगतात की त्याची उलटी, उन्मत्त व बेफिकीर गती ही आत्मविनाशाची खूण आहे. मग ते मातलीला नेमक्या आज्ञा देतात—सावध रहा, शत्रूकडे सरळ रथ ने, मन गोंधळू देऊ नकोस, स्थिर दृष्टीने लगाम आवर। मातली प्रसन्न होऊन कौशल्याने रथ चालवतो आणि चाकांनी उडालेल्या धुळीने रावणाला अस्वस्थ करतो। रावण श्रीरामांवर बाणांचा प्रहार करतो; श्रीराम इंद्रासारखे महाधनुष्य उचलून प्रत्युत्तरास सिद्ध होतात। दोघेही सिंहांसारखे परस्परवधाचा संकल्प करून समोरासमोर उभे राहतात; देवगणही हे द्वंद्व पाहण्यासाठी जमतात। त्यानंतर रावणाभोवती घोर अपशकुन दिसतात—रक्तवृष्टी, फिरते वारे, गिधाडे व कोल्हे, धुळीने मळलेले दिशाभाग, उल्कापात, मेघांशिवाय वज्रध्वनी इत्यादी; तर श्रीरामांसाठी विजयसूचक शुभ लक्षणे प्रकट होतात। हे निमित्त ओळखून श्रीराम विजयविश्वासाने पराक्रम वाढवून शत्रूचा अंत करण्यास पुढे सरसावतात।
Shlokas
Verse 1
स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
हर्षित सारथ्याने रावणाचा रथ झपाट्याने पुढे हाकला—जो शत्रुसैन्याला धडकी भरवणारा, गंधर्वनगरासारखा आकार असलेला आणि उंच पताकांनी सजलेला होता. सुवर्णमाळांनी अलंकृत उत्तम अश्वांनी युक्त, युद्धसामग्रीने परिपूर्ण, ध्वज-पताकांनी शोभणारा तो रथ जणू आकाश गिळीत आणि पृथ्वी निनादवीत होता; परकीय पंक्तींचा नाश करणारा आणि स्वपक्षाला हर्ष देणारा असा तो होता.
Verse 2
स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
तो रथ सुवर्णमालांनी भूषित अशा परम उत्तम घोड्यांनी युक्त होता; युद्धसामग्रीने परिपूर्ण व पताका-ध्वजांनी सजलेला होता।
Verse 3
स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
आकाश जणू गिळून टाकीत आणि पृथ्वीला निनादित करीत—शत्रुसैन्याचा नाश करणारा व स्वसैन्याला हर्ष देणारा—असा रावणाचा रथ सारथीने वेगाने पुढे हाकला।
Verse 4
समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।।।
तेव्हा नरराज रामाने राक्षसराजाचा रथ सहसा वेगाने धावत येताना पाहिला—घंटानादाने निनादणारा, महान ध्वजाने शोभणारा।
Verse 5
समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।
तो रथ काळ्या अश्वांनी जोडलेला होता आणि रौद्र तेजाने युक्त होऊन प्रचंड दीप्तीने झळकत होता।
Verse 6
समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।
आकाशात ते विमान जणू ज्वलंत दिसत होते; सूर्यसमान तेजाने दीप्त, विजेसारख्या पताकांनी दाट, आणि इंद्रधनुष्याप्रमाणे प्रभा दर्शविणारे।
Verse 7
शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् ।तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।।।गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् ।विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।।।उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।
तेव्हा रामाने शत्रूचा रथ पाहिला—मेघासारखा घनदाट, प्रचंड वेगाने धावणारा; आणि बाणांच्या धारा अशा सोडणारा, जसा मेघ पावसाच्या सरी ओततो।
Verse 8
शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् ।तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.7।।गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् ।विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।6.108.8।।उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।
वज्राने आघात झालेल्या पर्वताच्या फाटण्यासारखा नाद करीत, रामाने वेगाने धनुष्य ओढून ते बालचंद्रासारखे वाकविले; मग सहस्रनेत्र इंद्राचा सारथी मातली यास तो म्हणाला।
Verse 9
मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।।।यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः ।समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।।।
हे मातले, पाहा—शत्रूचा रथ उन्मत्तपणे वेगाने धावून येतो, आणि पुन्हा प्रचंड वेगाने उलट दिशेने वळतो। मला वाटते, या रणात त्याने स्वतःच्या नाशाचाच निश्चय केला आहे।
Verse 10
मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.9।।यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः ।समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।6.108.10।।
मातली, पाहा—शत्रूचा समृद्ध रथ महावेगाने धावून येत आहे; अपसव्य रीतीने वळून तो पुन्हा प्रचंड वेगाने झेपावत आहे। मला वाटते, रणात तो स्वतःच्या विनाशाचाच निश्चय करून आला आहे॥
Verse 11
तदप्रमादमातिष्ठन्प्रत्युद्गच्छरथंरिपोः ।विध्वंसयितुमिच्छामिवायुर्मेघमिवोत्थितम् ।।।।
म्हणून, अप्रमादाने स्थिर राहून शत्रूच्या रथाकडे सरळ पुढे जा. उठलेल्या मेघाला जसा वारा उधळून लावतो, तसा मी त्याचा विध्वंस करू इच्छितो॥
Verse 12
अविक्लबमसम्भ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् ।रमशिसञ्चारनियंप्रचोदयरथंद्रुतम् ।।।।
न डगमगता, न गोंधळता, हृदय व दृष्टी स्थिर ठेवून, लगामांच्या चालावर दृढ नियंत्रण राखत रथ वेगाने हाक॥
Verse 13
कामं न त्वंसमाधेयःपुरन्दररथोचितः ।युयुत्सुरहमेकाग्रःस्मारयेत्वां न शिक्ष्ये ।।।।
तुला उपदेश देण्याची गरज नाही; तू पुरंदर (इंद्र) याच्या रथास योग्य सारथी आहेस. मी युद्धासाठी एकाग्र आहे; फक्त आठवण करून देतो, शिकविण्याचे धाडस करत नाही॥
Verse 14
परितुष्टः स रामस्यतेनवाक्येनमातलिः ।प्रचोदयामासरथंसुरसारथिरुत्तमः ।।।।
रामाच्या त्या वचनांनी संतुष्ट होऊन, देवांचा श्रेष्ठ सारथी मातलीने रथ पुढे हाकला॥
Verse 15
अपसव्यंततःकुर्वन् रावणस्यमहारथम् ।चक्रसम्भूतरसारावणंव्यवदूनयन् ।।।।
तेव्हा मातलिने रावणाचा महारथ अपसव्य फिरविला आणि चक्रांतून उडालेल्या रजाने रावणास व्यथित केले।
Verse 16
ततःक्रुद्धोदशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः ।रथप्रतिमुखंरामंसायकैरवधूनयत् ।।।।
मग क्रुद्ध दशग्रीव, तांबूसारखे विस्फारलेले नेत्र करून, रथाच्या अग्रभागी उभ्या रामावर बाणवृष्टी करून त्यास हादरवू लागला।
Verse 17
धर्षणामर्षितोरामोधैर्यंरोषेणलम्भयन् ।जग्राहसुमहावेगमैन्द्रंयुधिशरासनम् ।।।।
आघाताने संतप्त झालेल्या श्रीरामांनी धर्मयुक्त रोषाने आपले धैर्य अधिक दृढ केले आणि रणांगणात अत्यंत वेगवान, बलशाली असे ऐंद्र धनुष्य उचलले।
Verse 18
शरांश्चसुमहावेगान्सूर्यरश्मिसमप्रभान् ।तदुपोढुंमहद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।।।।परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिवसिंहयोः ।
सूर्यकिरणांसारखे तेजस्वी, अत्यंत वेगवान बाण सज्ज झाले. ते महान युद्ध जवळ आले—एकमेकांच्या वधाची आकांक्षा बाळगून, गर्विष्ठ सिंहांसारखे दोघेही समोरासमोर उभे राहिले।
Verse 19
ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।।।।समीयुर्द्वैरथंद्रष्टुंरावणक्षयकाङ्क्षिणः ।
मग देव, गंधर्व, सिद्ध आणि परमर्षी—रावणाच्या क्षयाची इच्छा धरून—तो रथद्वंद्व पाहण्यासाठी एकत्र आले।
Verse 20
वर्षरुधिरंदेवोरावणस्यरधोपरि ।।।।वातामण्डलिनस्त्रीव्राह्यपसव्यंप्रचक्रमुः ।
आकाशातील देवाने रावणाच्या रथावर रक्तवृष्टी केली; आणि तीव्र वाऱ्यांचे वलय अपशकुनरूपेण डावीकडून उजवीकडे फिरू लागले।
Verse 21
महत् गृध्रकुलंचास्यभ्रममाणंनभस्तले ।।।।येनयेनरथोयातितेनतेनप्रधावति
त्याच्या वर आकाशात गिधाडांचा मोठा थवा घिरट्या घालू लागला; रथ जिथे जिथे जाई, तिथे तिथे ते धावून त्याच्या मागे लागत.
Verse 22
सन्ध्ययाचावृतालङ्काजपापुष्पनिकाशया ।।।।दृश्यतेसम्प्रदीप्तेवदिवसेऽपिवसुन्धरा ।
जपापुष्पासारख्या लालसर संध्याछायेन आच्छादलेली लंका दिसू लागली; दिवसा देखील वसुंधरा जणू प्रज्वलित झाली आहे असे भासले।
Verse 23
सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।।।विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।
गर्जनेसह मोठमोठ्या उल्का प्रचंड नाद करीत कोसळल्या; त्या रावणाच्या विनाशाची चिन्हे मानून राक्षस विषण्ण झाले।
Verse 24
सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।6.108.23।।विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।
जपापुष्पासारख्या लालसर संध्याछायेन आच्छादलेली लंका दिसू लागली; दिवसा देखील वसुंधरा जणू प्रज्वलित झाली आहे असे भासले।
Verse 25
रावणश्चयतस्तत्रप्रचचालवसुन्धरा ।।।।रक्षसां च प्रहरतांगृहीताइवबाहवः ।
गर्जनेसह मोठमोठ्या उल्का प्रचंड नाद करीत कोसळल्या; त्या रावणाच्या विनाशाची चिन्हे मानून राक्षस विषण्ण झाले।
Verse 26
ताम्राःपीतास्सिताश्वेताःपतितास्सूर्यरश्मयः ।।।।दृश्यन्तेरावणस्याग्रेपर्वतस्येवधातवः ।
रावणाच्या समोर सूर्यकिरण तांबूस, पिवळे, फिकट व शुभ्र रंगांचे पडले; ते पर्वतावरील धातूंच्या शिरांसारखे दिसत होते।
Verse 27
गृध्रैरनुगताश्चास्यवमन्त्योज्वलनंमुखैः ।।।।प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यःसम्रद्धमशिवंशिवाः ।
गिधाडांच्या मागोमाग आलेल्या कोल्हिणी त्याच्या मुखाकडे रोखून मोठ्याने ओरडल्या; आणि मुखातून ज्वलंत अग्नी ओकू लागल्या—अतिशय अशुभ अपशकुन।
Verse 28
प्रतिकूलंववेवायूरणेपांसून् समुकतिरन् ।।।।तस्यराक्षसराजस्यकुर्वन्दृष्टिविलोपनम् ।
रणांगणात प्रतिकूल वारा धूळ उडवीत वाहू लागला; त्यामुळे त्या राक्षसराजाची दृष्टी झाकली गेली।
Verse 29
निपेतुरिन्द्राशनयस्सैन्येचाप्यसमन्ततः ।।।।दुर्विषह्यस्वनाघोरंविनाजलधरोदयम् ।
मेघ न उठताही इंद्राचे वज्र सर्व बाजूंनी सैन्यावर कोसळले—अतिभयंकर, असह्य नाद करणारे।
Verse 30
दिशश्चप्रदिशस्सर्वाबभूवुस्तिमिरावृताः ।।।।पांसुवर्षेणमहतादुर्दर्शं च नभोऽभवत् ।
सर्व दिशा व उपदिशा तमाने आच्छादित झाल्या; प्रचंड धुळीच्या वर्षावामुळे आकाशही दुर्दर्श झाले।
Verse 31
कुर्वन्त: कलहंघोरंशारिकास्तद्रथंप्रति ।।।।निपेतुश्शतशस्तत्रदारुणादारुणारुताः ।
घोर कलह माजवीत, दारुण आरव करणाऱ्या शारिका-पक्ष्यांनी त्या रथावर तेथे शेकडोने झडप घातली।
Verse 32
जघनेभ्यःस्फुलिङ्गांश्चनेत्रेभ्योऽश्रूणिसन्ततम् ।।।।मुमुचुस्तस्यतुरगास्तुल्यमग्नि च वारि च ।
त्याचे घोडे मागील भागातून ठिणग्या उडवीत आणि डोळ्यांतून अखंड अश्रू ढाळीत होते—जणू समप्रमाणात अग्नी व जल दोन्ही सोडीत आहेत।
Verse 33
एवंप्रकाराबहवस्समुत्पाताभयापहाः ।।।।रावणस्यविनाशायदारुणाःसम्प्रजज्ञिरे ।
अशा प्रकारचे अनेक भयावह व दारुण अपशकुन प्रकट झाले; ते रावणाच्या विनाशाची सूचना देत होते।
Verse 34
रामस्यापिनिमित्तानिसौम्यानि च शिवानि च ।।।।बभूवुर्जयशंसीनिप्रादुर्भूतानिसर्वशः ।
रामासाठीही सर्वत्र सौम्य, शिव व शुभ अशी निमित्ते प्रकट झाली; ती विजयाची घोषणा करणारी होती।
Verse 35
निमित्तानि च सौम्यानिराघवःस्वजयायवै ।।।।दृष्टवापरमसम्हृष्टोहतंमेने च रावणम् ।
स्वविजयाची शुभ लक्षणे पाहून राघव अत्यंत हर्षित झाला आणि रावणाला जणू आधीच हत झालेला मानू लागला।
Verse 36
ततोनिरीक्ष्यात्मगतानिराघवोरणेनिमित्तानिनिमित्तकोविदः ।जगामहर्षं च परां च निर्वृतिंचकारयुद्धेह्यधिक च विक्रमम् ।।।।
मग रणनिमित्तांचे जाणकार राघवाने स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेली युद्धाची लक्षणे पाहिली; त्याला परम हर्ष व गाढ समाधान लाभले, आणि युद्धात त्याने अधिकच पराक्रम केला।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s insistence on apramāda (alertness) and controlled execution while engaging a lethal opponent: he frames chariot-driving not as impulsive aggression but as disciplined, rule-governed conduct necessary to end adharma with minimal error.
The upadeśa is that clarity of mind and mastery of instruments (reins, chariot, weapons) are extensions of inner steadiness; victory is portrayed as emerging from composure, correct judgment, and alignment with auspicious moral order rather than mere force.
Laṅkā is highlighted through an atmospheric transformation—daylight appearing dusk-red like japa flowers—functioning as a cultural-literary marker of liminality, where the city’s fate is read through omens and the war’s cosmic spectatorship.