Sarga 88
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
युद्धकाण्ड
सर्ग ८८ मध्ये शाब्दिक चकमकीचे रूपांतर त्वरित बाणांच्या युद्धात होते. बिभीषणाचे बोलणे ऐकून रागाने वेडा झालेला इंद्रजित, काळ्या घोड्यांनी जोडलेल्या रथावर आरूढ होऊन रणांगणात प्रवेश करतो. तो लक्ष्मणाला यमसदनी पाठवण्याची धमकी देतो आणि गिधाडे तुझे शरीर खातील असे म्हणून भयभीत करण्याचा प्रयत्न करतो. लक्ष्मण निर्भयपणे क्षात्रधर्माला अनुसरून उत्तर देतात की, केवळ बडबड करून नव्हे, तर कृतीने विजय सिद्ध होतो. अदृश्य होऊन लढणे हा चोरांचा मार्ग आहे, वीरांचा नाही, असे ते ठणकावून सांगतात. त्यानंतर दोघांमध्ये घनघोर युद्ध होते. इंद्रजित सापासारखे विषारी बाण सोडतो, तरीही लक्ष्मण 'धूर नसलेल्या अग्नीप्रमाणे' तेजस्वी दिसतात. लक्ष्मणाने इंद्रजिताच्या छातीत पाच बाण मारले, तर इंद्रजिताने तीन बाणांनी प्रत्युत्तर दिले. दोन महायोद्ध्यांमधील हा सामना आकाशातील ग्रहांच्या टकरीप्रमाणे भासतो.
Shlokas
Verse 1
विभीषणवच्श्रुत्वारावणिःक्रोधमूर्छितः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंवेगेनाभ्युत्पपात च ।।।।
विभीषणाचे वचन ऐकून रावणी क्रोधाने मूर्च्छित झाला; त्याने कठोर वचन बोलले आणि वेगाने पुढे झेपावला।
Verse 2
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।।।
सुशोभित, विशाल रथात काळ्या अश्वांनी युक्त, शस्त्र व खड्ग उगारून इंद्रजित् प्रलयकाळच्या मृत्यूसारखा उभा राहिला। त्याने विशाल, दीर्घ, दृढ व वेगवान असे भयंकर धनुष्य उचलून शत्रुनाशक बाणही हस्तगत केले।
Verse 3
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।6.88.2।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।6.88.3।।
मग त्याने विशाल, दीर्घ, दृढ व वेगवान असे भयंकर धनुष्य उचलले; ते घोर अस्त्र हातात धरून शत्रुनाशक बाणही घेतले।
Verse 4
तंददर्शमहेष्वासोरथस्थस्समलङ्कृतः ।अलङ्कृतममित्रघ्नोराघवस्यानुजंबली ।।।।
तेव्हा महाधनुर्धर, रथावर आरूढ व सुशोभित असा बलवान शत्रुघ्न इंद्रजित् याने राघवाच्या अनुज लक्ष्मणाला—जो स्वतःही युद्धासाठी अलंकृत होता—पाहिले।
Verse 5
हनुमत्पृष्ठरूढमुदस्थरविप्रभम् ।उवाचैनंसमारब्ध: सौमित्रिंसविभीषणम् ।।।।तांश्चवानरशार्दूलान् पश्यध्वंमेपराक्रमम् ।
हनुमंताच्या पाठीवर आरूढ, उदयत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी सौमित्रि लक्ष्मणाला (विभीषणासह) पाहून, युद्धास सज्ज इंद्रजित् त्याला व त्या वानरशार्दूलांना म्हणाला—“माझा पराक्रम पाहा!”
Verse 6
अद्यमत्कार्मुकोत्सृष्टंशरवर्षंदुरासदम् ।।।।मुक्तंवर्षमिवाकाशेवारयिष्यथसंयुगे ।
आज माझ्या धनुषातून सुटलेला दुर्निवार बाणवर्ष—आकाशातून सुटलेल्या पावसासारखा—तुम्ही रणात थांबवू शकणार नाही।
Verse 7
अद्यवोमामकाबाणामहाकार्मुनिस्सृताः ।।।।विधमिष्यन्तिगात्राणितूलराशिमिवानलः ।
आज माझ्या महाधनुषातून सुटलेले माझे बाण तुमची अंगे तशीच विदीर्ण करतील, जशी अग्नी कापसाच्या राशीला भस्म करतो।
Verse 8
तीक्षणसायकनिर्भन्नान्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ।।।।अद्यवोगमयिष्यामिसर्वानेनयमक्षयम् ।
तीक्ष्ण बाणांनी भेदलेले आणि शूल, शक्ति, ऋष्टि व तोमरांनी आहत झालेले तुम्हा सर्वांना आज मी यमलोकास पाठवीन।
Verse 9
क्षिपतश्शरवर्षाणिक्षिप्रहस्तस्यसम्युगे ।।।।जीमूतस्येननदतःकःस्थास्यतिममाग्रतः ।
समरात माझ्या वेगवान हातांनी जेव्हा बाणांचा वर्षाव होईल—आणि मी गर्जणाऱ्या मेघासारखा निनाद करीन—तेव्हा माझ्यासमोर कोण उभा राहील?
Verse 10
रात्रियुद्धेमयापूर्वंवज्राशनिसमैःशरैः ।।।।शायितौस्थोमयाभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।
पूर्वीच्या रात्रियुद्धात मी वज्राघातासारख्या बाणांनी तुला आणि तुझ्या सहचरालाही पाडले; तुम्ही दोघेही भूमीवर मूर्च्छित पडला होतात।
Verse 11
स्मृतिर्नतेऽस्तिवामन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।।।।आशीविषमिवक्रुद्धंयन्मांयोद्धुव्यवत्थित: ।
मला वाटते तुझी स्मृती हरपली आहे, किंवा तू स्पष्टच यमसदनाच्या मार्गावर निघाला आहेस; कारण क्रुद्ध विषारी सर्पासारखा तू माझ्याशी युद्धास सज्ज झालास।
Verse 12
तच्छ्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यगर्जितंलक्ष्मणस्तदा ।।।।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंवाक्यमब्रवीत् ।
राक्षसेन्द्राचा तो गर्जना ऐकून लक्ष्मण निर्भय मुखाने, क्रुद्ध होऊन, रावणीला वचन बोलला।
Verse 13
उक्तश्चदुर्गमःपारःकार्याणांराक्षसत्वया ।।।।कार्याणांकर्मणांपारंयोगच्छति स बुद्धिमान् ।
हे राक्षसा! तू कार्यांचा ‘दुर्गम पार’ म्हणतोस; पण जो कर्मानेच कार्यांचा पार गाठतो तोच खरा बुद्धिमान।
Verse 14
सत्वमर्थस्यहीनार्थोदुरवासस्यकेनचित् ।।।।वाचाव्याहृत्यजानीषेकृतार्थोऽस्मीतिदुर्मते ।
हे दुर्मते! तू खऱ्या सामर्थ्याने हीन आहेस; इतरांसाठीही कठीण गोष्ट केवळ वाणीने बोलून ‘मी कृतार्थ झालो’ असे समजतोस।
Verse 15
अन्तर्धानगतेनाजौयस्त्वयाचरितस्तदा ।।।।तस्कराचरितोमार्गःनैषवीरनिषेवितः ।
रणात तू जो एकदा अदृश्य होऊन मार्ग चाललास, तो चोरांचा मार्ग आहे; हा वीरांनी सेविलेला मार्ग नव्हे।
Verse 16
यथाबाणपथंप्राप्यस्थितोऽहंतवराक्षस ।।।।दर्शयस्वाद्यतत्तेजोवाचात्वंकिंविकत्थसे ।
हे राक्षसा! मी तुझ्या बाणांच्या पल्ल्यात येऊन समोर उभा आहे. आज ते तेज दाखव; फक्त वाणीने का बढाया मारतोस?
Verse 17
एवमुक्तोधनुर्भीमंपरामृश्यमहाबलः ।।।।ससर्जनिशितान्बाणानिंद्रजित्समितिञ्जयः ।
लक्ष्मणाने असे म्हटल्यावर, महाबली व समरजयी इंद्रजित् भयंकर धनुष्य धरून तीक्ष्ण बाण सोडू लागला।
Verse 18
तेनिसृष्टामहावेगाःशराःसर्पविषोपमाः ।।।।सम्प्राप्यलक्ष्मणंपेतुःश्वसन्तइवपन्नगाः ।
त्याने सोडलेले महावेगवान, सर्पविषासारखे घातक बाण लक्ष्मणापर्यंत पोहोचून फुत्कारणाऱ्या नागांसारखे त्याच्यावर कोसळले।
Verse 19
रैरतिमहावेगैर्वेगवान्रावणात्मजः ।।।।सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धेविव्याधशुभलक्षणम् ।
युद्धात रावणपुत्र अतिवेगवान इंद्रजिताने महावेगाने सोडलेल्या बाणांनी शुभलक्षणयुक्त सौमित्रि (लक्ष्मण) यास विद्ध केले।
Verse 20
सशरैरतिविद्धाङ्गोरुधिरेणसमुक्षितः ।।।।शुशुभेलक्ष्मणःश्रीमान्विधूमइवपावकः ।
बाणांनी सर्वांग अतिविद्ध व रक्ताने भिजलेला श्रीमान लक्ष्मण धूररहित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होऊन शोभून दिसला।
Verse 21
इन्द्रजित्त्वात्मनःकर्मप्रसमीक्ष्याधिगम्य च ।।।।विनद्यसुमहानादमिदंवचनमब्रवीत् ।
इंद्रजिताने आपल्या कृत्याचा विचार करून जवळ येत अत्यंत मोठा नाद करून गर्जना केली आणि हे वचन बोलला।
Verse 22
पत्रिणःशितधारास्तेकरामत्कार्मुकच्युताः ।।।।आदास्यन्तेऽद्यसौमित्रेजीवितंजीवितान्तकाः ।
हे सौमित्रे! माझ्या धनुषातून सुटलेले हे पिसाळलेले, तीक्ष्णधार बाण प्राणांतक आहेत; आज ते तुझे जीवन हिरावून घेतील।
Verse 23
अद्यगोमायुसङ्घाश्चश्येनसङ्घाश्चलक्ष्मण ।।।।गृध्राश्चनिपतन्तुत्वांगतासुंनिहतंमया ।
हे लक्ष्मण! आज गोमायूंचे कळप, श्येनांचे थवे आणि गिधाडे—माझ्यामुळे मारला गेलेला, प्राणहीन पडलेल्या तुझ्यावर येऊन तुटून पडोत।
Verse 24
क्षत्रबन्धुंसदानार्यंरामःपरमदुर्मतिः ।।।।भक्तम्भ्रातरमद्यैवत्वांद्रक्ष्यतिहतंमया ।
सदा क्षत्रबंधू व परमदुर्मती असा राम आजच तुला—त्याच्या भक्त भावाला—माझ्या हातून मारलेला पाहील।
Verse 25
विशस्तकवचंभूमौव्यपविद्धशराससनम् ।।।।हृतोत्तमाङ्गंसौमित्रत्वामद्यनिहतंमया ।
हे सौमित्रे! आज राम तुला माझ्या हातून मारलेला पाहील—भूमीवर पडलेला, कवच फाटलेला, धनुष्य दूर फेकलेले, आणि शिर छिन्न झालेले।
Verse 26
इतिब्रुवाणंसङ्कृद्ध: परुषंरावणात्मजम् ।।।।हेतुमद्वाक्यमत्यर्थंलक्ष्मणःप्रत्युवाच ह ।
रावणपुत्र असे कठोर वचन बोलताच क्रुद्ध झालेल्या लक्ष्मणाने अर्थयुक्त व तर्कसंगत, तीक्ष्ण उत्तर दिले।
Verse 27
वाग्बलंत्यजदुर्बुद्धेक्रूरकर्मासिराक्षस ।।।।अथकस्माद्वदस्येतत्सम्पादयसुकर्मणा ।
अरे दुर्बुद्धी राक्षसा! केवळ वाणीचे बळ सोड; तुझे कर्म क्रूर आहेत. मग आता असे का बोलतोस? सत्कर्म करून दाखव।
Verse 28
कृत्वाकत्थसेकर्मकिमर्थमिहराक्षस ।।।।कुरुतत्कर्मयेनाहंश्रद्धध्यांतवकत्थनम् ।
हे राक्षसा! कर्म न करता इथे कशाला बढाया मारतोस? असे कर्म करून दाखव की मी तुझ्या बढाईवर विश्वास ठेवू शकेन।
Verse 29
अनुक्त्वापरुषंवाक्यंकिञ्चिदप्यनवक्षिपन् ।।।।अविकत्थन्वधिष्यामित्वांपश्यपुरुषाधम ।
कठोर वचन न बोलता, कोणताही प्रतिवाद करून अडथळा न आणता, आणि बढाई न मारता—मी तुला ठार करीन. पाहा, हे पुरुषाधम!
Verse 30
इत्युक्त्वापञ्चनाराचानाकर्णापूरितान् शितान् ।।।।निजघानमहावेगाल्लक्ष्मणोराक्षसोरसि ।
असे बोलून लक्ष्मणाने पाच तीक्ष्ण नाराच कानापर्यंत ओढून महावेगाने राक्षसाच्या उरात रोवले।
Verse 31
सुपत्रवाजिताबाणाज्वलिताइवपन्नगाः ।।।।नैरृतोरस्यभासन्तसवितूरश्मयोयथा ।
सुंदर पिसांनी सजलेले ते बाण राक्षसाच्या उरावर जणू ज्वलंत सर्पांसारखे, सूर्यकिरणांप्रमाणे तेजस्वी भासत होते।
Verse 32
सःशरैराहतस्तेनसरोषोरावणात्मजः ।।।।सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्भाणैःप्रतिविव्याधलक्ष्मणम् ।
त्या बाणांनी आहत झालेला रावणपुत्र क्रोधाने पेटला आणि प्रत्युत्तर म्हणून तीन अचूक बाणांनी लक्ष्मणाला भेदून टाकले।
Verse 33
सःबभूवमहाभीमोनरराक्षससिंहयोः ।।।।विमर्दस्तुमुलोयुद्धेपरस्परजयैषिणोः ।
नरराक्षससिंह अशा त्या दोघांमध्ये, परस्परांवर विजय मिळविण्याची इच्छा असलेल्या वीरांचे युद्ध अत्यंत घोर व तुमुल मर्दनरूप झाले।
Verse 34
उभौहिबलसम्पन्नावुभौविक्रमशालिनौ ।।।।उभौपरमदुर्ज्ञेयावतुल्यबलतेजसौ ।
दोघेही बलसंपन्न होते, दोघेही पराक्रमशाली होते; दोघांनाही जिंकणे अत्यंत कठीण—बल व तेज यांत ते समसमान होते।
Verse 35
युयुधातेतदावीरौग्रहाविवनभोगतौ ।।।।बलवृत्राविवाभीतौयुधितौदुष्प्रधर्षणौ ।
तेव्हा ते दोन्ही वीर आकाशातील दोन ग्रहांसारखे तेजस्वी होऊन लढले; रणात इंद्र-वृत्रासारखे निर्भय आणि शत्रूस दुर्जेय होते।
Verse 36
युयुधातेमहात्मानौतदाकेसरिणाविव ।।।।बहूनवसृजन्तौहिमार्गणौघानवस्थितौ ।नरराक्षससिम्होतौप्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ।।।।
तेव्हा ते दोन्ही महात्मे दोन सिंहांसारखे लढले; स्थिर उभे राहून बाणांचे प्रचंड प्रवाह सोडीत होते। नर-राक्षसांतील सिंहसदृश ते दोघेही हर्षाने परस्परांवर तुटून पडून युद्ध करीत होते।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts warrior conduct with deceptive tactics: Lakṣmaṇa condemns Indrajit’s earlier invisibility as a “thief’s path,” and reframes kṣātra honor as demonstrated performance in open combat rather than intimidation or verbal boasting.
Upadeśa centers on karmapramāṇa—deeds validate claims. Lakṣmaṇa rejects vāg-bala as empty and asserts that true capability is established through disciplined action, restraint, and accountable conduct even amid rage-driven provocation.
The immediate setting is the Laṅkā war-theatre (battlefield context), while cultural markers include kṣātra norms (open contest, disdain for stealth in this framing) and eschatological imagery such as “Yama’s abode,” plus battlefield-omen fauna (jackals, hawks, vultures).