Sarga 31
मायाशिरोप्रदर्शनम् (The Display of the Illusory Head of Rāma)
युद्धकाण्ड
या सर्गात लंकेचे हेर रावणाला कळवितात की रामाची “अचल” वानरसेना सुवेल पर्वतावर ठाण मांडून आक्रमणास सिद्ध आहे. त्यामुळे अस्वस्थ झालेला रावण सभा बोलावून विचार करतो; पण उघड युद्धाऐवजी तो मनोवैज्ञानिक डाव निवडतो. मायाविद्येत निपुण असा राक्षस विद्युज्जिह्व याला बोलावून राघवाचे बनावट शिर आणि धनुष्य मायेने तयार करण्याची आज्ञा देतो. सीतेचा धैर्यभंग करण्याच्या हेतूने रावण अशोकवनिकेत जातो. तेथे सीता भूमीवर बसलेली, मस्तक झुकवून, पतीचिंतनात तल्लीन आणि राक्षसींच्या पहाऱ्यात दिसते. रावण तिला धमकी व दबावाच्या भाषेत सांगतो की प्रहस्ताच्या नेतृत्वाखाली रात्रीच्या हल्ल्यात राम व प्रमुख वानर मारले गेले; आणि त्या खोट्याला “पुरावा” देण्यासाठी बनावट शिर तिच्यासमोर ठेवतो, नंतर रामाचे प्रसिद्ध धनुष्यही दाखवितो. हा अध्याय युद्धातील प्रचार-युद्धाचे स्वरूप दाखवतो—भीती, खोटी वार्ता आणि रंगवलेला पुरावा यांद्वारे शरणागती घडविण्याचा प्रयत्न; याच्या विरुद्ध सीतेची एकनिष्ठा व स्थैर्य तिच्या स्थितीतूनच सूचित होते.
Shlokas
Verse 1
ततस्तमक्षोभ्यबलंलङ्काधिपतयेचराः ।सुवेलेराघवंशैलेनिविष्टंप्रत्यवेदयन् ।।।।
त्यानंतर हेरांनी लंकेच्या अधिपतीस कळविले—अक्षोभ्य बळाने युक्त राघव सुवेल पर्वतावर सैन्यासह येऊन निविष्ट झाला आहे।
Verse 2
चाराणांरावणश्श्रुत्वाप्राप्तंरामंमहाबलम् ।जातोद्वेगोऽभवत्किञ्चित्सचिवानिदमब्रवीत् ।।।।
चारांकडून महाबली श्रीराम आले आहेत हे ऐकून रावण किंचित् व्याकुळ झाला आणि आपल्या सचिवांना हे वचन बोलला।
Verse 3
मन्त्रिणश्शीघ्रमायान्तुसर्वेवैसुसमाहिताः ।अयंनोमन्त्रकालोहिसम्प्रप्ताइतिराक्षसाः ।।।।
राक्षस म्हणाले—“सर्व मंत्री शीघ्र येवोत, मन एकाग्र करून; कारण आपला मंत्रविचाराचा काळ आता प्राप्त झाला आहे।”
Verse 4
तस्यतद्वचनंश्रुत्वामन्त्रिणोऽभ्यागमन् द्रुतम् ।ततस्समन्त्रयामासराक्षसैस्सचिवैस्सह ।।।।
त्याचे वचन ऐकून मंत्री त्वरेने तेथे आले। मग त्याने राक्षस व आपल्या सचिवांसह सल्लामसलत केली॥
Verse 5
मन्त्रयित्वासदुर्धर्षःक्षमंयत्समनन्तरम् ।विसर्जयित्वासचिवान्प्रविवेशस्वमालयम् ।।।।
त्यानंतर दुर्धर्ष रावणाने पुढे काय योग्य ते विचार करून सचिवांना निरोप दिला आणि आपल्या राजवाड्यात प्रवेश केला।
Verse 6
ततोराक्षसमाहूयविद्युज्जिह्वंमहाबलम् ।मायाविदंमहामायःप्राविशद्यत्रमैथिली ।।।।
मग महामायावी रावणाने मायाविद्येत निपुण असा महाबलवान राक्षस विद्युज्जिह्व याला बोलावून, जिथे मैथिली होती तिथे प्रवेश केला।
Verse 7
विद्युज्जिह्वंचमायाज्ञमब्रवीद्राक्षसाधिपः ।मोहयिष्यावहेसीतांमाययाजनकात्मजाम् ।।।।
राक्षसाधिपतीने मायाज्ञ विद्युज्जिह्वास म्हटले—“मायेच्या बळावर आपण जनकनंदिनी सीतेला मोहात पाडू.”
Verse 8
शिरोमायामयंगृह्यराघवस्यनिशाचर: ।त्वंमांसमुतिष्ठस्वमहच्चसशरंधनुः ।।।।
हे निशाचर राक्षसा! राघवाचे मायामय शिर घेऊन ये, आणि माझ्यासमोर उभा राहा—ते महान धनुष्यही बाणासह घेऊन ये।
Verse 9
एवमुक्तस्तथेत्याहविद्युज्जिह्वोनिशाचरः ।दर्शयामासतांमायांसुप्रयुक्तांसरावणे ।।।।तस्यतुष्टोऽभवद्राजाप्रददौचविभूषणम् ।
असे सांगितल्यावर निशाचर विद्युज्जिह्व ‘तथास्तु’ असे म्हणाला आणि रावणाला ती सुयोजित माया दाखविली. त्याच्यावर राजा प्रसन्न झाला व त्याला एक विभूषण प्रदान केले.
Verse 10
अशोकवनिकायांतुसीतादर्शनलालसः ।वैरृतानामधिपतिस्संविवेशमहाबलः ।।।।
सीतेचे दर्शन घ्यावे या उत्कंठेने तो महाबली राक्षसाधिपती अशोकवाटिकेत प्रवेशला।
Verse 11
ततोदीनामदैन्यार्हांददर्शधनदानुजः ।।।।अधोमुखींशोकपरामुपविष्टांमहीतले ।भर्तारमेवध्यायन्तीमशोकवविकांगताम् ।।।।
त्यानंतर धनदाचा अनुज (रावण) सीतेला पाहू लागला—ती दीन दिसत होती, तरी दैन्यास अयोग्य; मुख खाली घालून शोकात निमग्न, भूमीवर बसलेली, अशोकवाटिकेत केवळ पतीचेच चिंतन करणारी।
Verse 12
ततोदीनामदैन्यार्हांददर्शधनदानुजः ।।6.31.11।।अधोमुखींशोकपरामुपविष्टांमहीतले ।भर्तारमेवध्यायन्तीमशोकवविकांगताम् ।।6.31.12।।
भयानक राक्षसींनी सर्व बाजूंनी पहारा दिलेल्या सीतेजवळ तो गेला; आनंदाने ‘प्रहर्ष’ असे आपले नाव कीर्तित करीत जनकनंदिनीला हे धृष्ट वचन बोलला।
Verse 13
उपास्यमानांघोराभीराक्षसीभिरितस्ततः ।उपसृत्यततस्सीतांप्रहर्षंनामकीर्तयन् ।।।।इदंचवचनंधृष्टमुवाचजनकात्मजाम् ।
भयानक राक्षसींनी सर्व बाजूंनी पहारा दिलेल्या सीतेजवळ तो गेला; आनंदाने ‘प्रहर्ष’ असे आपले नाव कीर्तित करीत जनकनंदिनीला हे धृष्ट वचन बोलला।
Verse 14
सान्त्व्यमानामयाभद्रेयमुपाश्रित्यवल्गसे ।खरहन्तासतेभर्ताराघवस्समरेहतः ।।।।
“भद्रे! मी तुला समजावून सान्त्वन देत असतानाही तू ज्याच्यावर आधार ठेवून गर्व करतेस—तो तुझा पती, खरहंता राघव, रणांगणात मारला गेला आहे।”
Verse 15
छिन्नंतेसर्वतोमूलंदर्पस्तेनिहतोमया ।व्यसनेनात्मनस्सीते ममभार्याभविष्यसि ।।।।
तुझा आधार सर्व बाजूंनी छिन्न झाला आहे आणि माझ्यामुळे तुझा दर्प नष्ट झाला आहे। हे सीते, आपल्या या आपत्तीमुळे तू माझी पत्नी होशील।
Verse 16
विसृजेमांमतिंमूढे: किंमृतेनकरिष्यसि ।भवस्वभद्रे: भार्याणांसर्वेसामीश्वरीमम ।।।।
मूढे, हा विचार सोड; मृतासमान पतीचा तू काय करशील? हे भद्रे, माझ्या सर्व पत्नींची अधीश्वरी हो।
Verse 17
अल्पपुण्ये: निवृत्तार्थे: मूढे: पण्डितमानिनि: ।शृणुभर्तृवधंसीते: घोरंवृत्रवधंयथा ।।।।
अल्पपुण्ये, निवृत्तार्थे, मूढे—पंडितमानिनि! हे सीते, आपल्या पतीच्या घोर वधाची वार्ता ऐक; जशी वृत्रवधाची कथा।
Verse 18
समायातस्समुद्रान्तंमांहन्तुंकिलराघवः ।वानरेन्द्रप्रणीतेनबलेनमहतावृतः ।।।।
राघव मला मारण्यासाठी समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत आला आहे—वानरेंद्राच्या नेतृत्वाखालील महान सेनेने वेढलेला।
Verse 19
सन्निविष्टस्समुद्रस्यपीड्यतीरमथोत्तरम् ।बलेनमहतारामोव्रजत्यस्तंदिवाकरे ।।।।
मग सूर्य अस्ताला गेल्यावर महाबली श्रीरामांनी आपल्या विशाल सेनेसह समुद्राच्या उत्तरेकाठी छावणी केली; तीरावर दडपण ठेवून आक्रमणास सज्ज होऊन तेथे थांबले।
Verse 20
अथाध्वनिपरिश्रान्तमर्धरात्रेस्थितंबलम् ।सुखसुप्तंसमासाद्यचारित्रंप्रथमंचरैः ।।।।
मग प्रवासाने थकलेले त्यांचे सैन्य अर्धरात्री थांबून सुखाने झोपले असता, माझे अग्रगण्य गुप्तचर जवळ जाऊन त्यांची संपूर्ण स्थिती व हालचाल जाणून आले।
Verse 21
तत्प्रहस्तप्रणीतेनबलेनमहतामम ।बलमस्यहतंरात्रौयत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।।।
तेथेच रात्री प्रहस्ताच्या नेतृत्वाखालील माझ्या विशाल सेनेने त्या ठिकाणी त्यांच्या सैन्यावर आघात केला, जिथे लक्ष्मणासह श्रीराम होते।
Verse 22
पट्टसान्परिघांश्चक्रान्दण्डान्महायशान् ।बाणजालानिशूलानिभास्वरान्कूटमुद्गरान् ।।।।यष्टीश्चतोमरान् शक्तीश्चक्राणिमुसलानिच ।उद्यम्योद्यम्यरक्षोभिर्वानरेषुनिपातितां ।।।।
पट्टिस, परिघ, चक्र, भारी दंड, बाणांचे जाळे, शूल, तेजस्वी कूट-मुद्गर, यष्टी, तोमर, शक्ती, पुन्हा पुन्हा चक्रे व मुसळे—हे सर्व राक्षस वारंवार उचलून वानरांवर फेकून देत होते।
Verse 23
पट्टसान्परिघांश्चक्रान्दण्डान्महायशान् ।बाणजालानिशूलानिभास्वरान्कूटमुद्गरान् ।।6.31.22।।यष्टीश्चतोमरान् शक्तीश्चक्राणिमुसलानिच ।उद्यम्योद्यम्यरक्षोभिर्वानरेषुनिपातितां ।।6.31.23।।
पट्टिस, परिघ, चक्र, भारी दंड, बाणांचे जाळे, शूल, तेजस्वी कूट-मुद्गर, यष्टी, तोमर, शक्ती, पुन्हा पुन्हा चक्रे व मुसळे—हे सर्व राक्षस वारंवार उचलून वानरांवर फेकून देत होते।
Verse 24
अथसुप्तस्यरामस्यप्रहस्तेनप्रमाथिना ।असक्तंकृतहस्तेनशिरश्छिन्नंमहासिना ।।।।
तेव्हा प्रमाथी, पराक्रमी प्रहस्ताने झोपलेल्या रामाचे शिर, सिद्धहस्ताने, कोणतीही आसक्ती न ठेवता, महाखड्गाने छिन्न केले।
Verse 25
विभीषणस्समुत्पत्यनिगृहीतोयदृच्छया ।दिशःप्रव्राजितस्सर्वैस्सर्लक्ष्मणःप्लवगैस्सहा ।।।।
विभीषण उठताच तो अनपेक्षितपणे पकडला गेला; आणि लक्ष्मण वानरसेनेसह सर्व दिशांना हुसकावून विखुरला गेला।
Verse 26
सुग्रीवोग्रीनयासीतेभग्नयाप्लवगाधिपः ।निरस्तहनुकश्शेतेहनुमान्राक्षसैर्हतः ।।।।
“हे सीते! वानराधिप सुग्रीव गळा मोडून पडला आहे; आणि हनुमान, ज्याची हनुवटी तुटली आहे, तो राक्षसांनी मारलेला पडला आहे।”
Verse 27
जाम्बवानथजानुभ्यामुत्पतन्निहतोयुधि ।पट्टसैर्बहुभिश्छिन्नोनिकृत्तःपादपोयथा ।।।।
रणांगणात जांबवान गुडघ्यांवरून उठताच हत झाला; अनेक पट्टस-शस्त्रांनी छिन्नभिन्न होऊन तो वृक्षाप्रमाणे कोसळला।
Verse 28
मैन्दश्चद्विविदश्चोभौनिहतौवानरर्षभौ ।।।।निश्श्वसन्तौरुदन्तौचरुधिरेणसमुक्षितौ ।असिनाव्यायतौछिन्नौमध्येह्यरिनिषूदनौ ।।।।
मैंद व द्विविद—वानरांतील वृषभ, शत्रुनाशक—दोघेही हत होऊन पडले आहेत; श्वास कोंडत, आक्रोश करत, रक्ताने माखलेले, तलवारीने मध्यभागी फाडलेले।
Verse 29
मैन्दश्चद्विविदश्चोभौनिहतौवानरर्षभौ ।।6.31.28।।निश्श्वसन्तौरुदन्तौचरुधिरेणसमुक्षितौ ।असिनाव्यायतौछिन्नौमध्येह्यरिनिषूदनौ ।।6.31.29।।
मैंद व द्विविद—वानरांतील वृषभ, शत्रुनाशक—दोघेही हत होऊन पडले आहेत; श्वास कोंडत, आक्रोश करत, रक्ताने माखलेले, तलवारीने मध्यभागी फाडलेले।
Verse 30
अनुतिष्ठतिमेदिन्यांपनसःपनसोयथा ।।।।नाराचैर्बहुभिश्चिन्नश्शेतेदर्यांदरीमुखः ।कुमुदस्तुमहातेजानिष्कूजन्सायकै: कृतः ।।।।
पनस पृथ्वीवर फणसाच्या वृक्षासारखा कोसळून पडला आहे; दरीमुखही अनेक नाराचांनी छिन्नभिन्न होऊन जमिनीवर पडला आहे; आणि महातेजस्वी कुमुद बाणांनी विदीर्ण होऊन निःशब्द पडला आहे।
Verse 31
अनुतिष्ठतिमेदिन्यांपनसःपनसोयथा ।।6.31.30।।नाराचैर्बहुभिश्चिन्नश्शेतेदर्यांदरीमुखः ।कुमुदस्तुमहातेजानिष्कूजन्सायकै: कृतः ।।6.31.31।।
पनस पृथ्वीवर फणसाच्या वृक्षासारखा कोसळून पडला आहे; दरीमुखही अनेक नाराचांनी छिन्नभिन्न होऊन जमिनीवर पडला आहे; आणि महातेजस्वी कुमुद बाणांनी विदीर्ण होऊन निःशब्द पडला आहे।
Verse 32
अङ्गदोबहुभिश्छिन्नश्शरैरासाद्यराक्षसैः ।पतितोरुधिरोद्गारीक्षितौनिपतिताङ्गदः ।।।।
राक्षसांनी घेरून अङ्गदाला अनेक बाणांनी छिन्न केले; रक्त ओकित तो भूमीवर कोसळला, आणि त्याचे अंगद (बाजूबंद) सैल होऊन खाली सरकले।
Verse 33
हरयोमथितानागैरथजातैस्तथापरे ।शयितामृदिताश्चाश्वैर्यायुवेगैरिवाम्बुदाः ।।।।
काही वानर हत्तींच्या पायाखाली चिरडले गेले, काही रथसमूहांनी मथित झाले; आणि काही घोड्यांच्या वेगाने तुडवले जाऊन विखुरले पडले—जसे वाऱ्याच्या वेगाने मेघ फाटून जातात।
Verse 34
प्रहृताश्चपरेत्रस्ताहस्यमानाजघन्यतः ।अभिद्रुतास्तुरक्षोभिस्सिंहैरिवमहाद्विपाः ।।।।
काही वानर आघाताने भयभीत होऊन मागून हसत हसत दडपले जात पळाले. राक्षसांनी त्यांना असे हुसकावले, जसे सिंह महाहत्तींचा पाठलाग करतात।
Verse 35
सागरेपतिताःकेचित्केचिग्दगनमाश्रिताः ।ऋक्षावृक्षानुपारूढावानरींवृत्तिमाश्रिताः ।।।।
काही समुद्रात पडले, काहींनी आकाशाचा आश्रय घेतला. अस्वलांनीही वानरांची रीत धरून झाडांवर चढून घेतले.
Verse 36
सागरस्यचतीरेषुशैलेषुचवनेषुच ।पिङ्गलास्तेविरूपाक्षैर्बहुभिर्बहवोहताः ।।।।
समुद्रकिनारी, पर्वतांवर आणि वनांत, पिंगल नेत्रांचे ते अनेक वानर अनेक विरूप नेत्रांच्या राक्षसांनी ठार केले.
Verse 37
एवंतवहतोभर्ताससैन्योममसेनया ।क्षतजार्द्रंरजोध्वस्तमिदंचस्याहृतंशिरः ।।।।
अशा रीतीने तुझा पती सैन्यासह माझ्या सेनेने मारला आहे। आणि हे पाहा त्याचे शिर—जखमेच्या रक्ताने ओले, धुळीने माखलेले—इथे आणले आहे॥
Verse 38
ततःपरमदुर्धर्षोरावणोराक्षसेश्वरः ।सीतायामुपशन्त्यांराक्षसीमिदमब्रवीत् ।।।।
त्यानंतर परम दुर्धर्ष असा राक्षसेश्वर रावण, सीता ऐकत असताना, एका राक्षसीला हे वचन बोलला॥
Verse 39
राक्षसंक्रूरकर्माणंविद्युज्जिह्वंत्वमानय ।येनतद्राघवशिरस्सङ्ग्रामात्स्वयमाहृतम् ।।।।
क्रूर कर्म करणारा राक्षस विद्युज्जिह्व याला इथे आणा—ज्याने स्वतः रणांगणातून राघवाचे ते शिर आणले आहे॥
Verse 40
विद्युज्जिह्वस्ततोगृह्यशिरस्तत्सशरासनम् ।प्रणामंशिरसाकृत्वारावणस्याग्रतस्थितः ।।।।
त्यानंतर विद्युज्जिह्वाने ते शिर धनुष्यासह हातात घेऊन, मस्तक झुकवून प्रणाम केला आणि रावणाच्या समोर उभा राहिला॥
Verse 41
तमब्रवीत्ततोराजारावणोराक्षसंस्थितम् ।विद्युज्जिह्वंमहाजिह्वंसमीपपरिवर्तिनम् ।।।।
तेव्हा राजा रावणाने जवळ येऊन उभ्या असलेल्या महाजिह्वा विद्युज्जिह्व या राक्षसास संबोधून म्हटले।
Verse 42
अग्रतःकुरुसीतायाश्शीघ्रंदाशरधेशशिरः ।अवस्थांपश्चिमांभर्तुःकृपणासाधुपश्यतु ।।।।
लवकर दाशरथी (राम) याचे शिर सीतेच्या पुढे ठेव; ती कृपण स्त्री आपल्या पतीची अंतिम अवस्था नीट पाहो।
Verse 43
एवमुक्तंतुतद्रक्षशशिरस्तत्प्रियदर्शनम् ।उपनिक्षिप्यसीतायाःक्षिप्रमन्तरधीयत ।।।।
असे बोलून त्या राक्षसाने ते प्रियदर्शन शिर सीतेजवळ ठेवले आणि क्षणार्धात तो अदृश्य झाला.
Verse 44
रावणश्चापिचिक्षेपभस्वरंकार्मुकंमहत् ।त्रिषुलोकेषुविख्यातंसीतामिदमुवाचह ।।।।
रावणानेही त्रैलोक्यात विख्यात असे ते महान, तेजस्वी धनुष्य खाली टाकले आणि मग सीतेला हे वचन म्हणाला.
Verse 45
इदंतुतवरामस्यकार्मुकंज्यासमायुतम् ।इहप्रहस्तेनानीतंहत्वातंनिशिमानुषम् ।।।।
हे तुझ्या रामाचे धनुष्य आहे, प्रत्यंचेसह सज्ज. त्या मनुष्याला रात्री मारून प्रहस्त हे इथे घेऊन आला आहे.
Verse 46
सविद्युज्जिह्वेनसहैवतच्छिरोधनुश्चभूमौविनिकीर्यरावणः ।विदेहराजस्यसुतांयशस्विनींततोऽब्रवीत्तांभवमेवशानुगा ।।।।
तेव्हा रावणाने विद्युज्जिह्वासह ते शिर व धनुष्य भूमीवर ठेवून विदेहराजाच्या यशस्विनी कन्येला म्हटले— “आता तू माझ्याच वशात राहा; माझ्या इच्छेनुसार वाग।”
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s deliberate use of deception—manufacturing an illusory severed head and staging it before Sītā—to compel consent. The ethical dilemma centers on whether victory-seeking strategy can justify coercion and falsehood, positioning propaganda as a form of violence against moral agency.
The chapter illustrates that adharmic power often substitutes intimidation for truth and seeks to collapse inner resolve rather than defeat an opponent openly. By juxtaposing Sītā’s single-minded remembrance of her husband with Rāvaṇa’s manipulative speech, it frames steadfastness and integrity as resistance to coercive narratives.
Suvela marks the vānaras’ strategic positioning near Laṅkā; the northern seashore encampment situates the invasion logistics; and Aśokavanikā functions as the cultural-symbolic space of captivity and moral testing, where staged objects (the ‘head’ and famed bow) are used as instruments of psychological control.