Sarga 101
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
युद्धकाण्ड
सर्ग १०१ मध्ये राम-रावण युद्ध तीव्र होते. राम रावणाचे अस्त्र निष्प्रभ करतात. त्यानंतर लक्ष्मण रावणाच्या रथाचा ध्वज तोडतो आणि सारथ्याला मारतो, तर बिभीषण गदेने रावणाचे घोडे मारतो. संतापलेला रावण बिभीषणावर शक्ती सोडतो, जी लक्ष्मण मध्येच तोडतो. त्यानंतर रावण मयनिर्मित आठ घंटा असलेली महाशक्ती लक्ष्मणावर सोडतो, जी त्याच्या छातीत घुसते आणि तो बेशुद्ध पडतो. राम दुःखी होतो पण लगेच सावरतो; तो ती शक्ती उपसून तोडतो. हनुमान आणि सुग्रीवाला लक्ष्मणाचे रक्षण करण्यास सांगून राम प्रतिज्ञा करतो की आज जग एकतर रावणविहीन होईल किंवा रामविहीन.
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रेतुरावणोराक्षसाधिपः ।क्रोधं च द्विगुणंचक्रेक्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ।।।।
ते अस्त्र प्रतिहत झाल्यावर राक्षसाधिपती रावणाचा क्रोध दुप्पट झाला; आणि क्रोधानेच त्याने तत्काळ दुसरे अस्त्र सिद्ध केले।
Verse 2
मयेनविहितंरौद्रमन्यदस्त्रंमहाद्युतिः ।उत्सृष्टुंरावणोभीमंराघवायप्रचक्रमे ।।।।
मग महाद्युतिमान रावण मायेनिर्मित, रुद्राधिष्ठित रौद्र असे भयंकर दुसरे अस्त्र राघवावर सोडण्यास उद्यत झाला।
Verse 3
ततःशूलानिनिश्चेरुर्गदाश्चमुसलानि च ।कार्मुकाद्दीप्यमानानिवज्रसाराणिसर्वशः ।।।।
त्यानंतर धनुष्यातून सर्व दिशांनी वज्रासार कठोर व तेजस्वी अशी शूले, गदा आणि मुसळे बाहेर पडली।
Verse 4
मुद्गराःकूटपाशाश्चदीप्ताश्चाशनयस्तथा ।निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णावाताइवयुगक्षये ।।।।
मुद्गर, काटेरी पाश आणि ज्वलंत वज्रासारखी नानाविध तीक्ष्ण अस्त्रे उडून निघाली—जणू युगक्षयीचे प्रचंड वारे सुटावेत।
Verse 5
तदस्त्रंराघव्श्रीमानुत्तमास्त्रविदांवरः ।जघानपरमास्त्रणगान्धर्वेणमहाद्युतिः ।।।।
तेव्हा महातेजस्वी श्रीमान् राघव—अस्त्रविद्येत श्रेष्ठांमध्ये अग्रगण्य—यांनी परम गान्धर्वास्त्राने त्या अस्त्राचा नाश करून ते निष्फळ केले.
Verse 6
तस्मिन्प्रतिहतेऽतुराघवेणमहात्मना ।रावणःक्रोधाताम्राक्षस्सौरमस्त्रमुदैरयत् ।।।।
महात्मा राघवांनी ते अस्त्र प्रतिहत करून निष्फळ केले तेव्हा, क्रोधाने तांबड्या डोळ्यांचा रावण सौरास्त्र उगारून सोडू लागला।
Verse 7
ततश्चक्राणिनिष्पेतुर्भास्वराणिमहान्ति च ।कार्मुकाद्भीमवेगस्यदशग्रीवस्यधीमतः ।।।।
तेव्हा भीषण वेग असलेल्या धीमान दशग्रीव रावणाच्या धनुष्यातून तेजस्वी व महान अशी चक्रायुधे झेपावली।
Verse 8
तैरासीद्गगनंदीप्तंसन्ततद्भिःरितस्ततः ।पतद्भिश्चदिशोदीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ।।।।
ती आयुधे सतत सर्वत्र धावून पडत असल्याने आकाश तेजाने उजळले; दिशा जणू चंद्र-सूर्य व ग्रहांनी प्रकाशित झाल्या।
Verse 9
तानिचिच्छेदबाणौघैश्चक्राणितु स राघवः ।आयुधानि च चित्राणिरावणस्यचमूमुखे ।।।।
मग राघवाने बाणांच्या वर्षावाने ती चक्रे आणि रावणाची विविध, अद्भुत आयुधे सैन्याच्या अग्रभागातच छिन्नभिन्न केली।
Verse 10
तदस्त्रंतुहतंदृष्टवारावणोराक्षसाधिपः ।विव्याथदशभिर्बाणैरामंसर्वेषुमर्मसु ।।।।
आपले अस्त्र निष्फळ झालेले पाहून राक्षसाधिपती रावणाने रामाला दहा बाणांनी सर्व मर्मस्थानी भेदले।
Verse 11
स विद्धोदशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिस्सृतैः ।रावणेनमहातेजा न प्राकम्पतराघवः ।।।।
रावणाच्या महाधनुषातून सुटलेल्या दहा बाणांनी विद्ध झाल्यावरही महातेजस्वी राघव किंचितही डगमगला नाही।
Verse 12
ततोविव्याथगात्रेषुसर्वेषुसमितिञ्जयः ।राघवस्तुसुसङ्क्रुद्धोरावणंबहुभिश्शरैः ।।।।
त्यानंतर रणजयी राघव अत्यंत क्रुद्ध होऊन अनेक शरांनी रावणाला सर्व अंगांत भेदू लागला।
Verse 13
एतस्मिन्नन्तरेक्रुद्धोराघवस्यानुजोबली ।लक्ष्मणःसायकान्सप्तजग्राहपरवीरहा ।।।।
तोच त्या वेळेस राघवाचा अनुज, पराक्रमी व शत्रुवीरांचा संहारक लक्ष्मण क्रोधाने पेटून सात बाण उचलून घेतला।
Verse 14
तै: स्सायकैर्महावेगैरावणस्यमहाद्युति ।ध्वजंमनुष्यशीर्षंतुतस्यचिच्छेदनैकधा ।।।।
त्या महावेगवान बाणांनी महातेजस्वी लक्ष्मणाने रावणाचा मनुष्यशिरोभूषित ध्वज अनेक तुकड्यांत छेदून टाकला।
Verse 15
सारदथेश्चापिबाणेनशिरोज्वलितकुण्डलम् ।जहारलक्ष्मणःश्रीमान्नैरृतस्यमहाबलः ।।।।
श्रीमान महाबली लक्ष्मणाने एका बाणाने त्या राक्षसाच्या सारथ्याचे ज्वलंत कुंडलांनी शोभणारे शिर उडविले।
Verse 16
तस्यबाणैश्चचिच्छेदधनुर्गजकरोपमम् ।लक्ष्मणोराक्षसेन्द्रस्यपञ्चभिर्निशितैस्तदा ।।।।
मग लक्ष्मणाने पाच तीक्ष्ण बाणांनी राक्षसराजाचे हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे दिसणारे धनुष्य छेदून टाकले।
Verse 17
नीलमेघनिभांश्चास्यसदश्वान् पर्वतोपमान् ।जघानाप्लुत्यगदयारावणस्यविभीषणः ।।।।
विभीषण उडी घेऊन गदेने रावणाचे निळ्या मेघासारखे काळे व पर्वतासारखे विशाल घोडे ठार मारून पाडले।
Verse 18
हताश्वात्त्तुस्वोवेगादवप्लुत्यमहारथात् ।कोपमाहारत्तीव्रंभ्रातरंप्रतिरावणः ।।।।
घोडे मारले गेल्यावर रावण वेगाने आपल्या महान रथावरून उडी मारून खाली उतरला आणि भावाकडे अत्यंत तीव्र क्रोधाने धावून गेला।
Verse 19
ततश्शक्तिंमहाशक्तिर्दीप्तार्दीप्ताशनीमिव ।विभीषणस्यचिक्षेपराक्षसेन्द्रःप्रतापवान् ।।।।
मग महाशक्तिधर, प्रतापवान राक्षसेन्द्राने विजेसारखी दीप्तिमान महाशक्ती विभीषणावर फेकली।
Verse 20
अप्राप्तामेवतांबाणैस्त्रिभिश्चिच्छेदलक्ष्मणः ।अथोदतिष्ठत्सन्नादोवानराणांमहारणे ।।।।
ती शक्ती लक्ष्यापर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच लक्ष्मणाने तीन बाणांनी तिला छिन्नभिन्न केली; आणि मग महायुद्धात वानरांचा जयघोष दुमदुमला।
Verse 21
स पपातत्रिधाछिन्नाशक्तिःकाञ्चनमालिनी ।सविस्फुलिङ्गाज्वलितामहोल्केवदिवश्च्युता ।।।।
कांचनमालांनी शोभलेली ती शक्ती तीन तुकड्यांत छिन्न होऊन कोसळली; ठिणग्या उडवीत जळत होती—जणू आकाशातून पडलेली महाउल्का।
Verse 22
ततःसम्भाविततरांकालेनापिदुरासदाम् ।जग्राहविपुलांशक्तिंदीप्यमानांस्वतेजसा ।।।।
मग रावणाने आपल्या तेजानेच दीप्त होणारी विशाल शक्ती उचलली—जी इतकी दुर्जेय होती की काळालाही तिला सामोरे जाणे कठीण।
Verse 23
सावेगिताबलवतारावणेनदुरात्मना ।जज्वालसुमहातेजादीप्ताशनिसमप्रभा ।।।।
दुरात्मा बलवान रावणाने वेगाने ती शक्ती फिरविली तेव्हा ती महातेजस्वी शक्ती प्रज्वलित झाली व ज्वलंत वज्रासारखी दीप्तिमान भासू लागली।
Verse 24
एतस्मिन्नन्तरेवीरोलक्ष्मणस्तंविभीषणम् ।प्राणसंशयमापन्नंतूर्णमभ्यवपद्यत ।।।।
तेवढ्यात वीर लक्ष्मणाने विभीषणाला प्राणसंशयात पडलेला पाहून, त्याचे रक्षण करण्यासाठी त्वरित त्याच्याकडे धाव घेतली।
Verse 25
तंविमोक्षयितुंवीरश्चापमायम्यलक्ष्मणः ।रावणंशक्तिहस्तंवैशरवर्षैरवाकिरत् ।।।।
त्याला त्या संकटातून सोडवण्यासाठी वीर लक्ष्मणाने धनुष्य ताणून, हातात शक्ती धरलेल्या रावणावर बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 26
कीर्यमाणश्शरौघेणविसृष्टेनमहात्मना ।न प्रहर्तुंमनश्चक्रेविमुखीकृतविक्रमः ।।।।
महात्मा लक्ष्मणाने सोडलेल्या बाणांच्या प्रवाहाने विद्ध होऊन, पराक्रम खुंटल्यामुळे रावणाला प्रहार करण्याचा विचारही करता आला नाही।
Verse 27
मोक्षितंभ्रातरंदृष्टवालक्ष्मणेन स रावणः ।लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदंवचनमब्रवीत् ।।।।
लक्ष्मणाने आपल्या भावाला—विभीषणाला—मुक्त केलेले पाहून, रावण लक्ष्मणासमोर उभा राहून हे वचन बोलला।
Verse 28
मोक्षितस्तेबलश्लाघिन्यस्मादेवंविभीषणः ।विमुच्यराक्षसंशक्तिस्त्वयीयंविनिपात्यते ।।।।
हे बलश्लाघी! तू अशा रीतीने विभीषणाला मुक्त केलेस; म्हणून माझ्याकडून सोडलेली ही राक्षसी शक्ती आता तुझ्यावरच कोसळेल।
Verse 29
एषातेहृदयंभित्त्वाशक्तिर्लोहितलक्षणा ।मद्भाहुपरिघोत्सृष्टाप्राणानादाययास्यति ।।।।
ही रक्तलक्षणी शक्ति, माझ्या गदेसारख्या भुजेतून सोडलेली, तुझे हृदय भेदून तुझे प्राण घेऊन जाईल।
Verse 30
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।।।
असे बोलून परम क्रुद्ध रावणाने मायेने रचलेली, अमोघ व शत्रुघातिनी, आठ घंटांनी युक्त आणि महाध्वनी करणारी ती शक्ति लक्ष्मणावर लक्ष्य करून फेकली; ती तेजाने जणू अग्नीसारखी ज्वलंत होती, आणि फेकताना तो गर्जलाही।
Verse 31
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।6.101.30।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।6.101.31।।
भीषण वेगाने फेकलेली, वज्रगर्जनेसारखा नाद करणारी ती शक्ति रणाच्या अग्रभागी लक्ष्मणावर वेगाने धावून आली।
Verse 32
साक्षिप्ताभीमवेगेनवज्राशनिसमस्वना ।शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणंरणमूर्धनि ।।।।
भीषण वेगाने फेकलेली, वज्रगर्जनेसारखा नाद करणारी ती शक्ति रणाच्या अग्रभागी लक्ष्मणावर वेगाने धावून आली।
Verse 33
तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।स्वस्त्यस्तुलक्ष्मणआयेतिमोघाभवहतोद्यमा ।।।।
धावून येणारी ती शक्ती पाहून राघव म्हणाले— “लक्ष्मणाचे कल्याण होवो; हे हतोद्यमे, तुझा प्रहार निष्फळ होवो।”
Verse 34
रावणेनरणेशक्तिःक्रुद्धेनाशीविषोपमाः ।मुक्ताशूरस्यभीतस्यलक्ष्मणस्यममज्जसा ।।।।
रणात क्रुद्ध रावणाने सोडलेली, विषारी सर्पाच्या विषासारखी भयंकर ती शक्ती निर्भय वीर लक्ष्मणात घुसली।
Verse 35
न्यपतत्सामहावेगालक्ष्मणस्यमहोरसि ।जिह्वेवोरगराजस्यदीप्यमानामहाद्युतिः ।।।।
अतिवेगाने धावणारी, प्रज्वलित महान् तेज असलेली ती शक्ती लक्ष्मणाच्या विशाल उरावर कोसळली— जणू नागराजाची ज्वलंत जिव्हा।
Verse 36
ततोरावणवेगेनसुदूरमवगाढया ।शक्त्याविभिन्नहृदयःपपातभुविलक्ष्मणः ।।।।
मग रावणाच्या प्रचंड वेगाने फार आतवर घुसलेल्या त्या शक्तीने हृदय विदीर्ण होऊन लक्ष्मण भूमीवर कोसळला।
Verse 37
तदवस्थंसमीपस्थोलक्ष्मणंप्रेक्ष्यराघवः ।भ्रातृस्नेहान्महातेजाविषण्णहृदयोऽभवत् ।।।।
जवळच त्या अवस्थेत पडलेल्या लक्ष्मणाला पाहून, भ्रातृस्नेहामुळे महातेजस्वी राघवाचे हृदय शोकाने व्याकुळ झाले।
Verse 38
स मुहूर्तमिवध्यात्वाबाष्पपर्याकुलेक्षणः ।बभूवसम्रब्धतरोयुगान्तइवपावकः ।।।।
तो क्षणभर ध्यानमग्न झाला, अश्रूंनी त्याचे नेत्र भरून आले; मग तो युगान्ताच्या अग्नीसारखा अधिकच प्रचंड झाला।
Verse 39
न विषादस्यकालोऽयमितिसञ्चिन्त्यराघवः ।चक्रेसुतुमुलंयुद्धंरावणस्यवधेधृतः ।।।।सर्वयत्नेनमहतालक्ष्मणंपरिवीक्ष्य च ।
‘हा विषादाचा काळ नाही’ असे मनाशी ठरवून, रावणवधाचा निश्चय धरून राघवाने अतिभयंकर तुंबळ युद्ध आरंभिले; आणि महान प्रयत्नाने लक्ष्मणाकडेही काळजीपूर्वक लक्ष ठेवले।
Verse 40
सददर्शततोरामःशक्त्याभिन्नंमहाहवे ।।।।लक्ष्मणंरुधिरादिग्धंसपन्नगमिवाचलम् ।
मग त्या महायुद्धात रामाने पाहिले—शक्तीने विद्ध, रक्ताने माखलेला लक्ष्मण, जणू पर्वतात रुतलेला सर्प।
Verse 41
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।। ।
पराक्रमी रावणाने फेकलेली ती शक्ती वानरश्रेष्ठ वीरांनी कितीही प्रयत्न केला तरी उपटून काढू शकली नाही. कारण त्या शीघ्रहस्त राक्षसाच्या बाणांच्या वर्षावाने ते सर्वजण अत्यंत पीडित झाले होते।
Verse 42
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।6.101.41।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।।6.101.42 ।
ती शक्ती सौमित्राला भेदून भूमीत घुसली. तेव्हा रणात क्रुद्ध व बलवान श्रीरामांनी दोन्ही हातांनी ती भयावह शक्ती घट्ट धरून उपटून काढली आणि मोडून टाकली.
Verse 43
सौमित्रिंसाविनिर्भिद्यप्रविष्टाधरणीतलम् ।तांकराभ्यांपरामृश्यरामःशक्तिंभयावहाम् ।।।।बभञ्जसमरेक्रुद्धोबलवान्विचकर्ष च ।
ती शक्ती सौमित्राला भेदून भूमीत घुसली. तेव्हा रणात क्रुद्ध व बलवान श्रीरामांनी दोन्ही हातांनी ती भयावह शक्ती घट्ट धरून उपटून काढली आणि मोडून टाकली.
Verse 44
तस्यनिष्कर्षतःशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।शराःसर्वेषुगात्रेषुपातितामर्मभेदिनः ।
तो शक्ती उपटून काढीत असताना बलवान रावणाने त्यांच्या सर्व अंगांवर मर्मभेदी बाणांचा मारा केला.
Verse 45
अचिन्तयित्वातान्बाणान्समालशिष्य च लक्ष्मणम् ।।।।अब्रवीच्चहनूमन्तंसुग्रीवं च महाकपिम् ।
त्या बाणांची पर्वा न करता श्रीरामांनी लक्ष्मणाला आलिंगन दिले आणि हनुमान व महाकपी सुग्रीव यांना संबोधून म्हणाले.
Verse 46
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
“वानरोत्तमांनो! लक्ष्मणाला चारही बाजूंनी वेढून उभे राहा व त्याचे रक्षण करा. माझ्या पराक्रमाचा हा चिर-अभिलषित काळ आता आला आहे. पापात्मा, पाप-निश्चयी हा दशग्रीव वध्य आहे—याचा वध करा. जसा उन्हाळ्याच्या शेवटी मेघदर्शनाची चातकाला आस लागते, तसाच हा क्षण मला प्राप्त झाला आहे।”
Verse 47
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।6.101.46।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।6.101.47।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
हे वानरश्रेष्ठांनो, लक्ष्मणाला चारही बाजूंनी वेढून ठाम उभे राहा. माझ्या पराक्रमाचा चिरकाल अपेक्षित असा हा समय आता प्राप्त झाला आहे. पापात दृढ असलेला हा पापात्मा दशग्रीव वध्य आहे—त्याचा वध करा. जसा घर्मान्ती चातकाला मेघदर्शनाची आस लागते, तसा हा क्षण मला अत्यंत काङ्क्षित आहे.
Verse 48
अस्मिन् मुहूर्तेनचिरात्सत्यंप्रतिशृणोमिवः ।।।।अरावणमरामंवाजगद्ध्रक्ष्यथवानराः ।
हे वानरांनो, याच मुहूर्तावर मी तुम्हांला सत्य प्रतिज्ञा देतो—लवकरच तुम्ही जग एकतर रावणाविना, नाहीतर रामाविना पाहाल.
Verse 49
राज्यनाशंवनेवासंदण्डकेपरिधावनम् ।।।।वैदेह्याश्चपरामर्शंरक्षोभिश्चसमागमम् ।
राज्याचा नाश, वनवास, दंडकात भटकंती, आणि वैदेहीचा अपमान व राक्षसांशी तिचा सामना—हे सर्व दुःख आज माझ्या समोर प्रत्यक्ष उभे आहे.
Verse 50
प्राप्तंदुःखंमहद्घोरंक्लेशश्चनिरयोपमः ।।।।अद्यसर्वमहंत्यक्ष्येनिहत्वारावणंरणे ।
माझ्यावर आलेले हे भयंकर महान् दुःख आणि नरकासारखा क्लेश आजच संपेल; कारण रणांगणात रावणाचा वध करून मी हे सर्व टाकून देईन।
Verse 51
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।।।
ज्याच्यासाठी मी ही वानरसेना एकत्र केली; ज्याच्यासाठी रणात वालिचा वध करून सुग्रीवाला राज्यावर प्रतिष्ठित केले; ज्याच्यासाठी सागर ओलांडला गेला आणि समुद्रावर सेतू उभारण्यास आरंभ झाला—तोच पापी आज या रणात माझ्या दृष्टीच्या आवाक्यात आला आहे।
Verse 52
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।6.101.51।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।6.101.52।।
माझ्या दृष्टीच्या आवाक्यात येऊन हा जगण्यास पात्र नाही। जसा दृष्टिविष असलेला सर्प वैनतेय (गरुड) यांच्या नजरेत आला की त्याचा नाश निश्चित, तसाच हा रावण माझ्यासमोर आहे।
Verse 53
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।।।
माझ्या दृष्टीच्या आवाक्यात येऊन हा जगण्यास पात्र नाही। जसा दृष्टिविष असलेला सर्प वैनतेय (गरुड) यांच्या नजरेत आला की त्याचा नाश निश्चित, तसाच हा रावण माझ्यासमोर आहे।
Verse 54
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।6.101.53।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।6.101.54।।
आज माझ्या या संग्रामात रामाचे खरे ‘रामत्व’ प्रकट होवो; तीनही लोक—गंधर्वांसह, देवांसह, ऋषी व चारणांसह—ते पाहोत।
Verse 55
स्वस्थापश्यतदुर्धर्षायुद्धंवानरपुङ्गवाः ।असीनाःपर्वताग्रेषुममेदंरावणस्य च ।।।।
हे वानरश्रेष्ठ वीरांनो! स्थिर राहून पाहा—पर्वतशिखरांवर बसून—माझे आणि रावणाचे हे दुर्धर्ष युद्ध।
Verse 56
अद्यरामस्यरामत्वंपश्यन्तुममसंयुगे ।त्रयोलोकास्सगन्धर्वास्सदेवास्सर्षिचारणाः ।।।।
आज माझ्या या संग्रामात रामाचे खरे ‘रामत्व’ प्रकट होवो; तीनही लोक—गंधर्वांसह, देवांसह, ऋषी व चारणांसह—ते पाहोत।
Verse 57
अद्यकर्मकरिष्यामियल्लोकाःसचराचराः ।सदेवाःकथयिष्यन्तियावद्भूमिर्धरिष्यति ।।।।समागम्यसदालोकेयथायुद्धंप्रवर्तितम् ।
आज मी असे कर्म करीन की चराचरांसह सर्व लोक, देवांसह, जोवर पृथ्वी टिकेल तोवर सांगत राहतील—समवेत जगासमोर येथे हे युद्ध कसे प्रवर्तले.
Verse 58
एवमुक्त्वाशितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।।।।आजघानरणेरामोदशग्रीवंसमाहितः ।
असे बोलून, पूर्ण समाहित रामाने रणात तप्त कांचन-भूषणांनी शोभित तीक्ष्ण बाणांनी दशग्रीवावर प्रहार केला।
Verse 59
अथप्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापिरावणः ।।।।अभ्यवर्षत्तदारामंधाराभिरिवतोयदः ।
मग रावणाने प्रदीप्त नाराच व मुसळांनी रामावर असा मारा-वर्षाव केला, जसा मेघ जलधारा बरसवितो।
Verse 60
रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।।।।शराणां च शराणां च बभूवतुमुलःस्वनः ।
राम व रावण यांनी सोडलेले बाण जेव्हा आकाशात परस्परांवर आदळू लागले, तेव्हा बाणांच्या बाणांशी झालेल्या संघातातून अत्यंत घोर असा निनाद उठला।
Verse 61
तेभिन्नाश्चविकीर्णाश्चरामरावणयोःशराः ।।।।अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रानिपेतुर्धरणीतले ।
राम-रावणांचे ते बाण तुटून व विखुरून गेले; अग्रभागी ज्वाला धारण केलेले ते आकाशातून खाली येऊन भूमीवर कोसळले।
Verse 62
तयोर्ज्यातलनिर्घोषारामरावणयोर्महान् ।।।।त्रासनःसर्वभूतानांबभूवाद्भुतदर्शनः ।
राम व रावण यांच्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा महान् टंकार उठला; तो सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारा आणि पाहणाऱ्यास अद्भुत वाटावा असा होता।
Verse 63
सकीर्यमाणश्शरजालवृष्टिभिर्महात्मनादीप्तधनुष्मतार्दितः ।भयात्प्रदुद्रावसमेत्यरावणोयथाविलेनाभिहतोबलाहकः ।।।।
दीप्त धनुष्य धारण करणाऱ्या महात्मा (राम) यांच्या शरजाल-वृष्टीने सर्वत्र उधळत-फेकत आघात झाल्याने, रावण भयाने आपल्या अनुचरसह पळून गेला—जसा वाऱ्याने झोडपलेला मेघ दूर ढकलला जातो।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Lakshmana’s interception of a lethal strike meant for Vibhishana, prioritizing allied protection over personal safety; the episode frames battlefield choice as a dharmic obligation to defend the righteous refugee-ally.
Rama models crisis ethics: grief is acknowledged but not indulged; he converts sorrow into disciplined resolve, anchors action in a public vow (satya), and re-centers the war’s purpose as the removal of adharma rather than personal vengeance.
The sarga is set in the frontline of the Lanka war (mahāraṇa/mahāhava) and highlights martial culture rather than geography—especially chariot insignia, ritualized challenge-speech, and named astras (Gandharva, Saura) as markers of epic-era warfare.