Sarga 111
रावणवधः — The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
युद्धकाण्ड
या सर्गात निर्णायक प्रसंग संक्षिप्त पण ठाम क्रमाने उलगडतो. सारथी‑सल्लागार मातली रामाला सुचवितो की रावणवधाच्या नियत क्षणी पितामह‑प्रदत्त ब्रह्मास्त्राचा यथाविधी उपयोग करावा. मग राम अगस्त्यांकडून प्राप्त झालेला महान बाण घेतात; त्या बाणाची विश्वात्मक रचना वर्णिली आहे—वायू, अग्नी, सूर्य, पर्वत आणि आकाश ही त्याची अधिष्ठानतत्त्वे—म्हणून शस्त्र केवळ हिंसा नसून धर्म‑यज्ञमय तेजाचे साधन म्हणून प्रकट होते। वेदोक्त विधीने शक्ती संधान करून राम बाण चढवितात; पृथ्वी कंपित होते आणि सर्व प्राणी भयभीत होतात. संयत क्रोधाने ते बाण सोडतात; इंद्रवज्रासारखा तो बाण रावणाच्या वक्षस्थळाला भेदून प्राणहरण करतो आणि कार्य पूर्ण करून शांतपणे तरकशात परत येतो। रावण पडताच त्याचे धनुष्य गळून पडते, राक्षस पळापळ करतात, वानर विजयघोष करतात. आकाशात दुंदुभी वाजतात, पुष्पवृष्टी होते, सुगंधी वारे वाहतात आणि देव “साधु” म्हणत स्तुती करतात. मग विश्वाचा समतोल पुनःस्थापित होतो—भूमी स्थिर, दिशा प्रसन्न, सूर्य स्थिर—मित्रगण रामाचा सन्मान करतात; राम देवांमध्ये इंद्रासारखे तेजस्वी भासतात।
Shlokas
Verse 1
अथसंस्मारयामासमातलिराघवंतदा ।अजानन्निवकिंवीरत्वमेनमनुवर्तसे ।।।।
तेव्हा मातलीने राघवाला स्मरण करून देत म्हटले—“हे वीरा! तू जाणत असूनही जणू न जाणणारा असल्याप्रमाणे हा मार्ग का अनुसरतोस?”
Verse 2
विसृजास्मैवधायत्वमस्त्रंपैतामहंप्रभो ।विनाशकालःकथितोःयःसुरैःसोऽद्यवर्तते ।।।।
हे प्रभो! याच्या वधासाठी पैतामह अस्त्र सोड. देवांनी पूर्वी सांगितलेला विनाशकाळ आजच आला आहे।
Verse 3
ततःसंस्मारितोरामस्तेनवाक्येनमातलेः ।जग्राह स शरंदीप्तंनिःश्वसन्तमिवोरगम् ।।।।यंतस्मैप्रथमंप्रादादगस्त्योभगवानृषिः ।ब्रह्मदत्तंमहाबाणममोघंयुधिवीर्यवान् ।।।।
मातलीच्या वचनाने स्मरण झाल्यावर रामाने तो ज्वलंत बाण हातात घेतला—जणू फुत्कार करणारा सर्पच। तो ब्रह्मदत्त अमोघ महाबाण होता, जो पूर्वी भगवान ऋषी अगस्त्यांनी त्या पराक्रमी रामास प्रदान केला होता।
Verse 4
ततःसंस्मारितोरामस्तेनवाक्येनमातलेः ।जग्राह स शरंदीप्तंनिःश्वसन्तमिवोरगम् ।।6.111.3।।यंतस्मैप्रथमंप्रादादगस्त्योभगवानृषिः ।ब्रह्मदत्तंमहाबाणममोघंयुधिवीर्यवान् ।।6.111.4।।
भगवान ऋषी अगस्त्यांनी ज्याला प्रथम त्यास युद्धासाठी दिले—ब्रह्मदत्त असा तो अमोघ महाबाण—तो पराक्रमी वीराने स्वीकारला।
Verse 5
ब्रह्मणानिर्मितंपूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा ।दत्तंसुरपतेःपूर्वंत्रिलोकजयकाङ्क्षिणः ।।।।
अमित तेजस्वी ब्रह्म्याने हे पूर्वी इंद्रासाठी निर्माण केले आणि त्रिलोकजयाची इच्छा असलेल्या देवाधिपतीला पूर्वकाळी प्रदान केले।
Verse 6
यस्यवाजेषुपवनःफलेपावकभास्करौ ।शरीरमाकाशमयंगौरवेमेरुमन्दरौ ।।।।
त्या बाणाच्या पिसांत पवन अधिष्ठित होता, अग्रभागी अग्नी व सूर्य; त्याचे शरीर आकाशमय होते, आणि त्याच्या भार-गौरवासाठी मेरु व मंदर होते।
Verse 7
जाज्वल्यमानंवपुषासुपुङ्खंहेमभूषितम् ।तेजसासर्वभूतानांकृतंभास्करवर्चसम् ।।।।
तो बाण देहाने जाज्वल्यमान, उत्तम पिसांनी युक्त व सुवर्णभूषणांनी अलंकृत होता; सर्वभूतांच्या तेजाने घडविलेला, सूर्यसमान प्रभेने प्रकाशमान होता।
Verse 8
सधूममिवकालानगिंदीप्तमाशीविषोपमम् ।नरनागाश्ववृद्धानांभेदनंक्षिप्रकारिणम् ।।।।
तो बाण धुरकट प्रलयाग्नीप्रमाणे, दीप्त व विषारी सर्पासारखा होता; शत्रूंच्या नर, गज व अश्व यांच्या समूहांना त्याने क्षणार्धात भेदून टाकले।
Verse 9
द्वाराणांपरिघाणां च गिरीणांचापिभेदनम् ।नानारुधिरदिग्धाङ्गंमेदोदिग्धंसुदारुणम् ।।।।
तो बाण नगरद्वारे, लोखंडी परिघ आणि पर्वत यांनाही भेदण्यास समर्थ होता; अनेक शत्रूंच्या रक्ताने माखलेला, मेद-मज्जेने लिप्त, अत्यंत दारुण भासत होता।
Verse 10
वज्रसारंमहानादंनानासमितिदारणम् ।सर्ववित्रासनंभीमंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।।।।
तो वज्रासारखा कठोर, महागर्जना करणारा, नानाविध युद्धरचना फोडणारा, सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारा—श्वास घेत फुत्कार करणाऱ्या सर्पासारखा भीषण होता।
Verse 11
कङ्कगृध्रबकानां च गोमायुगणरक्षसाम् ।नित्यंभक्षप्रदंयुद्धेयमरूपंभयापहम् ।।।।
युद्धात तो कंक, गिधाडे व बगळे यांना, तसेच कोल्ह्यांच्या टोळ्या व राक्षसांना नित्य भक्ष्य देणारा ठरे; यमस्वरूप धारण करून भयकारी होता।
Verse 12
नन्दनंवानरेन्द्राणांरक्षसामवसादनम् ।वाजितंविविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ।।।।
तो वानरेन्द्रांना आनंद देणारा, पण राक्षसांना अवसाद देणारा होता—गरुडाच्या पिसांसारख्या सुंदर चित्रांनी युक्त, विविध मनोहर पिसांनी सजलेला बाण।
Verse 13
तमुत्तमेषुंलोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।द्विषतांकीर्तिहरणंप्रहर्षकरमात्मनः ।।।।अभिम्नत्यततोरामस्तंमहेषुंमहाबलः ।वेदप्रोक्तेनविधिनासन्दधेकार्मुकेबली ।।।।
लोकांतील त्या उत्तम बाणास—इक्ष्वाकुकुलाचा भय नाश करणारा, शत्रूंची कीर्ती हिरावणारा आणि धारणकर्त्यास हर्ष देणारा—महाबली रामाने मंत्रांनी अभिमंत्रित केले; मग वेदप्रोक्त विधीनुसार त्या महेषूस धनुष्यावर संधान केले।
Verse 14
तमुत्तमेषुंलोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।द्विषतांकीर्तिहरणंप्रहर्षकरमात्मनः ।।6.111.13।।अभिम्नत्यततोरामस्तंमहेषुंमहाबलः ।वेदप्रोक्तेनविधिनासन्दधेकार्मुकेबली ।।6.111.14।।
लोकांतील त्या परम उत्तम बाणास—इक्ष्वाकुकुलाचा भय नाश करणारा, शत्रूंची कीर्ती हिरावणारा आणि धारणकर्त्यास हर्ष देणारा—दृढनिश्चयी महाबली रामाने मंत्रांनी अभिमंत्रित केले; मग वेदप्रोक्त विधीनुसार त्या महास्त्रास धनुष्यावर संधान केले।
Verse 15
तस्मिन् सधनीयमानेतुराघवेणशरोत्तमे ।सर्वभूतानिसन्त्रेसुश्चचाल च वसुन्धरा ।।।।
राघव जेव्हा त्या श्रेष्ठतम बाणाचा संधान करीत होते, तेव्हा सर्व प्राणी भयाने सन्त्रस्त झाले आणि वसुंधराही थरथरली।
Verse 16
स रावणायसङ्रुद्धोभृशमायम्यकार्मुकम् ।चिक्षेपपरमायत्तःशरंमर्मविदारणम् ।।।।
रावणावर क्रोधाने संमुग्ध होऊन त्याने धनुष्य अत्यंत ताणले आणि पूर्ण संयमाने मर्मविदारक बाण सोडला।
Verse 17
स वज्रइवदुर्धर्षोवज्रिबाहुविसर्जितः ।कृतान्तइवचावार्योन्यपतद्रावणोरसि ।।।।
वज्रधारी इंद्राच्या बाहूने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे तो बाण दुर्धर्ष होता; कृतांतासारखा अवार्य होऊन तो रावणाच्या उरावर कोसळला।
Verse 18
स विसृष्टोमहावेगश्शरीरान्तकरश्शरः ।चिच्छेदहृदयंतस्यरावणस्यदुरात्मनः ।।।।
महावेगाने सोडलेला तो शरीरांतकर बाण त्या दुरात्मा रावणाचे हृदय छेदून गेला।
Verse 19
रुधिराक्तस्सवेगेनशरीरान्तकरःशरः ।रावणस्यहरन्प्राणान्विवेशधरणीतलम् ।।।।
रक्ताने माखलेला तो शरीरांतकर बाण वेगाने धावून रावणाचे प्राण हरून धरणीतलात घुसला।
Verse 20
स शरोरावणंहत्वारुधिरार्द्रीकृतच्छविः ।कृतकर्मानिभृतवत्स्वतूणींपुनराविशत् ।।।।
तो बाण रावणाचा वध करून, रक्ताने आपली कांती माखून, कृतकार्य होऊन शांतपणे पुन्हा आपल्या तुणीरात जाऊन बसला।
Verse 21
तस्यहस्ताद्धतस्याशुकार्मुकं च ससायकम् ।निपपातसहप्राणैर्भ्रश्यमानस्यजीवितात् ।।।।
तो मारला जाताच, जीवित ढळू लागल्यावर, त्याच्या हातातील धनुष्य व बाण तत्क्षणी खाली पडले—जणू प्राणांसहच कोसळले।
Verse 22
गतासुर्भीमवेगस्तुनैरृतेन्द्रोमहाद्युतिः ।पपातस्यन्दनाद्भूमौवृत्रोवज्रहतोयथा ।।।।
प्राणहीन होऊन, भीषण वेग व महातेजस्वी राक्षसांचा अधिपती रावण रथावरून भूमीवर कोसळला—जसा इंद्राच्या वज्राने घायाळ झालेला वृत्र पडला होता।
Verse 23
तंदृष्टवापतितंभूमौहतशेषानिशाचराः ।हतनाधाभयत्रस्तास्सर्वतस्सम्प्रदुद्रुवुः ।।।।
तो भूमीवर पडलेला पाहून, उरलेले निशाचर—स्वामी मारला गेल्याने अनाथ झालेले—भयाने व्याकुळ होऊन सर्व दिशांनी पळून गेले।
Verse 24
सर्वतश्चाभिपेतुस्तान्वानराद्रुमयोधिनः ।दशग्रीववधंदृष्टवावानराजितकाशिनः ।।।।
सर्व बाजूंनी वृक्षांना शस्त्र करून लढणारे वानर त्यांच्यावर तुटून पडले। दशग्रीवाचा वध पाहताच वानर विजयतेजाने दीप्त होऊन आनंदाने सर्वत्र संचारू लागले॥
Verse 25
अर्दितावानरैर्भ्रष्टालङ्कामभ्यपतन् भयात् ।हताश्रयात्वात्करुणैर्भाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ।।।।
वानरांनी आघात केलेले व रणात पराभूत झालेले ते भयाने लंकेकडे पळाले। आश्रय हरपल्याने त्यांचे चेहरे करुण झाले आणि डोळ्यांतून अश्रुधारा वाहू लागल्या॥
Verse 26
ततोविनेदुःसम्हृष्टावानराःजितकाशिनः ।वदन्तोराघवजयंरावणस्य ज तद्वधम् ।।।।
मग हर्षित व विजयलक्षणांनी युक्त वानरांनी मोठा जयघोष केला—राघवाचा जय आणि रावणाचा वध असे ते पुकारू लागले॥
Verse 27
अथान्तरिक्षेव्यनदत्सौम्यस्त्रिदशदुन्धुभिः ।दिव्यगन्धशहस्तत्रमारुतस्सुसुकोववौ ।।।।
तेव्हा आकाशात देवतांच्या मंगलमय दुंदुभींचा नाद घुमू लागला। दिव्य सुगंध वाहणारा सुखद, मंद मारुतही वाहू लागला॥
Verse 28
निपपातान्तरिक्षाच्चपुष्पवृष्टिस्तदाभुवि ।किरन्तीराघवरथंदुरवापामनोहरा ।।।।
तेव्हा आकाशातून पृथ्वीवर पुष्पवृष्टी झाली। ती मनोहर व दुर्लभ होती; राघवाच्या रथावर सर्व बाजूंनी फुले उधळून तो रथ झाकू लागली॥
Verse 29
राघवस्तवसंयुक्तागगने च विशुश्रुवे ।साधुसाध्वितिवागग्य्रादेवतानांमहात्मनाम् ।।।।
आकाशात महात्म्या देवतांची अग्र्य वाणी स्पष्ट ऐकू आली; राघवाची स्तुती करीत ती म्हणाली—“साधु! साधु!”
Verse 30
अविवेशमहान् हर्षोदेवानांचारणैःसह ।रावणेनिहतेरौद्रेसर्वलोकभयङ्करे ।।।।
सर्व लोकांना भयङ्कर असा उग्र रावण मारला गेल्यावर, चारणांसह देवतांमध्ये महान हर्ष भरून आला।
Verse 31
ततःसकामंसुग्रीवमङ्गदं च विभीषणम् ।चकारराघवःप्रीतोहत्वाराक्षसपुङ्गवम् ।।।।
राक्षसपुंगवाचा वध करून प्रीत झालेल्या राघवाने सुग्रीव, अङ्गद आणि विभीषण यांच्या मनोकामना पूर्ण केल्या व त्यांना तृप्त केले।
Verse 32
ततःप्रजग्मुःप्रशमंमरुद्गणादिशःप्रसेदुर्विमलंनभोऽभवत् ।महीचकम्पे न च मारुतोववौस्थिरप्रभश्चाप्यभवद्दिवाकरः ।।।।
त्यानंतर मरुद्गण शांत झाले; दिशा प्रसन्न झाल्या; आकाश निर्मळ झाले। पृथ्वीचे कंप थांबले, वारा उग्रपणे वाहेना, आणि सूर्यही स्थिर तेजाने प्रकाशमान झाला।
Verse 33
ततस्तुसुग्रीवविभीषणाङ्गदाःसुहृद्विशिष्टास्सहलक्ष्मणास्तदा ।समेत्यहृष्टाविजयेनराघवंरणेऽभिरामंविधिनाभ्यपूजयन् ।।।।
तेव्हा सुग्रीव, विभीषण व अंगद—लक्ष्मण आणि अन्य श्रेष्ठ सुहृदांसह—विजयाने हर्षित होऊन एकत्र आले आणि रणात रमणीय राघवाचे विधिपूर्वक पूजन व सत्कार केला।
Verse 34
स तुनिहतरिपुस्स्थिरप्रतिज्ञःस्वजनबलाभिवृतोरणेरराज ।रघुकुलनृपनन्दनोमहौजास्त्रिदशगणैरभिसंवृतोयथेन्द्रः ।।।।
शत्रूचा नाश करून, प्रतिज्ञेत स्थिर राहून, स्वजन व सैन्याने वेढलेला तो रणांगणात तेजस्वी भासला—रघुकुल-नृपांचा आनंद, महाप्रतापी राम—जणू देवगणांनी वेढलेला इंद्र।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the sanctioned use of the Paitāmaha/Brahmāstra against Rāvaṇa at the foretold “time of destruction.” The text frames this not as escalation for its own sake but as a dharmically authorized terminal act, executed only after counsel (Mātali) and with ritual correctness, indicating controlled force rather than uncontrolled vengeance.
Power is legitimate only when aligned with right procedure and right purpose: the Vedic charging of the arrow and its return to the quiver after completing its task symbolize disciplined agency—violence confined to necessity, culminating in the re-stabilization of the cosmos (earth steadies, sky clears, directions brighten).
Laṅkā functions as the implied war-theatre, while the sarga emphasizes cultural-ritual landmarks: Veda-prokta vidhi (Vedic protocol), celestial acclamation (divine drums, flower-shower), and cosmological “landmarks” (Meru, Mandara, sun, wind, fire) embedded in the arrow’s description to map the event onto a universe-scale register.