Sarga 19
विभीषणाभिषेकः — The Consecration of Vibhishana and Counsel on Crossing the Ocean
युद्धकाण्ड
या सर्गात रामाने दिलेले अभयदान हे विभीषणाशी झालेल्या मैत्रीचे सार्वजनिक, विधिपूर्वक आणि राजकीय वैधता देणारे कृत्य ठरते. विभीषण खाली उतरून साष्टांग नमस्कार करतो, लंकेशी असलेले पूर्वसंबंध त्यागून रामाची शरणागती स्वीकारतो आणि आपले प्राण व राज्यभाग्य रामाच्या अधीन अर्पण करतो. राम त्याला संयत शब्दांनी आश्वस्त करतात व राक्षसांच्या बळ-दुर्बलतेची गुप्त माहिती विचारतात. विभीषण रावणाची वरप्राप्त जवळजवळ अजेयता, कुंभकर्णाचा महाबल-पराक्रम, प्रहस्ताची पूर्वविजयकीर्ती, इंद्रजिताची अग्निकर्माने मिळवलेली अदृश्यता, इतर सेनापती तसेच लंकेच्या सेनेची प्रचंड संख्या व क्रूरता यांचे वर्णन करतो. तेव्हा राम सत्यप्रतिज्ञा करतात—रावणवधानंतर विभीषणाला लंकेचा राजा स्थापीन—आणि ती प्रतिज्ञा तत्क्षणी कृतीत उतरवतात. लक्ष्मण समुद्रजल आणून वानरप्रमुखांच्या साक्षीने विभीषणाचा अभिषेक करतात; तो राक्षसराज म्हणून प्रतिष्ठित होतो आणि जयघोष होतो. पुढे हनुमान व सुग्रीव समुद्र कसा पार करावा असे विचारतात; विभीषण सागराची शरण घ्यावी असा सल्ला देतो व सगरवंशाशी रामाचा वंशसंबंध स्मरण करून देतो. सुग्रीव हा सल्ला रामाला सांगतो; राम मान्य करून तटावर कुश पसरून बसतात आणि लंकागमनासाठी पुढील धर्मयुक्त उपायास सज्ज होतात.
Shlokas
Verse 1
राघवेणाभयेदत्तेसन्नतोरावणानुजः ।विभीषणोमहाप्राज्ञोभूमिंसमवलोकयन् ।।6.19.1।।
राघवांनी अभय दिल्यावर रावणाचा अनुज महाप्राज्ञ विभीषण नम्र होऊन भूमीकडे पाहत (शरणागतीने) वाकला।
Verse 2
खात्पपातावनींहृष्टोभक्तेरनुचरैस्सह ।सतरामस्यपरमात्मानिपपातविभीषणः ।।6.19.2।।
हर्षित विभीषण भक्तिभावाने आपल्या अनुचरांसह आकाशातून पृथ्वीवर उतरला आणि परमात्मस्वरूप रामाच्या चरणांशी शरणागत होऊन निपटून पडला.
Verse 3
पादयोश्शरणान्वेषीचतुर्भिस्सहराक्षसैः ।अब्रवीच्चतदावाक्यंरामंप्रतिविभीषणः ।।6.19.3।।धर्मयुक्तंचयुक्तंचसाम्प्रतंसम्प्रहर्षणम् ।
रामाच्या चरणी शरण शोधत विभीषण चार राक्षसांसह तेव्हा श्रीरामांस म्हणाला—धर्मयुक्त, योग्य आणि त्या क्षणी हर्ष व दृढ विश्वासाने परिपूर्ण असे वचन।
Verse 4
अनुजोरावणस्याहंतेनचाप्यवमानितः ।भवन्तंसर्वभूतानांशरण्यंशरणागतः ।।6.19.4।।
मी रावणाचा अनुज आहे, आणि त्याच्याकडूनच मी अपमानित झालो आहे। आपण सर्व भूतांचे शरण्य आहात; म्हणून मी आपल्या शरण आलो आहे।
Verse 5
परित्यक्तामयालङ्कमित्राणिचधनानिच ।भवद्गतंहिमेराज्यंजीवितंचसुखानिच ।।6.19.5।।
मी लंका, मित्रे आणि धनही त्यागले आहे। आता माझे राज्य, माझे जीवन आणि जे काही सुख आहे ते सर्व तुमच्या स्वाधीन आहे।
Verse 6
तथ्यतद्वचनंश्रुत्वारामोवचनमब्रवीत् ।।6.19.6।।वचसासान्त्वयित्वैनंलोचनाभ्यांपिबन्निव ।आख्याहिममतत्त्वेनराक्षसानांबलाबलम् ।।6.19.7।।
ते सत्य वचन ऐकून राम बोलला। मधुर वाणीने त्याला धीर देत, नेत्रांनी जणू त्याला पित असल्याप्रमाणे पाहून म्हणाला—“राक्षसांचे बल आणि अबल मला यथार्थपणे सांग.”
Verse 7
तथ्यतद्वचनंश्रुत्वारामोवचनमब्रवीत् ।।6.19.6।।वचसासान्त्वयित्वैनंलोचनाभ्यांपिबन्निव ।आख्याहिममतत्त्वेनराक्षसानांबलाबलम् ।।6.19.7।।
अक्लिष्ट कर्म असलेल्या रामाने असे म्हटल्यावर तो राक्षस (विभीषण) तेव्हा रावणाचे सर्व बल सांगू लागला।
Verse 8
एवमुक्तंतदारक्षोरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।रावणस्यबलंसर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।।6.19.8।।
अक्लिष्ट कर्म असलेल्या रामाने असे म्हटल्यावर तो राक्षस (विभीषण) तेव्हा रावणाचे सर्व बल सांगू लागला।
Verse 9
अवध्यस्सर्वभूतानांगन्धर्वोरगरक्षसाम् ।राजपुत्रदशग्रीवोवरदानात्स्वयंभुवः ।।6.19.9।।
हे राजपुत्रा! स्वयंभू ब्रह्मदेवाच्या वरदानामुळे दशग्रीव रावण गंधर्व, नाग व राक्षस—तसेच इतर प्राण्यांद्वारेही अवध्य आहे।
Verse 10
रावणानन्तरोभ्राताममज्येष्ठश्चवीर्यवान् ।कुम्भकर्णोमहातेजाश्शक्रप्रतिबलोयुधि ।।6.19.10।।
रावणानंतर वयाने माझा जो ज्येष्ठ भाऊ, तो पराक्रमी महातेजस्वी कुंभकर्ण—युद्धात शक्रासमान बलवान आहे।
Verse 11
रामसेनापतिस्तस्यप्रहास्तोयदिवाश्रुतः ।कैलासेयेनसङ्ग्रामेमणिभद्रःपराजितः ।।6.19.11।।
हे राम, त्याचा सेनापती प्रहस्त तू ऐकला असशील—ज्याने कैलासावरील संग्रामात मणिभद्राचा पराभव केला होता।
Verse 12
बद्धगोधाङ्गुळित्रश्चअवध्यकवचोयुधि ।धनुरादाययस्तिष्टन्नदृश्योभवतीन्द्रजित् ।।6.19.12।।
युद्धात गोधा-चर्माचे बांधलेले अँगुलित्र धारण करून व अवध्य कवचाने आच्छादित असा इंद्रजित् धनुष्य घेऊन उभा राहतो आणि अदृश्य होतो।
Verse 13
सङ्ग्रामसमयव्यूहेतर्पयित्वाहुताशनम् ।अन्तर्धानगतश्शत्रूनिन्द्रजिद् हन्तिराघव:।। 6.19.13।।
हे राघवा! संग्रामाच्या व्यूहात हुताशन (अग्निदेव) यांना तृप्त करून इंद्रजित् अंतर्धान पावून शत्रूंचा संहार करतो।
Verse 14
महोदरमहापार्श्वौराक्षसश्चाप्यकम्पनः ।अनीकस्थास्तुतस्यैतेलोकपालसमायुधि ।।6.19.14।।
महोदर, महापार्श्व आणि राक्षस अकंपन—हे त्याचे अनीकस्थ (सेनानायक) आहेत; युद्धात लोकपालांसारखेच पराक्रमी।
Verse 15
दशकोटिसहस्राणिरक्षसांकामरूपिणाम् ।मांसशोणितभक्ष्याणांलङ्कापुरनिवासिनाम् ।।6.19.15।।
लंकापुरीत कामरूपिणे, मांस-शोणितभक्षी राक्षसांचे दश-कोटी सहस्र—असंख्य—निवास करतात।
Verse 16
सतैस्तुसहितोराजालोकपालानयोधयत् ।सहदेवैस्तुतेभग्नारावणेनमहात्मना ।।6.19.16।।
तो राजा शेकडो सहकाऱ्यांसह लोकपालांशीही युद्ध करू लागला। देवांसह ते सर्व महात्मा रावणाने पराभूत करून भंग पाडले।
Verse 17
विभीषणवच: श्रुत्वारामोदृढपराक्रमः ।अन्वीक्ष्यमनसासर्वमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.19.17।।
विभीषणाचे वचन ऐकून दृढ पराक्रमी रामाने मनाने सर्व विचार करून मग हे वचन उच्चारले।
Verse 18
यानिकर्मापदानानिरावणस्यविभीषण: ।अख्यातानिचतत्त्वेनह्यवगच्छामितान्यहम् ।।6.19.18।।
हे विभीषण! रावणाची जी कर्मे व पराक्रमकथा तू तत्त्वतः सांगितलीस, ती मी यथार्थपणे जाणून घेतली आहे.
Verse 19
अहंहत्वादशग्रीवंसप्रहस्तंसबान्धवम् ।राजानंत्वांकरिष्यामिसत्यमेतद्ब्रवीमिते ।।6.19.19।।
मी प्रहस्त व त्याच्या बंधूंंसह दशग्रीवाचा वध करून तुला राजा करीन—हे मी तुला सत्य सांगतो.
Verse 20
रसातलंवाप्रविशेत्पाताळंवापिरावणः ।पितामहासकाशंवानमेजीवन्विमोक्ष्यते ।।6.19.20।।
रावण रसातळात शिरो, वा पाताळात उतरू दे, अथवा पितामह ब्रह्मदेवांच्या धामापर्यंत जाऊ दे—तो माझ्या हातून जिवंत सुटणार नाही।
Verse 21
अहत्वारावणंसङ् ख्येसपुत्रजनबान्धवम् ।अयोध्यांनप्रवेक्ष्यामित्रिभिस्तैर्भ्रातृभिश्शपे ।।6.19.21।।
रणांगणात रावणाला त्याच्या पुत्रांसह, जनांसह व बंधूंंसह वध केल्यावाचून मी अयोध्येत प्रवेश करणार नाही—माझ्या तिन्ही भावांची शपथ।
Verse 22
श्रुत्वातुवचनंतस्यरामस्याक्लिष्टकर्मणः ।शिरसावन्द्यधर्मात्मावक्तुमेवोपचक्रमे ।।6.19.22।।
अक्लिष्टकर्मा श्रीरामांचे वचन ऐकून धर्मात्मा विभीषणाने मस्तक नमवून वंदन केले आणि बोलण्यास आरंभ केला।
Verse 23
राक्षसानांवधेसाह्यंलङ्कायाश्चप्रधर्षणे ।करिष्यामियथाप्राणंप्रवेक्ष्यामिचवाहिनीम् ।।6.19.23।।
राक्षसांच्या वधात आणि लंकेवर प्रहार करण्यात मी पूर्ण साहाय्य करीन; प्राणपणाने वाहिनीला आत प्रवेशही करून देईन।
Verse 24
इतिब्रुवाणांरामस्तुपरिष्वज्यविभीषणम् ।अब्रवील्लक्ष्मणंप्रीतस्समुद्राज्जलमानय ।।6.19.24।।
असे बोलणाऱ्या विभीषणाला श्रीरामांनी आनंदाने आलिंगन दिले आणि लक्ष्मणाला म्हणाले—“समुद्रातून जल आण।”
Verse 25
तेनचेमंमहाप्राज्ञमभिषिञ्चविभीषणम् ।राजानंरक्षसांक्षिप्रंप्रसन्नेमयिमानद ।।6.19.25।।
त्या जलाने महाप्राज्ञ विभीषणाचा अभिषेक कर; हे मानद, मी त्याच्यावर प्रसन्न आहे, म्हणून त्याला त्वरेने राक्षसांचा राजा कर।
Verse 26
एवमुक्तस्तुसौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।मध्येवानरमुख्यानांराजानंरामशासनात् ।।6.19.26।।
असे सांगितल्यावर सौमित्रि (लक्ष्मण) यांनी रामाच्या आज्ञेने वानरमुख्यांच्या मध्यभागी विभीषणाचा अभिषेक करून त्याला राजा केले।
Verse 27
तंप्रसादंतुरामस्यदृष्टवासद्यःप्लवङ्गमाः ।प्रचुक्रुशुर्महात्मानंसाधुसाध्वितिचाब्रुवन् ।।6.19.27।।
रामांचा तो प्रसाद पाहून वानर-प्लवंग त्वरित आनंदाने उड्या मारू लागले आणि महात्म्याला ‘साधु! साधु!’ असे म्हणत जयघोष करू लागले।
Verse 28
अथाब्रवीद् हनूमांश्चसुग्रीवश्चविभीषणम् ।कथंसागरमक्षोभ्यंतरामवरुणालयम् ।।6.19.28।।सैन्यैःपरिवृतास्सर्वेवानराणांमहौजसाम् ।
तेव्हा महौजस वानरांच्या सैन्याने वेढलेले हनुमान व सुग्रीव विभीषणाला म्हणाले—“वरुणालय असा अचल सागर आपण कसा पार करू?”
Verse 29
उपायंनाधिगच्छामोयथानदनदीपतिम् ।तरामतरसासर्वेससैन्यावरुणालयम् ।।6.19.29।।
आपण असा उपाय शोधू शकत नाही की ज्यायोगे आपण सर्वजण सैन्यासह त्वरेने वरुणालय—नदनदीपति—समुद्र पार करू।
Verse 30
एवमुक्तस्तुधर्मज्ञःप्रत्युवाचविभीषणः ।समुद्रंराघवोराजाशरणंगन्तुमर्हति ।।6.19.30।।
असे ऐकून धर्मज्ञ विभीषण उत्तरला—“राजा राघवाने समुद्राकडे जाऊन त्याची शरण (विनंती) घ्यावी.”
Verse 31
खानितस्सगरेणायमप्रमेयोमहोदधिः ।कर्तुमर्हतिरामस्यज्ञाते: कार्यंमहामतिः ।।6.19.31।।
सगराने खणलेला हा अपरिमेय महोदधी—महामती होऊन—रामाच्या कार्याची सिद्धी करणे योग्य आहे; कारण राम त्याच वंशातील आहेत।
Verse 32
एवंविभीषणेनोक्तोराक्षसेनविपश्चिता ।अजगामाथसुग्रीवोयत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।6.19.32।।
विपश्चित राक्षस विभीषणाने असे सांगितल्यावर सुग्रीव तेथे गेला, जिथे लक्ष्मणासह श्रीराम होते।
Verse 33
ततश्चाख्यातुमारेभेविभीषणवचश्शुभम् ।सुग्रीवोविपुलग्रीवोस्सागरस्योपवेशनम् ।।6.19.33।।
त्यानंतर विपुलग्रीव सुग्रीवाने विभीषणाचे शुभ वचन सांगण्यास आरंभ केला—समुद्राजवळ जाऊन त्याला विनंती करावी, असे।
Verse 34
प्रकृत्याधर्मशीलस्यराघवस्याप्यरोचत ।।6.19.34।।सलक्ष्मणंमहातेजास्सुग्रीवंचहरीश्वरम् ।सत्क्रियार्थंक्रियादक्षंस्मितपूर्वमुवाचह ।।6.29.35।।
स्वभावतः धर्मनिष्ठ अशा राघवालाही तो सल्ला रुचला।
Verse 35
प्रकृत्याधर्मशीलस्यराघवस्याप्यरोचत ।।6.19.34।।सलक्ष्मणंमहातेजास्सुग्रीवंचहरीश्वरम् ।सत्क्रियार्थंक्रियादक्षंस्मितपूर्वमुवाचह ।।6.29.35।।
तेव्हा महातेजस्वी रामाने प्रथम स्मित करून, लक्ष्मणासह वानरसेनेचा अधीश्वर सुग्रीव यांना—दोघेही कार्यकुशल—यथोचित कर्तव्याविषयी सांगितले।
Verse 36
विभीषणस्यमन्त्रोऽयंममलक्ष्मण रोचते ।सुग्रीवःपण्डितोनित्यंभवान्मन्त्रविचक्षणः ।।6.19.36।।उभाभ्यांसम्प्रधार्यार्थंरोचतेयत्तदुच्यताम् ।
हे लक्ष्मणा, विभीषणाचा हा सल्ला मला रुचतो. सुग्रीव नेहमी पंडित आहे आणि तू मंत्रविचारात कुशल आहेस. तुम्ही दोघेही नीट विचार करून जे खरे हितकर व योग्य वाटेल, ते मला सांगावे।
Verse 37
एवमुक्तौततोवीरावुभौसुग्रीवलक्ष्मणौ ।समुदाचारसंयुक्तमिदंवचनमूचतुः ।।6.19.37।।
असे सांगितल्यावर ते दोघे वीर—सुग्रीव व लक्ष्मण—मर्यादा व सत्कारयुक्त शब्दांत उत्तर देऊ लागले।
Verse 38
किमर्थनौनरव्याघ्र: नरोचिष्यतिराघव: ।विभीषणेनयच्चोक्तमस्मिन् कालेसुखावहम् ।।6.19.38।।
हे नरव्याघ्र राघवा! विभीषणाने जे सांगितले ते या वेळी हितकर व सुखद आहे; मग आपण ते का मान्य करू नये?
Verse 39
अबध्वासागरेसेतुंघोरेऽस्मिन्वरुणालये ।लङ्कानासादितुंशक्यासेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।।6.19.39।।
या घोर वरुणालय समुद्रावर सेतू न बांधता लंकेस पोहोचणे शक्य नाही—इंद्रासह देवांनाही व असुरांनाही।
Verse 40
विभीषणस्यशूरस्ययथार्थंक्रियतांवचः ।।6.19.40।।अलंकालात्ययंकृत्वासागरोऽयंनियुज्यताम् ।यथासैन्येनगच्छामपुरींरावणपालिताम् ।।6.19.41।।
शूर विभीषणाचे वचन सत्य आहे; त्याचे शब्द जसेच्या तसे अमलात आणावेत।
Verse 41
विभीषणस्यशूरस्ययथार्थंक्रियतांवचः ।।6.19.40।।अलंकालात्ययंकृत्वासागरोऽयंनियुज्यताम् ।यथासैन्येनगच्छामपुरींरावणपालिताम् ।।6.19.41।।
आता वेळ वाया घालवणे पुरे; हा सागर वश केला जावो, जेणेकरून आपण सैन्यासह रावणपालित पुरीकडे जाऊ।
Verse 42
एवमुक्तःकुशास्तीर्नोतीरेनदनदीपतेः ।संविवेशतदारामोवेद्यामिवहुताशनः ।।6.19.42।।
असे सांगितल्यावर, नदनदीपतीच्या तीरावर कुश पसरून राम तेव्हा बसले—जणू वेदीवर विराजमान हुताशन।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is śaraṇāgati: Vibhīṣaṇa, a rākṣasa and Rāvaṇa’s brother, seeks refuge. Rāma’s granting of abhaya formalizes protection beyond identity-based suspicion, converting a moral choice into a public alliance with political consequences.
Dharma is enacted through truthful commitment and right procedure: counsel is heard, intelligence is gathered, vows are made without ambiguity, and legitimacy is established through ritual (abhiṣeka) before escalation of violence.
The shoreline of the ocean (Varuṇālaya/Samudra) becomes a ritual-strategic stage: ocean-water is used for consecration, and Rāma sits on a kuśa mat like fire on an altar—linking battlefield planning with Vedic-cultural forms.