Sarga 41
युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)
युद्धकाण्ड
या सर्गात युद्धाची अशुभ निमित्ते पाहून श्रीराम सुग्रीवाला आलिंगन देतात आणि लक्ष्मणाला आज्ञा करतात—थंड पाणी, फळवन व साधनसंपन्न असा प्रदेश ताब्यात घेऊन सेना विभागून शिस्तबद्ध व्यूहात उभी करावी. पुढे प्रलयासारखी चिन्हे वर्णिली आहेत—प्रचंड वारे, भूमी व पर्वतांचे कंप, रक्तमिश्र पाऊस, अशुभ पशुपक्ष्यांचे आवाज, ग्रह-नक्षत्रांचे मलिन होणे—यातून युद्ध हे केवळ राजकारण नसून धर्म-अधर्माचा वैश्विक संघर्ष असल्याचे सूचित होते. वानरसेना वेगाने पुढे सरकते; लंकेचे सौंदर्य व दुर्गबांधणी वर्णन होऊन तिची दुर्जेयता ठळक होते. श्रीराम उत्तरद्वार अडवतात; पूर्वेस नील, दक्षिणेस अंगद, पश्चिमेस हनुमान, मध्यभागी सुग्रीव स्थिर राहतो; लक्ष्मण विभीषणासह अपार सैन्याची मांडणी करतात. मग नीतीरूपाने दूतकार्य—श्रीराम अंगदाला दूत करून दशग्रीव रावणास कठोर, धर्माधिष्ठित संदेश पाठवतात: वैदेही परत दे, अन्यथा धर्मतः विनाश होईल आणि विभीषणास योग्य राज्य मिळेल. अंगद संदेश देऊन बलपरीक्षेसाठी पकडला जातो, पायाने राजप्रासादाचा एक भाग फोडून परत येतो; त्यामुळे रावणाचा क्रोध भडकतो आणि वेढ्याची अपरिवर्तनीय गती निश्चित होते.
Shlokas
Verse 1
अथतस्मिन्निमित्तानिदृष्टवालक्ष्मणपूर्वजः ।सुग्रीवंसम्परिष्वज्यतथावचनमब्रवीत् ।।6.41.1।।
मग लक्ष्मणाचा अग्रज श्रीराम ते निमित्त पाहून सुग्रीवाला आलिंगन देऊन असे वचन बोलला।
Verse 2
असन्त्ऱ्यमयासार्थंतदिदंसाहसंकृतम् ।एवंसाहसुक्तानिनकुर्वन्तिजनेश्वराः ।।6.41.2।।
माझ्याशी सल्लामसलत न करता हे धाडस केले गेले आहे। राजे व जननायक असे विचारविनिमय न करता असे धाडसी कृत्य करीत नाहीत।
Verse 3
संशयेस्थाप्यमांचेदंबलंचसविभीषणम् ।कष्टंकृतमिदंवीर साहसंसाहसप्रिय ।।6.41.3।।
हे वीर, साहसप्रिय! या धाडसी कृत्याने तू मला आणि विभीषणासह या सैन्याला मोठ्या संशयात टाकलेस; तू अत्यंत कठीण व संकटकारक कार्य केलेस॥
Verse 4
इदानींमाकृथावीर एवंविधमचिन्तितम् ।त्वयिकिञ्चित्समापन्नेकिंकार्यंसीतयामम ।।6.41.4।।भरतेनमहाबाहो लक्ष्मणेनयवीयसा ।शत्रुघ्नेनचशत्रुघ्नस्वशरीरेणवापुन:।। 6.41.5।।
पूर्वद्वाराजवळ पोहोचून पराक्रमी वानरसेनापती नील, मैंद व द्विविद यांच्यासह तेथे ठाण मांडून उभा राहिला।
Verse 5
इदानींमाकृथावीर एवंविधमचिन्तितम् ।त्वयिकिञ्चित्समापन्नेकिंकार्यंसीतयामम ।।6.41.4।।भरतेनमहाबाहो लक्ष्मणेनयवीयसा ।शत्रुघ्नेनचशत्रुघ्नस्वशरीरेणवापुन:।। 6.41.5।।
आता, हे वीर, असा अविचाराचा धाडसाचा प्रकार करू नकोस. तुला जर किंचितही इजा झाली, तर माझ्यासाठी—किंवा सीतेसाठी—जीवनाचा काय अर्थ उरेल? हे महाबाहो, मग भरत, धाकटा लक्ष्मण, शत्रुघ्न—किंवा माझे स्वतःचे शरीर—यांचा तरी काय उपयोग?
Verse 6
त्वयिचानागतेपूर्वमितिमेनिश्चितामतिः ।जानतश्चापितेवीर्यंमहेन्द्रवरुणोसम ।।6.41.6।।हत्वाऽहंरावणंयुद्धेसपुत्रबलवाहनम् ।अभिषिच्यचलङ्कायांविभीषणमथापिच ।।6.41.7।।भरतेराज्यमावेश्यत्यक्ष्येदेहंमहाबल ।
तू येण्यापूर्वीच हा निश्चय माझ्या मनात ठाम झाला होता; आणि तुझे पराक्रम जाणूनही—हे वीर, महेंद्र-वरुणासमान—मी त्याच निर्णयावर अढळ आहे।
Verse 7
त्वयिचानागतेपूर्वमितिमेनिश्चितामतिः ।जानतश्चापितेवीर्यंमहेन्द्रवरुणोसम ।।6.41.6।।हत्वाऽहंरावणंयुद्धेसपुत्रबलवाहनम् ।अभिषिच्यचलङ्कायांविभीषणमथापिच ।।6.41.7।।भरतेराज्यमावेश्यत्यक्ष्येदेहंमहाबल ।
युद्धात पुत्र, सेना व वाहनांसह रावणाचा वध करून, आणि लंकेत विभीषणाचा अभिषेक करून, मी भरताच्या हाती राज्य सोपवीन; मग, हे महाबला, मी देहत्याग करीन।
Verse 8
तमेवंवादिनंरामंसुग्रीवःप्रत्यभाषत ।।6.41.8।।तवभार्यापहर्तारंदृष्टवाराघव रावणम् ।मर्षयामिकथंवीरजानपौरुषमात्मनः ।।6.41.9।।
श्रीराम असे बोलत असताना सुग्रीव म्हणाला: 'हे वीर राघवा, तुझ्या पत्नीचे अपहरण करणाऱ्या रावणाला पाहून आणि माझे पौरुष जाणून मी हे कसे सहन करू?'
Verse 9
तमेवंवादिनंरामंसुग्रीवःप्रत्यभाषत ।।6.41.8।।तवभार्यापहर्तारंदृष्टवाराघव रावणम् ।मर्षयामिकथंवीरजानपौरुषमात्मनः ।।6.41.9।।
हे राघव वीर! तुझ्या भार्येचे अपहरण करणारा रावण पाहून, माझे पराक्रम जाणून मी ते कसे सहन करू?
Verse 10
इत्येवंवादिनंवीरमभिनन्द्यचराघवः ।लक्ष्मणंलक्षीसम्पन्नमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.41.10।।
अशा रीतीने बोलणाऱ्या त्या वीराचे अभिनंदन करून राघव (श्रीराम) लक्ष्मीसम्पन्न लक्ष्मणास हे वचन बोलला।
Verse 11
परिगृह्योदकंशीतंवनानिफलवन्तिच ।बलौघंसंविभज्येमंव्यूह्यतिष्ठेमलक्ष्मण ।।6.41.11।।
हे लक्ष्मण, जिथे शीतल जल आणि फलवंत वने आहेत असा स्थान स्वीकारू; मग या सैन्यसमूहाचे विभाजन करून, व्यूह रचून, आपण सज्ज राहू।
Verse 12
लोकक्षयकरंभीमंभयंपश्याम्युपस्थितम् ।निबर्हणंप्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ।।6.41.12।।
लोकक्षय करणारे असे भीषण भय माझ्या समोर उपस्थित झालेले मी पाहतो—ऋक्ष, वानर आणि राक्षस यांच्या अग्रवीरांचा संहार करणारे।
Verse 13
वाताश्चहिपरुषांवान्तिकम्पतेचवसुन्धरा ।पर्वताग्राणिवेपन्तेपतन्तिधरणीधराः ।।6.41.13।।
कठोर वारे वाहत आहेत आणि वसुंधरा कंपित होत आहे; पर्वतशिखरे थरथरत आहेत आणि धरणीधर गजराज कोसळत आहेत।
Verse 14
मेघाःक्रवादसङ्काशाःपरुषाःपरुषस्वनाः ।क्रूराःक्रूरंप्रवर्षन्तिमिश्रंशोणितबिन्दुभिः ।।6.41.14।।
क्रवाद पक्ष्यांसारखे ते मेघ कठोर आहेत, कठोर गर्जना करीत आहेत; ते क्रूरपणे रक्तबिंदूंनी मिश्रित अशी भीषण वर्षा पाडत आहेत।
Verse 15
रक्तचन्दनसङ्काशासन्ध्यापरमदारुणा ।ज्वलच्चनिपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ।।6.41.15।।
रक्तचंदनासारखी दीप्त अशी संध्या अत्यंत दारुण आहे; आणि सूर्यापासून जणू ज्वलंत अग्निमंडळ खाली पडत आहे असे भासते।
Verse 16
आदित्यमभिवाश्यन्तिजनयन्तोमहद्भयम् ।दीनादीनस्वराःघोरानप्रशस्तामृगद्विजाः ।।6.41.16।।
सूर्याकडे तोंड करून अशुभ मृग व पक्षी दीन-दीन, घोर स्वरात आक्रोश करीत आहेत आणि महान भय उत्पन्न करीत आहेत।
Verse 17
रजन्यामप्रकाशश्चसन्तापयतिचन्द्रमाः ।कृष्णरक्तांशुपर्यन्तोयथालोकस्यसंक्ष्ये ।।6.41.17।।
रात्री चंद्रमा प्रकाश देत नाही, उलट संताप निर्माण करीतो; काळ्या व रक्तवर्ण किरणांनी वेढलेला तो जणू जगताच्या प्रलयकाळासारखा भासतो।
Verse 18
ह्रस्वोरूक्षोऽप्रशस्तश्चपरिवेषस्सुलोहितः ।आदित्यमण्डलेनीलंलक्ष्मलक्ष्मण दृश्यते ।।6.41.18।।
हे लक्ष्मणा! सूर्य-मंडळाभोवती लहान, रूक्ष, अशुभ व तांबूस-लाल परिवेष दिसत आहे; आणि सूर्यबिंबाच्या आत निळे लक्षणही दिसते।
Verse 19
दृश्यन्तेनयथावच्छनक्षत्राण्यभिवर्तते ।युगान्तमिवलोकस्यपश्यलक्ष्मण शंसति ।।6.41.19।।
लक्ष्मणा, पाहा—नक्षत्रे यथाविधी दिसत नाहीत; आकाशही आच्छादित व व्याकुळ झाले आहे। हे जणू जगताच्या युगांताचा संकेत देत आहे।
Verse 20
काकाश्येनास्तथागृध्रानीचैःपरिपतन्तिच ।शिवाश्चाप्यशिवावाचःप्रवदन्तिमहास्वनाः ।।6.41.20।।
कावळे, श्येन व गिधाडे खालीच घिरट्या घालत आहेत; आणि कोल्हे मोठ्या आवाजाने अमंगल शब्द उच्चारत आहेत।
Verse 21
क्षिप्रमद्यदुराधर्षांलङ्कांरावणपालिताम् ।अभियामजवेनैवसर्वतोहरिभिर्वृताः ।।6.41.21।।
आजच त्वरेने—सर्व बाजूंनी वानरसेनेने वेढलेले—रावणपालित, दुर्जेय लंकेवर वेगाने चाल करून जाऊया।
Verse 22
शैलैःशूलैश्चखडगैश्चविमुक्स्सैःकपिराक्षसैः ।भविष्यत्यावृताभूमिर्मांसशोणितकर्दमा ।।6.41.22।।
कपी व राक्षसांनी फेकलेल्या शिळा, त्रिशूळ व खड्गांनी भूमी आच्छादली जाईल—मांस व रक्ताच्या चिखलात ती बदलून जाईल।
Verse 23
इत्येवंतुवदवनीर्वोलक्ष्मणंलक्ष्मणाग्रजः ।तस्मादवातरच्छीघ्रंपर्वताग्रान्महाबलः ।।6.41.23।।
अशा रीतीने लक्ष्मणाशी बोलून, लक्ष्मणाचा अग्रज तो महाबली वीर त्वरेने पर्वतशिखरावरून उतरला।
Verse 24
अवतीर्यचधर्मात्मातस्माच्छैलात्सराघवः ।परैःपरमदुर्धर्षंददर्शबलमात्मनः ।।6.41.24।।
त्या पर्वतावरून उतरून धर्मात्मा राघवाने आपले सैन्य पाहिले—जे शत्रूंना अत्यंत दुर्धर्ष व अजेय होते।
Verse 25
सन्नह्यतुससुग्रीवःकपिराजबलंमहत् ।कालज्ञोराघवःकालेसंयुगायाभ्यचोदयत् ।।6.41.25।।
वानरराज सुग्रीवाने आपले महान वानरबळ सज्ज करावे. काळ जाणणाऱ्या राघवाने योग्य वेळी युद्धासाठी सर्वांना प्रेरित केले॥
Verse 26
ततःकालेमहाबाहुर्बलेनमहतावृतः ।प्रस्थितःपुरतोधवनीलङ्कामभिमुखःपुरीम् ।।6.41.26।।
त्यानंतर ठरलेल्या वेळी महाबाहू राम महान सैन्याने वेढलेला, अग्रभागी धावत लंकेच्या नगरीकडे प्रस्थान करू लागला॥
Verse 27
तंविभीषणसुग्रीवौहनूमाञ्जाम्बवान्नळ ।ऋक्षराजस्तथानीलोलक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा ।।6.41.27।।
तेव्हा विभीषण व सुग्रीव यांच्यासह हनुमान, जांबवान, नल, ऋक्षराज, नील आणि लक्ष्मणही त्याच्या मागोमाग गेले॥
Verse 28
ततःपशचात्सुमहतीपृतनर् क्षवनौकसाम् ।प्रच्छाद्यमहतींभूमिमनुयातिस्मराघवम् ।।6.41.28।।
यानंतर ऋक्ष-वानरांची अतिशय विशाल सेना महान भूमी व्यापून राघवाच्या मागोमाग चालत राहिली॥
Verse 29
शैलशृङ्गाणिशतशःप्रवृद्धांश्चमहीरुहान् ।जगृहुःकुञ्जरप्रख्यावानराःपरवारणाः ।।6.41.29।।
हत्तीप्रमाणे विशाल व शत्रुनिवारक असे ते वानर शेकडो पर्वतशिखरे आणि पूर्ण वाढलेले महावृक्ष उचलून घेत होते।
Verse 30
तौत्वदीर्घेणकालेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।रावणस्यपुरींलङ्कामसेदतुररिन्दमौ ।।6.41.30।।
थोड्याच वेळात शत्रुदमन करणारे ते दोघे भाऊ—राम व लक्ष्मण—रावणाची नगरी लंका येथे पोहोचले।
Verse 31
पताकामालिनींरम्यामुद्यानवनशोभिताम् ।चित्रवप्रासुदुष्प्रापमुच्चैःप्राकारतोरणाम् ।।6.41.31।।तांसुरैरपिदुर्धर्षांरामवाक्यप्रचोदिताः ।यथानिदेशंसम्पीड्यन्यविशन्तवनौकसः ।।6.41.32।।
त्यांनी रम्य लंकेचे दर्शन घेतले—ध्वजपताकांच्या माळांनी अलंकृत, उद्यान-उपवनांनी शोभित; परंतु विचित्र तटबंदी, उंच प्राकार व तोरणद्वारांमुळे दुर्गम।
Verse 32
पताकामालिनींरम्यामुद्यानवनशोभिताम् ।चित्रवप्रासुदुष्प्रापमुच्चैःप्राकारतोरणाम् ।।6.41.31।।तांसुरैरपिदुर्धर्षांरामवाक्यप्रचोदिताः ।यथानिदेशंसम्पीड्यन्यविशन्तवनौकसः ।।6.41.32।।
रामाच्या आज्ञेने प्रेरित झालेले वनवासी वानर—देवतांनाही दुर्धर्ष अशा त्या नगरीत—आदेशाप्रमाणे ठाणी सांभाळीत प्रवेशले।
Verse 33
लङ्कायास्तूत्तरंद्वारंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।रामःसहानुजोधन्वीजुगोपचरुरोधच ।।6.41.33।।
लंकेचे उत्तरेकडील द्वार पर्वतशिखरासारखे उंच होते; धनुर्धारी रामाने अनुजासह ते सुरक्षित ठेवले आणि रोखूनही धरले।
Verse 34
लङ्कामुपनिविष्टस्तुरामोदशरथात्मजः ।लक्ष्मणानुचरोवीरःपुरींरावणपालिताम् ।।6.41.34।।उत्तरद्वारमासाद्ययत्रतिष्ठतिरावणः ।नान्योरामाद्धितद् द्वारंसमर्थःपरिरक्षितुम् ।।6.41.35।।सायुथैराक्षसैर्भीमैरभिगुप्तंसमन्ततः ।लघूनांत्रासजननंपाताळमिवदानवैः ।।6.41.36।।
दशरथनंदन पराक्रमी श्रीराम, लक्ष्मणासह, लंकेत येऊन रावणरक्षित त्या पुरीसमोर ठाम उभे राहिले।
Verse 35
लङ्कामुपनिविष्टस्तुरामोदशरथात्मजः ।लक्ष्मणानुचरोवीरःपुरींरावणपालिताम् ।।6.41.34।।उत्तरद्वारमासाद्ययत्रतिष्ठतिरावणः ।नान्योरामाद्धितद् द्वारंसमर्थःपरिरक्षितुम् ।।6.41.35।।सायुथैराक्षसैर्भीमैरभिगुप्तंसमन्ततः ।लघूनांत्रासजननंपाताळमिवदानवैः ।।6.41.36।।
जिथे रावण उभा होता त्या उत्तरद्वारापाशी पोहोचल्यावर हेच स्पष्ट झाले की त्या द्वाराचे रक्षण व धारण करण्यास रामांशिवाय कोणी समर्थ नाही।
Verse 36
लङ्कामुपनिविष्टस्तुरामोदशरथात्मजः ।लक्ष्मणानुचरोवीरःपुरींरावणपालिताम् ।।6.41.34।।उत्तरद्वारमासाद्ययत्रतिष्ठतिरावणः ।नान्योरामाद्धितद् द्वारंसमर्थःपरिरक्षितुम् ।।6.41.35।।सायुथैराक्षसैर्भीमैरभिगुप्तंसमन्ततः ।लघूनांत्रासजननंपाताळमिवदानवैः ।।6.41.36।।
ते ठिकाण सर्व बाजूंनी भयंकर राक्षसांच्या तुकड्यांनी कडेकोट राखलेले होते; अल्पशस्त्रधारांना भय उत्पन्न करणारे—जणू दानवांनी भरलेले पाताळच।
Verse 37
विन्यस्तानिचयोधानांबहूनिविविधानिच ।ददर्शाऽयुधजालानितत्रैवकवचानिच ।।6.41.37।।
तेथे त्याने योद्ध्यांसाठी मांडून ठेवलेली अनेक प्रकारची शस्त्रांची जाळी आणि त्याच ठिकाणी सज्ज ठेवलेली कवचेही पाहिली।
Verse 38
पूर्वंतुद्वारमासाद्यनीलोहरिचमूपतिः ।अतिष्ठत्सहमैन्देनद्विविदेनचवीर्यवान् ।।6.41.38।।
पूर्वद्वाराजवळ पोहोचून पराक्रमी वानरसेनापती नील, मैंद व द्विविद यांच्यासह तेथे ठाण मांडून उभा राहिला।
Verse 39
अङ्गदोदक्षिणद्वारंजग्राहसुमहाबलः ।ऋषभेणगवाक्षेणगजेनगवयेनच ।।6.41.39।।
अतिमहाबलवान अंगदाने दक्षिणद्वाराची जबाबदारी घेतली; त्याच्यासह ऋषभ, गवाक्ष, गज आणि गवयही होते।
Verse 40
हनुमान् पश्चिमद्वारंररक्षबलवान्कपिः ।प्रमाथिप्रषुभ्यांचवीरैरन्यैश्चसङ्गतः ।।6.41.40।।
बलवान कपि हनुमानाने पश्चिमद्वाराचे रक्षण केले; त्याच्यासह प्रमाथि, प्रषु आणि इतर वीरही एकत्र होते।
Verse 41
मध्यमेचस्वयंगुल्मेसुग्रीवस्समतिष्ठत ।सहसर्वैर्हरिश्रेष्ठैस्सुपर्णश्वसनोपमैः ।।6.41.41।।
मध्यभागीच्या तुकडीत स्वतः सुग्रीव उभा राहिला; त्याच्यासह सर्व श्रेष्ठ वानर होते—गरुडासारखे वेगवान आणि वाऱ्यासारखे द्रुत।
Verse 42
वानराणांतुषटित्रंशत्कोट्यःप्रख्यातयूथपाः ।निपीड्योपनिविष्टाश्चसुग्रीवोयत्रवानरः ।।6.41.42।।
जिथे वानरराज सुग्रीव स्थित होता, तिथे प्रसिद्ध यूथपती आणि छत्तीस कोटी वानरसेना दाटीवाटीने एकत्र येऊन छावणी करून बसल्या होत्या।
Verse 43
शासनेनतुरामस्यलक्ष्मणस्सविभीषणः ।द्वारेद्वारेहरीणांतुकोटिंकोटिंन्यवेशयेत् ।।6.41.43।।
रामाच्या आज्ञेने लक्ष्मणाने विभीषणासह, प्रत्येक द्वारावर वानरसेनेचे कोटी-कोटी दल तैनात केले।
Verse 44
पश्चिमेनतुरामस्यसुषेणःसहजाम्बवान् ।।6.41.44।।आदूरान्मध्यमेगुल्मेतस्थौबहुबलानुगः ।
रामाच्या आज्ञेने लक्ष्मणाने विभीषणासह, प्रत्येक द्वारावर वानरसेनेचे कोटी-कोटी दल तैनात केले।
Verse 45
तेतुवानरशार्धूलाःशार्दूलाइवदंष्ट्रिणः ।।6.41.45।।गृहीत्वाद्रुमशैलाग्रान्हृष्टायुद्धायतस्थिरे ।
ते वानर-शार्दूल वाघांसारखे दंष्ट्राधारी; उपटलेली झाडे व पर्वतशिखरांचे शिलाखंड हातात घेऊन, हर्षाने युद्धासाठी ठाम उभे राहिले।
Verse 46
सर्वेविकृतलाङ्गूलास्सर्वेदंष्ट्रानखायुधा:।। 6.41.46।।सर्वेविकृतचित्राङ्गास्सर्वेचविकृताननाः ।
सर्वांच्या शेपटा उंचावून ताठ झाल्या होत्या; सर्वांचे दात व नखेच शस्त्र होते. सर्वांच्या अंगांवर उग्र, विचित्र चिन्हे होती आणि सर्वांचे चेहरे क्रोधाने विकृत झाले होते।
Verse 47
दशनागबलाःकेचित्केचिद्धशगुणोत्तराः ।।6.41.47।।केचिन्नागसहस्रस्यबभूवुस्तुल्यविक्रमाः ।
काहींचे बळ दहा हत्तींच्या बळासारखे होते, काहींचे त्याहून दहापट अधिक; आणि काहींचा पराक्रम हजार हत्तींच्या तुल्य होता।
Verse 48
सन्तिचौघबलाःकेचित्केचिच्छतगुणोत्तराः ।।6.41.48।।अप्रमेयबलाश्चान्येतत्रासन्हरियूथपाः
काही वानरांचा बल प्रचंड प्रवाहासारखा होता, काही शतगुण अधिक पराक्रमी होते. तेथे इतरही हरि-यूथपती उपस्थित होते, ज्यांचे सामर्थ्य अपरिमेय होते.
Verse 49
अद्भुतश्चविचित्रश्चतेषामासीत्समागमः ।।6.41.49।।तत्रवानरसैन्यानांशलभानामिवोद्यमः ।
त्यांचा समागम अद्भुत व विलक्षण होता. तेथे वानरसेनेचा उद्यम टोळधाडीप्रमाणे उसळून निघाला.
Verse 50
प्रतिपूर्णमिवाकाशंसञ्छन्नेवचमेदिनी ।।6.41.50।।लङ्कापुमनिविष्टैश्चसम्पतद्भिश्चवानरैः ।
लङ्केभोवती काही वानर आधीच तळ ठोकून होते आणि काही अजूनही वेगाने धावून येत होते; त्यामुळे आकाश जणू भरून गेले आणि भूमी जणू पूर्णपणे झाकली गेली.
Verse 51
शतंशतसहस्राणांपृथगृक्षवनौकसाम् ।।6.41.51।।लङ्काद्वाराङयुपाजग्मुरन्येयोद्धुंसमन्ततः ।
इतर तुकड्या—ऋक्ष व वनवासी वानरांचे वेगवेगळे समूह, शतशत सहस्रांच्या संख्येने—युद्धासाठी सर्व बाजूंनी लङ्केच्या द्वारांकडे पुढे सरसावले.
Verse 52
आवृतस्सगिरिस्सर्वैस्सैस्समन्तात् प्लवङ्गमैः ।।6.41.52।।अयुतानांसहस्रंचपुरींतामभ्यवर्तत ।
तो पर्वत त्या सर्व प्लवङ्गमांनी चारही बाजूंनी वेढला. ते त्या पुरीकडे धावले, जिचा संरक्षण-परिघ अयुतांच्या सहस्रांपर्यंत विशाल होता.
Verse 53
वानरैर्बलवद्भिश्चबभूवद्रुमपाणिभिः ।।6.41.53।।सम्वृतासर्वतोलङ्कादुष्प्रवेशाऽपिवायुना ।
हातात वृक्ष घेऊन बलवान वानरांनी सर्व बाजूंनी लंकेला असे वेढले की जणू वाऱ्यालाही आत प्रवेश करणे कठीण झाले।
Verse 54
राक्षसाविस्मयंजग्मुःसहसाऽभिनिपीडिताः ।।6.41.54।।वानरैर्मेघसङ्काशैश्शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
मेघांसारख्या घनदाट आणि इंद्रतुल्य पराक्रमी वानरांनी अचानक जोरात दडपल्यामुळे राक्षस विस्मित झाले व व्याकुळ होऊन मागे सरकले।
Verse 55
महान् शब्दोऽभवत्तत्रबलौघस्याभिवर्ततः ।।6.41.55।।सागरस्येवभिन्नस्ययथास्यात्सलिलस्वनः ।
तेथे सैन्यसमूह पुढे सरकताच प्रचंड गर्जना उठली—जशी समुद्राची मर्यादा भंगली की पाण्याचा घनघोर निनाद होतो।
Verse 56
तेनशब्देनमहतासप्राकारासतोरणा ।।6.41.56।।लङ्काप्रचलितासर्वासशैलवनकानना ।
त्या प्रचंड शब्दाने लंका सर्वस्वी हादरली—तिच्या प्राकारांसह व तोरणद्वारांसह; पर्वत, वन आणि उपवनही एकत्र थरथरले।
Verse 57
रामलक्ष्मणगुप्तासासुग्रीवेणचवाहिनी ।।6.41.57।।बभूवदुर्धर्षतरासर्वैरपिसुरासुरैः ।
राम-लक्ष्मणांच्या संरक्षणाखाली आणि सुग्रीवाच्या नेतृत्वाखाली ती वानरसेना अधिकच दुर्धर्ष झाली—देव-असुरांनाही अजेय अशी।
Verse 58
राघवःसन्निवेश्यैवंस्वसैन्यंरक्षसांवधे ।।6.41.58।।सम्मन्त्ऱ्यमन्त्रिभिस्सार्थंनिश्चित्यचपुनःपुनः ।आनन्तर्यमभिप्रेप्सुःक्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।।6.41.59।।विभीषणस्यानुमतेराजधर्ममनुस्मरन् ।अङ्गदंवालितनयंसमाहूयेदमब्रवीत् ।।6.41.60।।
राघवाने राक्षसवधासाठी आपली सेना नीट मांडून, मंत्र्यांसह पुन्हा पुन्हा विचारविनिमय करून ठाम निर्णय केला।
Verse 59
राघवःसन्निवेश्यैवंस्वसैन्यंरक्षसांवधे ।।6.41.58।।सम्मन्त्ऱ्यमन्त्रिभिस्सार्थंनिश्चित्यचपुनःपुनः ।आनन्तर्यमभिप्रेप्सुःक्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।।6.41.59।।विभीषणस्यानुमतेराजधर्ममनुस्मरन् ।अङ्गदंवालितनयंसमाहूयेदमब्रवीत् ।।6.41.60।।
पुढे काय क्रमाने व्हावे याची अपेक्षा ठेवून, क्रमबद्ध कार्यतत्त्व जाणणाऱ्या त्यांनी पुढील पाऊल विचारात घेतले।
Verse 60
राघवःसन्निवेश्यैवंस्वसैन्यंरक्षसांवधे ।।6.41.58।।सम्मन्त्ऱ्यमन्त्रिभिस्सार्थंनिश्चित्यचपुनःपुनः ।आनन्तर्यमभिप्रेप्सुःक्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।।6.41.59।।विभीषणस्यानुमतेराजधर्ममनुस्मरन् ।अङ्गदंवालितनयंसमाहूयेदमब्रवीत् ।।6.41.60।।
विभीषणाच्या अनुमतीने आणि राजधर्माचे स्मरण करून राघवाने वालीपुत्र अंगदाला बोलावून हे वचन सांगितले।
Verse 61
गत्वासौम्य दशग्रीवंब्रूहिमद्वचनात्कपे ।लङ्घयित्वापुरींलङ्कांभयंत्यक्त्वागतव्यधः ।।6.41.61।।भ्रष्टश्रीक गतैश्वर्य मुमूर्षो नष्टचेतनः ।
हे सौम्य कप्या! जा आणि माझ्या वचनाने दशग्रीवाला सांग. लंकेची पुरी उडी मारून पार कर; भय व शोक टाकून दे; आणि ज्याची श्री नष्ट झाली, ज्याचे ऐश्वर्य गेले, ज्याची बुद्धी भ्रष्ट झाली व जो मृत्यूकडे धावतो, त्या पुरुषाशी बोल.
Verse 62
ऋषीणांदेवतानांचगन्धर्वाप्सरसांतथा ।।6.41.62।।नागानामथयक्षाणांराज्ञांचरजनीचर ।यच्चपापंकृतंमोहादवलिप्तेनराक्षस ।।6.41.63।।नूनंतेविगतोदर्पःस्वयम्भुवरदानजः ।तस्यपापस्यसम्प्राप्ताव्युष्टिरद्यदुरसदा ।।6.41.64।।
हे रजनीचर! ऋषी, देवता, गंधर्व-अप्सरा, नाग, यक्ष आणि राजे यांच्याविरुद्ध मोह व गर्वाने तू जे पाप केलेस, त्या पापाचा कठोर व टळू न शकणारा प्रतिफळकाल आज आला आहे. स्वयम्भू (ब्रह्मा)च्या वरदानातून जन्मलेला तुझा दर्पही आज निश्चयाने नष्ट होईल.
Verse 63
ऋषीणांदेवतानांचगन्धर्वाप्सरसांतथा ।।6.41.62।।नागानामथयक्षाणांराज्ञांचरजनीचर ।यच्चपापंकृतंमोहादवलिप्तेनराक्षस ।।6.41.63।।नूनंतेविगतोदर्पःस्वयम्भुवरदानजः ।तस्यपापस्यसम्प्राप्ताव्युष्टिरद्यदुरसदा ।।6.41.64।।
हे रजनीचर राक्षसा! नाग, यक्ष आणि राजे यांच्याविरुद्ध मोह व दर्पाने तू जे पाप केलेस, त्या अपराधाचा प्रतिदानकाळ आता जवळ आला आहे.
Verse 64
ऋषीणांदेवतानांचगन्धर्वाप्सरसांतथा ।।6.41.62।।नागानामथयक्षाणांराज्ञांचरजनीचर ।यच्चपापंकृतंमोहादवलिप्तेनराक्षस ।।6.41.63।।नूनंतेविगतोदर्पःस्वयम्भुवरदानजः ।तस्यपापस्यसम्प्राप्ताव्युष्टिरद्यदुरसदा ।।6.41.64।।
स्वयम्भू (ब्रह्मा)च्या वरदानातून जन्मलेला तुझा दर्प आज निश्चयाने नष्ट होईल; कारण त्या पापाचा दुर्जय, भयावह फल आता तुझ्यावर येऊन ठेपला आहे.
Verse 65
तस्यदण्डधरस्तेऽहंदाराहरकर्शितः ।दण्डंधारयमाणस्तुलङ्काद्वारेव्यवस्थितः ।।6.41.65।।
पत्नीहरणाने व्याकुळ झालेला मी तुझा दंडधर आहे. दंड हातात घेऊन मी लंकेच्या द्वारी उभा आहे—तुला दंड देण्यासाठी.
Verse 66
पदवींदेवतानांचमहर्षीणांचराक्षस ।राजर्षीणांचसर्वेषांगमिष्यसिमयाहतः ।।6.41.66।।
हे राक्षसा! माझ्या हातून तू मारला गेलास तर देव, महर्षी आणि सर्व राजर्षी ज्या परम पदाला पोहोचतात, त्याच पदाला तूही जाशील।
Verse 67
बलेनयेनवैसीतांमाययाराक्षसाधम ।यामतिक्रामयित्वात्वंहृतवांस्तद्विदर्शय ।।6.41.67।।
हे राक्षसाधमा! ज्या बळाने आणि ज्या मायेनं तू मला चकवून सीतेचं हरण केलंस, ते आता दाखव।
Verse 68
अराक्षसमिमंलोकंकर्तास्मिनिशितैःशरैः ।नचेच्छरणमभ्येषितामादायतुमैथिलीम् ।।6.41.68।।
मी माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी हा लोक राक्षसरहित करीन—जर तू शरण येणार नाहीस आणि मैथिली (सीता) परत देणार नाहीस।
Verse 69
धर्मात्माराक्षसश्रेष्ठःसम्प्राप्तोऽयंविभीषणः ।लङ्कैश्वर्यंधृवंश्रीमानयंप्राप्नोत्यकण्डकम् ।।6.41.69।।
हा धर्मात्मा, राक्षसांतील श्रेष्ठ विभीषण माझ्याकडे आला आहे; हा श्रीमान् निःसंशय निष्कंटकपणे लंकेचं राज्यवैभव प्राप्त करील।
Verse 70
नहिराज्यमधर्मेणभोक्तुंक्षणमपित्वया ।शक्यंमूर्खसहायेनपापेनाविदितात्मना ।।6.41.70।।
अधर्माने राज्याचा उपभोग तू क्षणभरही करू शकत नाहीस; मूर्खांच्या साहाय्याने, पापी व आत्मस्वरूप न जाणणारा होऊन ते तुला भोगता येणार नाही।
Verse 71
युध्यस्ववाधृतिंकृत्वाशौर्यमालम्ब्यराक्षस ।मच्छरैस्त्वंरणेशान्तस्ततःशान्तोभविष्यसि ।।6.41.71।।
हे राक्षसा! धैर्य धरून आणि शौर्याचा आधार घेऊन युद्ध कर; रणात माझे बाण तुला ‘शांत’ करतील, आणि मग तू ‘शांती’ (मृत्यू) प्राप्त करशील।
Verse 72
यद्वाविशसिलोकांस्त्रीन्पक्षीभूतोमनोजवः ।ममचक्षुष्पथंप्राप्यनजीवन्प्रतियास्यसि ।।6.41.72।।
हे वेगवान मनाच्या! तू पक्षी होऊन तीनही लोकांत शिरलास तरी, माझ्या दृष्टीच्या कक्षेत येताच तू जिवंत परत जाऊ शकणार नाहीस।
Verse 73
ब्रवीमित्वांहितंवाक्यंक्रियतामौर्ध्वदैहिकम् ।सुदृष्टाक्रियतांलङ्काजीवितंतेमयिस्थितम् ।।6.41.73।।
तुझ्या हितासाठी सांगतो—और्ध्वदैहिक कर्माची तयारी कर. लंकेनेही योग्य व्यवस्था करावी; तुझे जीवन आता माझ्या अधीन आहे।
Verse 74
इत्युक्तःसतुतारेयोरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।जगामाकाशामाविश्यमूर्तिमानिवहव्यवाट् ।।6.41.74।।
अक्लिष्ट कर्मांचे श्रीराम असे बोलताच तारापुत्र (अंगद) आकाशात प्रवेश करून निघून गेला—जणू देहधारी अग्नीच।
Verse 75
सोऽतिपत्यमुहूर्तेनश्रीमान्रावणमन्दिरम् ।ददर्शासीनमव्यग्रंरावणंसचिवैःसह ।।6.41.75।।
क्षणातच तो श्रीमान् रावणाच्या राजभवनात पोहोचला आणि मंत्र्यांसह आसनस्थ, निर्व्यग्र रावणाला पाहिले।
Verse 76
ततस्तस्य I विदूरेणनिपत्यसहरिपुङ्गवः ।दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदःकनकाङ्गदः ।।6.41.76।।
मग हरिपुंगव, सुवर्ण-कंकणधारी अंगद त्याच्या फारसे दूर नाही असे उतरून, प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी उभा राहिला।
Verse 77
तद्रामवचनंसर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् ।सामात्यंश्रावयामासनिवेद्यात्मानमात्मना ।।6.41.77।।
स्वतःची ओळख करून देऊन त्याने रामाचे उत्तम वचन एकही कमी-अधिक न करता रावण व त्याच्या मंत्र्यांना ऐकविले।
Verse 78
दूतोऽहंकोशलेन्द्रस्यरामस्याक्लिष्टकर्मणः ।वालिपुत्रोऽङ्गदोनामयदितेश्रोत्रमागतः ।।6.41.78।।
मी कोशलेंद्र, अक्लिष्टकर्मा श्रीरामाचा दूत आहे; वाळीचा पुत्र ‘अंगद’—हे नाव तुझ्या कानावर आले असेल।
Verse 79
अहत्वांराघवोरामःकौसल्यानन्दवर्धनः ।निष्पत्यप्रतियुध्यस्वनृशंस पुरुषोभव ।।6.41.79।।
कौसल्येचा आनंद वाढविणारा राघव राम तुला म्हणतो—बाहेर येऊन प्रतियुद्ध कर; हे नृशंस, पुरुष हो।
Verse 80
हन्तास्मित्वांसहामात्यंसपुत्रज्ञातिबान्धवम् ।निरुद्विग्नास्त्रयोलोकाभविष्यन्तिहतेत्वयि ।।6.41.80।।
मी मंत्री, पुत्र आणि नातेवाईकांसह तुझा वध करीन. तू मारला गेल्यावर तिन्ही लोक भयमुक्त होतील.
Verse 81
देवदानवयक्षाणांगन्धर्वोरगरक्षसाम् ।शत्रुमद्योद्धरिष्यामित्वामृषीणांचकण्टकम् ।।6.41.81।।
देव, दानव, यक्ष, गंधर्व, नाग आणि राक्षसांचा शत्रू तसेच ऋषींसाठी काटा बनलेल्या तुला आज मी उखडून टाकीन.
Verse 82
विभीषणस्यचैश्वर्यंभविष्यतिहतेत्वयि ।नचेत्सत्कृत्यवैदेहींप्रणिपत्यप्रदास्यसि ।।6.41.82।।
जर तू आदराने आणि नम्रतेने सीतेला परत केले नाहीस, तर तू मारला गेल्यावर हे ऐश्वर्य बिभीषणाचे होईल.
Verse 83
इत्येवंपरुषंवाक्यंब्रुवाणेहरिपुङ्गवे ।अमर्षवशमापन्नोनिशाचरगणेश्वरः ।।6.41.83।।
वानरश्रेष्ठ अंगदाने असे कठोर शब्द उच्चारले असता, राक्षसांचा राजा रावण अत्यंत संतापला.
Verse 84
ततस्सरोषताम्राक्षश्शशापसचिवांन्नोस्तदा ।गृह्यतामेषदुर्मेधावध्यतामितिचासकृत् ।।6.41.84।।
तेव्हा क्रोधाने तांबडे झालेले नेत्र असलेल्या त्या राक्षसाने आपल्या सचिवांना वारंवार धारेवर धरले— “हा दुर्बुद्धी पकडा; याचा वध करा!”
Verse 85
रावणस्यवच्शुत्वादीप्ताग्निसमतेजसा ।जगृहुस्तंततोघोराश्चत्वारोरजनीचराः ।।6.41.85।।
रावणाचे वचन ऐकून, ज्वलंत अग्नीसमान तेज असलेल्या अङ्गदाला चार भयंकर निशाचरांनी धरून टाकले.
Verse 86
ग्राहयामासतारेयस्स्वयमात्मनमात्मवान् ।बलंदर्शयितुंवीरोयातुधानगणेतदा ।।6.41.86।।
तेव्हा वीर तारेय अङ्गद, आत्मसंयमी होऊन, राक्षसगणांत आपले बळ दाखविण्यासाठी स्वतःच पकडून घेऊ लागला.
Verse 87
सतान्बाहुद्वयासक्तानादायपतगानिव ।प्रासादंशैलसङ्कामुत्पपाताङ्गदस्तदा ।।6.41.87।।
तेव्हा अङ्गदाने आपल्या दोन्ही बाहूंना चिकटून राहिलेल्या त्या राक्षसांना जणू पक्ष्यांसारखे उचलून, पर्वतासारख्या प्रासादावर उडी मारली.
Verse 88
तेन्तरिक्षाद्विनिर्धूतास्तस्यवेगेनराक्षसाः ।भूमौनिपतिताःसर्वेराक्षसेन्द्रस्यपश्यतः ।।6.41.88।।
त्याच्या वेगाने आकाशातून झटकून टाकले गेलेले ते सर्व राक्षस, राक्षसराज पाहत असतानाच, भूमीवर कोसळले.
Verse 89
ततःप्रासादशिखरंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।ददर्शराक्षसेन्द्रस्यवालिपुत्रःप्रतापवान् ।।6.41.89।।
त्यानंतर प्रतापवान् वालीपुत्राने राक्षसराजाच्या प्रासादशिखराकडे पाहिले; ते पर्वतशिखराप्रमाणे उंच उभे होते।
Verse 90
तत्पफालपदाक्रान्तंदशग्रीवस्यपश्यतः ।पुराहिमवतश्शृङ्गंवज्रिणेवविदारितम् ।।6.41.90।।
दशग्रीव पाहत असतानाच त्याच्या पायाच्या आघाताने ते प्रासादशिखर तडकले—जसे पूर्वी वज्रधारी इंद्राने हिमवंताचे शिखर फोडले होते।
Verse 91
भङ् क्त्वाप्रासादशिखरंनामविश्राव्यचात्मनः ।विनद्यसुमहानादमुत्पपातविहायसम् ।।6.41.91।।
प्रासादशिखर फोडून त्याने आपले नाव जाहीर केले; मग प्रचंड गर्जना करून तो आकाशात उडी मारून गेला।
Verse 92
व्यथयन्राक्षसान्सर्वान्हर्षयंश्चापिवानरान् ।सवानराणांमध्येतुरामपार्श्वमुपागतः ।।6.41.92।।
त्याने सर्व राक्षसांना व्याकुळ केले आणि वानरांना आनंदित केले; मग वानरांच्या मध्यात परत येऊन तो श्रीरामांच्या जवळ आला।
Verse 93
रावणस्तुपरंचक्रेक्रोधंप्रासादधर्षणात् ।विनाशंचात्मनःपश्यन्निश्श्वासपरमोऽभवत् ।।6.41.93।।
प्रासादाचा अपमान झाल्याने रावण परम क्रोधाने पेटला। आपला विनाश दिसताच तो खोल-खोल निश्वास टाकू लागला॥
Verse 94
रामस्तुबहुभिर्हृष्टर्निनदद्भिःप्लवङ्गमैः ।वृतोरिपुवधाकाङ्क्षीयुद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.41.94।।
आनंदित गर्जना करणाऱ्या अनेक वानरांनी वेढलेला राम, शत्रुवधाची आकांक्षा धरून, जणू युद्धासाठीच सज्ज होऊन उभा राहिला॥
Verse 95
सुषेणस्तुमहावीर्योगिरिकूटोपमोहरिः ।बहुभिःसम्वृतस्तत्रवानरैःकामरूपिभिः ।।6.41.95।।
तेथे महावीर वानर सुषेण, पर्वतशिखरासारखा पराक्रमी, इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या अनेक वानरांनी वेढलेला उभा होता॥
Verse 96
सचतुर्द्वाराणिसर्वाणिसुग्रीववचनात्कपिः ।पर्यक्रामतदुर्धर्षोनक्षत्राणीवचन्द्रमाः ।।6.41.96।।
सुग्रीवाच्या आज्ञेने तो दुर्धर्ष कपि सर्व चार द्वारांभोवती फिरला—जसा नक्षत्रांमध्ये चंद्रमा संचारतो॥
Verse 97
तेषामक्षौहिणिशतंसमवेक्ष्यवनौकसाम् ।लङ्कामुपनिविष्टानांसागरंचानिवर्तताम् ।।6.41.97।।राक्षसाविस्मयंजग्मुस्त्रासंजग्मुस्तथापरे ।अपरेसमरोध्धर्षाद्धर्षमेवप्रपेदिरे ।।6.41.98।।
लङ्केजवळ छावणी करून, मागे न फिरता समुद्रापर्यंत पसरलेल्या वनवासी सैन्याच्या त्या शंभर अक्षौहिणी पाहून—
Verse 98
तेषामक्षौहिणिशतंसमवेक्ष्यवनौकसाम् ।लङ्कामुपनिविष्टानांसागरंचानिवर्तताम् ।।6.41.97।।राक्षसाविस्मयंजग्मुस्त्रासंजग्मुस्तथापरे ।अपरेसमरोध्धर्षाद्धर्षमेवप्रपेदिरे ।।6.41.98।।
राक्षस विस्मयाने स्तब्ध झाले; काही भयाने त्रस्त झाले. आणि काही युद्धाच्या उत्साहाने उफाळून केवळ हर्षातच मग्न झाले.
Verse 99
कृत्स्नंहिकपिभिर्व्याप्तंप्राकारपरिखान्तरम् ।ददृशूराक्षसादीनाःप्राकारंनानरीकृतम् ।।6.41.99।।हाहाकारंप्रकुर्वन्तिराक्षसाभयमोहिताः ।
राक्षसांनी पाहिले की प्राकार व परिखा यांच्या मधला सारा अवकाश कपिंनी व्यापला आहे, जणू प्राकारच वानरमय झाला आहे. भयाने मोहित झालेले राक्षस हाहाकार करू लागले.
Verse 100
राक्षसांच्या राजनगरीत तो अत्यंत भयंकर कोलाहल उठताच, राक्षसांनी संरक्षणासाठी महान शस्त्रे हाती घेऊन युगांताच्या वाऱ्यासारखे बाहेर धाव घेतली।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s choice to combine disciplined siege tactics with a final diplomatic ultimatum: he authorizes force as daṇḍa (lawful punishment) while still offering Rāvaṇa the dharmic exit—return Vaidehī respectfully—before total war.
The chapter teaches that righteous leadership integrates foresight, restraint, and accountability: omens warn of collective loss, strategy prevents chaos, and punishment is framed as moral necessity rather than personal vengeance—especially when the protection of Sītā and public order are at stake.
Laṅkā’s fortification system is mapped in detail—its four gates, high walls (prākāra), moats (parikhā), and toranas—along with Rāvaṇa’s palace as a political center; these landmarks structure both the siege’s logistics and the envoy encounter.