Sarga 29
शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp
युद्धकाण्ड
या सर्गात चर-नीतीचा महत्त्वाचा क्रम—राजसभेतून शत्रु-शिबिरापर्यंतचा गुप्तवार्तेचा प्रवाह—उलगडतो. शुकाचा वृत्तांत ऐकून रावणाला वानरसेनेचा महासमागम आणि रामाचे प्रमुख सहकारी—रामाचा ‘उजवा हात’ समान लक्ष्मण, सुग्रीव, अंगद, हनुमान, जांबवान व अन्य सेनानायक—यांचे वर्णन कळते. अंतःकरणात तो हादरतो, पण बाहेरून प्रचंड क्रोध दाखवतो. युद्धापूर्वी शत्रूची स्तुती केल्याबद्दल तो शुक व सारण यांना झापतो; हे राजनितीत मंत्रिधर्माचे अपयश व निष्ठाभंग मानून दंडाची धमकी देतो, पण त्यांच्या पूर्वसेवेची आठवण करून संयम ठेवतो आणि वध न करता त्यांना सोडून देतो. यानंतर रावण महोदराला कुशल गुप्तहेर बोलावण्यास सांगतो आणि रामाचा हेतू, दिनचर्या व अंतर्गत सल्लागारवर्तुळ यांची माहिती मिळवण्याची आज्ञा देतो. शार्दूलच्या नेतृत्वाखाली ते छद्मवेषाने सुवेल प्रदेशात जातात; तेथे धर्मात्मा विभीषण त्यांना ओळखतो आणि शार्दूल पकडला जातो. वानर त्यांना मारण्यास धावतात, पण रामाची करुणा मध्ये पडते; शार्दूलसह सर्वांना मुक्त केले जाते. भयभीत व अपमानित होऊन ते लंकेत परत येतात आणि सुवेलजवळ तळ ठोकलेल्या रामाच्या प्रबळ व दुर्जय वानरसेनेचे वृत्त दशग्रीवाला सांगतात; या रणनीतिक आढाव्याने सर्ग समाप्त होतो।
Shlokas
Verse 1
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।।।
शुकाने सांगितलेला वृत्तांत ऐकून आणि वानर-युथपतींना पाहून—रामाजवळ उभा असलेला आपला भाऊ विभीषण, रामाचा उजवा भुजासमान महावीर्य लक्ष्मण, सर्व वानरांचा राजा भीमविक्रम सुग्रीव, बलवान अंगद, पराक्रमी हनुमान, अजेय जांबवान, तसेच सुषेण, कुमुद, नील, नल, गज, गवाक्ष, शरभ, मैंद आणि द्विविद—हे सर्व पाहून रावणाचे अंतःकरण काहीसे व्याकुळ झाले व तो क्रोधाने पेटला। मग त्यांच्या कथनाच्या शेवटी त्याने त्या दोन वीर शुक व सारण यांना धारेवर धरले।
Verse 2
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
“इथून जा; रामाचा निश्चय तपासा. त्याच्या निकटच्या—मंत्री आणि प्रेमाने त्याच्याकडे आलेले मित्र-सहकारी—यांचाही नीट शोध घ्या.”
Verse 3
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
मग बाहेर सतत फिरणारे निशाचर हेर दशग्रीवापाशी आले आणि सुवेल पर्वताजवळ तळ ठोकलेल्या भीमबल, महाबल सैन्याची वार्ता निवेदिली।
Verse 4
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
त्याने सुषेण, कुमुद, नील आणि प्लवगांतील श्रेष्ठ नल, तसेच गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द आणि द्विविद यांनाही पाहिले।
Verse 5
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
रावणाचे हृदय किंचित् व्याकुळ झाले आणि क्रोध जागा झाला; तेव्हा वृत्तांताच्या शेवटी त्याने त्या दोन वीर दूतांना—शुक व सारणाला—धारेवर धरले।
Verse 6
अधोमुखौतौप्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।रोषगद्गदयावाचासंरब्धंपरुषंवचः ।।।।
अधोमुख होऊन नम्रतेने उभ्या असलेल्या शुक-सारणांना रावणाने क्रोधाने गद्गद झालेल्या वाणीने उग्र व कठोर शब्द सुनावले।
Verse 7
नतावत्सदृशंनामसचिवैरुपजीविभिः ।विप्रियंनृपतेर्वक्तुंनिग्रहेप्रग्रहेप्रभोः ।।।।
तो म्हणाला—“प्रभूच्या कृपेवर उपजीविका करणाऱ्या सचिवांनी, दंड देणे व पुरस्कार देणे ज्याच्या हाती आहे अशा राजाला अप्रिय वचन बोलणे शोभत नाही।”
Verse 8
रिपूणांप्रतिकूलानांयुद्धार्थमभिवर्तताम् ।उभाभ्यांसदृशंनामवक्तुमप्रस्तवेस्तवम् ।।।।
“प्रतिकूल शत्रूंविरुद्ध युद्धासाठी आपण निघालो आहोत; अशा अयोग्य वेळी तुम्हा दोघांनी त्यांची स्तुती करणे काय योग्य आहे?”
Verse 9
आचार्यागुरवोवृद्धावृथावांपर्युपासिताः ।सारंयद्राजशास्त्राणामनुजीव्यंनगृह्यते ।।।।
आचार्य, गुरु आणि वृद्धजन यांची तुम्ही दोघांनी व्यर्थच सेवा केली; कारण राजशास्त्रांचा जो जीवनोपयोगी सार आहे, तो तुम्ही ग्रहण केला नाही।
Verse 10
गृहीतोवानविज्ञातोभारोऽज्ञानस्यवाह्यते ।ईदृशै: सचिवैर्युक्तोमूर्खैर्दिष्ट्यधराम्यहम् ।।।।
तुम्ही गोष्ट पकडली खरी, पण तिचा अर्थ उमगला नाही; म्हणून अज्ञानाचे ओझेच वाहिले जात आहे। अशा मूर्ख सचिवांनी वेढलेला असूनही, केवळ दैवयोगाने मी अजूनही हे राज्य सांभाळतो आहे।
Verse 11
किंनुमृत्योर्भयंनास्तिवक्तुंमांपरुषंवचः ।यस्यमेशासतोजिह्वाप्रयच्छतिशुभाशुभम् ।।।।
मृत्यूचे भय नाही काय, म्हणून माझ्याशी कठोर वचन बोलता? ज्याच्या आज्ञेने तुमची जीभही शुभ वा अशुभ बोलण्यास बाध्य होऊ शकते।
Verse 12
अप्येवदहनंस्पृष्टवावनेतिष्ठन्तिपादपाः ।राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्तेनापराधिनः ।।।।
अग्नीचा स्पर्श झाला तरी वनातील वृक्ष उभे राहतात; पण राजदंडाच्या दोषाने स्पर्शिले गेलेले अपराधी टिकून राहू शकत नाहीत।
Verse 13
हन्यामहंत्विमौपापौशत्रुपक्षप्रशंसकौ ।यदिपूर्वोपकारैस्तुनक्रोधोमृदुतांव्रजेत् ।।।।
शत्रुपक्षाची स्तुती करणाऱ्या या दोन पाप्यांना मी नक्कीच ठार केले असते; परंतु त्यांच्या पूर्वीच्या उपकारांचे स्मरण झाल्याने माझा क्रोध मृदू होऊन शमला।
Verse 14
अपध्वंसतगच्छध्वंसन्निकर्षाद्इतोमम ।नहिवांहन्तुमिच्छामिस्मराम्युपकृतानिवाम् ।।।।हतावेवकृतघ्नौतौमयिस्नेहपराङ्मुखौ ।
निघून जा, माझ्या सान्निध्यातून त्वरित दूर व्हा। तुमचा वध करण्याची माझी इच्छा नाही; कारण तुमचे उपकार मला स्मरतात। पण तुम्ही दोघे कृतघ्न, माझ्यावरील स्नेहापासून पराङ्मुख—जणू मारलेलेच आहात।
Verse 15
एवमुक्तौतुसव्रीळौतावुभौशुकसारणौ ।रावणंजयशब्देनप्रतिनन्द्याभिनिस्सृतौ ।।।।
असे ऐकून शुक व सारण हे दोघेही लज्जित झाले; ‘जय’ असा घोष करून रावणाचे अभिनंदन करीत ते बाहेर पडून निघून गेले।
Verse 16
अब्रवीत्सदशग्रीव: समीपस्थंमहोदरम् ।उपस्तापयमेशीघ्रंचारान्नीतिविशारदान् ।।।।
तेव्हा दशग्रीवाने जवळ उभ्या असलेल्या महोदरास म्हटले—“नीतीत पारंगत असे हेर त्वरित माझ्यासमोर आण।”
Verse 17
महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।।।
असा आदेश मिळताच महोदराने त्वरित हेरांना आज्ञा दिली।
Verse 18
महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।6.29.17।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।6.29.18।।
तेव्हा राजाच्या आज्ञेने हेर घाईघाईने आले. त्यांनी हात जोडून उभे राहून विजयाशीर्वाद अर्पण केला आणि सेवेत उपस्थित राहिले.
Verse 19
तानब्रवीत्ततोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।चारान्प्रत्यायितान् शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ।।।।
तेव्हा राक्षसाधिपती रावण त्या हेरांना म्हणाला—जे विश्वासू, शूर, भक्त आणि निर्भय होते.
Verse 20
इतोगच्छतरामस्यव्यवसायंपरीक्षथ ।मन्त्रिष्वभ्यन्तरायेऽस्यप्रीत्यातेनसमागताः ।।।।
“इथून जा; रामाचा निश्चय तपासा. त्याच्या निकटच्या—मंत्री आणि प्रेमाने त्याच्याकडे आलेले मित्र-सहकारी—यांचाही नीट शोध घ्या.”
Verse 21
कथंस्वपितिजागर्तिकिमन्यच्चकरिष्यति ।विज्ञायनिपुणंसर्वमागन्तव्यमशेषतः ।।।।
“तो कसा झोपतो, कसा जागतो, आणि आणखी काय करणार आहे—हे सर्व सूक्ष्मपणे, पूर्ण जाणून मग परत या.”
Verse 22
चारेणविदितश्शत्रुःपण्डितैर्वसुधाधिपैः ।युद्धेस्वल्पेनयत्नेनसमासाद्यनिरस्यते ।।।।
“पंडित भूमिपती हेरांद्वारे शत्रूची माहिती घेऊन, युद्धात थोड्याशा प्रयत्नानेच त्याला सामोरे जाऊन पराभूत करून हुसकावून लावतात.”
Verse 23
चारास्तुतेतथेत्युक्त्वाप्रहृष्टाराक्षसेश्वरम् ।शार्दूलमग्रतःकृत्वाततश्चक्रुःप्रदक्षिणम् ।।।।
ते चार आनंदित होऊन म्हणाले—“तथास्तु।” शार्दूलाला पुढे करून त्यांनी राक्षसाधिपतीची भक्तिभावाने प्रदक्षिणा केली।
Verse 24
ततस्तेतंमहात्मानंचाराराक्षससत्तमम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंजग्मुर्यत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।।।
त्यानंतर त्या चारांनी त्या महात्मा, राक्षसांतील श्रेष्ठ, याची आदराने प्रदक्षिणा केली आणि जिथे लक्ष्मणासह श्रीराम होते तिकडे गेले।
Verse 25
तेसुवेलस्यशैलस्यसमीपेरामलक्ष्मणौ ।प्रच्छन्नाददृशुर्गत्वाससुग्रीवविभीषणौ ।।।।
ते छद्मवेषाने सुवेल पर्वताजवळ जाऊन सुग्रीव व विभीषणासह श्रीराम-लक्ष्मणांना पाहिले।
Verse 26
प्रेक्षमाणाश्चमूंतांतुबभूवुर्भयविक्लबाः ।तेतुधर्मात्मनादृष्टाराक्षसेन्द्रेणराक्षसा ।।।।
ती सेना पाहताच ते राक्षस भयाने व्याकुळ झाले; परंतु धर्मात्मा राक्षसेन्द्र विभीषणाने त्यांना तत्क्षणी ओळखले।
Verse 27
विभीषणेनतत्रस्थानिगृहीतायदृच्छया ।शार्दूलोग्राहितस्त्वेकःपापोऽयमितिराक्षसः ।।।।
तेथे योगायोगाने विभीषणाने त्यांना पकडले; आणि “हा पापी राक्षस आहे” असे म्हणत केवळ शार्दूलालाच विशेषतः धरून ठेवले गेले।
Verse 28
मोचितस्सोऽपिरामेणवध्यमानःप्लवङ्गमैः ।अनृशंस्येनरामेणमोचिताराक्षसाःपरे ।।।।
वानर त्याचा वध करीत असतानाही रामाने त्याला सोडून दिले; आणि रामाच्या करुणाशीलतेने इतर राक्षसही मुक्त झाले।
Verse 29
वानरैरर्दितास्तेतुविक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताश्वसन्तोनष्टचेतसः ।।।।
पराक्रमी व वेगवान वानरांनी छळले गेलेले ते राक्षस हांफत, शुद्ध हरपून, पुन्हा लंकेत परत आले।
Verse 30
ततोदशग्रीवमुपस्थितास्तेचाराबहिर्नित्यचरानिशाचराः ।गिरेस्सुवेलस्यसमीपवासिनंन्यवेदयन्भीमबलंमहाबलाः ।।।।
मग बाहेर सतत फिरणारे निशाचर हेर दशग्रीवापाशी आले आणि सुवेल पर्वताजवळ तळ ठोकलेल्या भीमबल, महाबल सैन्याची वार्ता निवेदिली।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa weighs punishing ministers who deliver unwelcome intelligence versus acknowledging prior service; later, Rāma faces the wartime choice of executing captured spies or releasing them, choosing compassionate restraint.
The sarga contrasts coercive kingship driven by anger with principled leadership guided by self-control: intelligence is necessary for policy, but the moral quality of command is revealed by how power treats the vulnerable—even enemies.
Suvela mountain functions as the strategic staging zone near which Rāma’s forces are encamped; courtly protocol is also marked through pradakṣiṇā (circumambulation) as a sign of reverence before the spies depart.