Sarga 55
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
युद्धकाण्ड
वज्रदंष्ट्राचा वध वालिपुत्र अंगदाने केला, हे ऐकून रावण सेनाध्यक्षाला संबोधून त्वरित अकम्पनाला रणात पाठविण्याची आज्ञा देतो. तो अकम्पनाची स्तुती करतो—तो शिस्तबद्ध सेनानायक, रक्षक, रणप्रिय नीतीज्ञ आणि सर्व शस्त्रांत पारंगत आहे. आज्ञा मिळताच राक्षससेना धावून निघते; अकम्पन सुवर्णालंकृत रथावर मेघगर्जना-विद्युत्सदृश ध्वनीच्या वातावरणात रणभूमीकडे अग्रसर होतो. प्रस्थानकाळी हवामान शुभ असतानाही दिवस अचानक ढगांनी झाकला जातो, कडक वारे सुटतात, पक्षी व पशू भयाण स्वर काढतात—अशुभ उत्पात दिसू लागतात. पण अकम्पन त्यांकडे दुर्लक्ष करून युद्धभूमीत प्रवेश करतो. मग वानर-राक्षसांचा घोर संग्राम पेटतो. धूळ उडून रक्तवर्ण होते व आकाश झाकते; ध्वज, शस्त्रे, घोडे आणि योद्ध्यांचे रूपही दिसेनासे होते, आणि त्या गोंधळात मित्र-शत्रूचा भेद न राहता परस्परांवर घाव पडतात. रक्ताने धूळ बसते आणि भूमी प्रेतांनी व छिन्न अवयवांनी भरते. वृक्ष, शिळा, गदा, शक्ति व बाहुदंडांनी निकटयुद्ध चालते; अकम्पन राक्षसांना सावरून रचना उभी करतो, तर कुमुद, नल आणि मैनद हे वानरनायक प्रत्याक्रमण करून शत्रुसैन्याची रांग मोडून काढतात.
Shlokas
Verse 1
वज्रदंष्ट्रंहतंश्रुत्वावालिपुत्रेणरावणः ।बलाध्यक्षमुवाचेदंकृताञ्जलिमुपस्थितम् ।।।।
वज्रदंष्ट्र हा वालीपुत्राकडून (अंगदाकडून) मारला गेल्याचे ऐकून, रावणाने हात जोडून उभ्या असलेल्या सेनापतीला हे वचन म्हटले.
Verse 2
शीघ्रंनिर्यान्तुदुर्धर्षाराक्षसाभीमविक्रमाः ।अकम्पनंपुरस्कृत्यसर्वशस्त्रप्रकोविदम् ।।।।
‘दुर्धर्ष व भीमपराक्रमी राक्षसांनी त्वरित बाहेर निघावे। सर्व शस्त्रविद्येत निपुण अकम्पनास अग्रभागी ठेवून प्रस्थान करावे।’॥
Verse 3
एषशास्ताचगोप्ताचनेताचयुधिसत्तमः ।भूतिकामश्चमेनित्यंनित्यंचसमरप्रियः ।।।।
हा शत्रुदंडक, रक्षक व नेता आहे—युद्धात श्रेष्ठ; माझ्या कार्याची समृद्धी इच्छिणारा आणि सदैव रणप्रिय आहे।
Verse 4
एषजेष्यतिकाकत्स्थौसुग्रीवंचमहाबलम् ।वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यतिपरन्तपः ।।।।
हा परंतप शत्रुदाहक काकुत्स्थद्वय (राम-लक्ष्मण) तसेच महाबली सुग्रीव यांनाही जिंकेल; आणि इतर भयंकर वानरसेनांचाही संहार करील।
Verse 5
परिगृह्यसःताम् I ज्ञाम् रावणस्यमहाबल ।बलम् सम्प्रेरयामासःतदालघुपराक्रमः।। ।।
रावणाची आज्ञा स्वीकारून, तो महाबली (अकंपन) शीघ्र पराक्रम करणारा होऊन तेव्हा सैन्याला पुढे जाण्यास प्रवृत्त करू लागला।
Verse 6
ततोनानाप्रहरणाभीमाक्षाभीमदर्शनाः ।निष्पेतूराक्षसामुख्याबलाध्यक्षप्रचोदिताः ।।।।
तेव्हा बलाध्यक्षाच्या प्रेरणेने नानाविध शस्त्रांनी सज्ज, भयानक नेत्रांचे व भीषण रूपाचे प्रमुख राक्षस झडप घालून पुढे धावले।
Verse 7
रथमास्थायविपुलंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।मेघाभोमेघवर्णश्चमेघस्वनमहास्वनः ।।।।राक्षसैःसम्वृतोघोरैस्तदानिर्यात्यकम्पनः ।
तेव्हा अकम्पन तप्तकांचनाच्या तेजस्वी भूषणांनी अलंकृत अशा विशाल रथावर आरूढ झाला; मेघासारखा देह व मेघवर्ण, मेघगर्जनेसारखा महाध्वनी असलेला, आणि घोर राक्षसांनी वेढलेला तो निघाला।
Verse 8
नहिकम्पयितुंशक्यःसुरैरपिमहामृधे ।।।।अकम्पनस्ततस्तेषामादित्यइवतेजसा ।
त्या महायुद्धात देवतांनीही अकंपनाला डगमगवू शकले नाहीत; तो त्यांच्या मध्ये सूर्याप्रमाणे तेजाने प्रकाशला।
Verse 9
तस्यनिर्धावमानस्यसम्रब्धस्ययुयुत्सया ।।।।अकस्माद्दैन्यमागच्छद्धयानांरथवाहिनाम् ।
युद्ध करण्याच्या तीव्र इच्छेने संतप्त होऊन तो धावत असताना, त्याच्या रथाला ओढणाऱ्या घोड्यांवर अचानक दैन्य छाया पसरली।
Verse 10
व्यस्फुरन्नयनंचास्यसव्यंयुद्धाभिनदनिनः ।।।।विवर्णोमुखवर्णश्चगद्गदश्चाभवत्स्वनः ।
युद्धाची आवड असूनही, त्याचा डावा डोळा लवू लागला; चेहऱ्याचा रंग फिका पडला आणि आवाज गद्गद झाला.
Verse 11
अभवत्सुदिनेकालेदुर्दिनंरूक्षमारुतम् ।।।।ऊचुःखगमृगाःसर्वेवाचःक्रूराभयावहाः ।
जो काळ शुभ व उजळ होता, तोच दिवस अचानक दुर्दिन झाला आणि रूक्ष, कठोर वारा वाहू लागला। सर्वत्र पक्षी व मृग क्रूर व भयावह शब्दांनी आक्रोश करू लागले॥
Verse 12
ससिंहापचित्कन्धःशार्दूलसमविक्रमः ।।।।तानुत्पातानचिन्स्सैवनिर्जगामरणाजिरम् ।
सिंहासारखे उन्नत खांदे आणि व्याघ्रासमान पराक्रम असलेला तो वीर त्या अपशकुनांकडे दुर्लक्ष करून रणांगणात निघून गेला॥
Verse 13
तथानिर्गच्छतस्तस्यरक्षसस्सहराक्षसैः ।।।।बभूवसुमहान्नादःक्षोभयन्निवसागरम् ।
तो राक्षस आपल्या राक्षसदलासह बाहेर पडताच असा प्रचंड नाद उठला की जणू तो समुद्रालाही खवळवील॥
Verse 14
तेनशब्देनवित्रस्तावानराणांमहाचमूः ।।।।द्रुमशैलप्रहाराणांयोद्धुंसमुपतिष्ठतं ।
त्या गर्जनेने घाबरून, वृक्ष व शिळा शस्त्रासारख्या उचलून प्रहार करणारी महान वानरसेना युद्धासाठी सज्ज होऊन उभी राहिली॥
Verse 15
तेषांयुद्धंमहारौद्रंसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।रामरावणयोरर्धेसमभित्यक्तजीविनाम् ।
मग वानर आणि राक्षस यांच्यात अत्यंत रौद्र असे महासंग्राम माजले—जे अनुक्रमे श्रीराम व रावण यांच्या हेतूसाठी प्राणही पणाला लावून लढत होते॥
Verse 16
सर्वेह्यतिबलाःशूराःसर्वेपर्वतसन्निभाः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवपरस्परजिघांसवः ।
सर्वजण अतिबलवान व शूर होते; सर्वजण पर्वतासारखे भासत होते। वानर आणि राक्षस—दोघेही—परस्परांचा वध करण्यास उद्यत होते॥
Verse 17
तेषांविवर्धतांशब्दःसंयुगेऽतितरस्विनाम् ।।।।शुश्रुवेसुमहान् कोपादन्योन्यमभिगर्जताम् ।
त्या संग्रामात अतिवेगवान योद्ध्यांचा निनाद वाढत गेला। क्रोधाने एकमेकांवर गर्जना करणाऱ्यांचा अतिमहान् कोलाहल ऐकू आला॥
Verse 18
रजश्चारुणवर्णाभंसुभीममभवद् भृशम् ।।।।उद्धतंहरिरक्षोभिःसंरुरोधदिशोदश ।
लालसर वर्णाचा अत्यंत भयानक धुळीचा मेघ क्षणात उभा राहिला। वानर व राक्षसांनी उडविलेल्या त्या रजाने दहा दिशांना सर्वत्र आच्छादिले॥
Verse 19
अन्योन्यंरजसातेनकौशेयोद्धूतपाण्डुना ।।।।सम्वृतानिचभूतानिददृशुर्नरणाजिरे ।
रणांगणात रेशीम झटकल्यासारख्या फिकट पांढऱ्या धुळीने सर्वजण आच्छादले गेले। त्यामुळे तेथे प्राणी परस्परांना दिसेनासे झाले॥
Verse 20
नध्वजोनपताकावाचर्मवातुरगोऽपिवा ।।।।आयुधंस्यन्दनोवापिददृशेतेनरेणुना ।
त्या धुळीच्या आवरणात न ध्वज दिसत, न पताका; न ढाली, न घोडे; शस्त्रे वा रथही दिसेनासे झाले।
Verse 21
शब्दश्चसुमहांस्तेषांनर्दतामभिधावताम् ।।।।श्रूयतेतुमुलोयुद्धेनरूपाणिचकाशिरे ।
गर्जत धावत असलेल्या त्यांचा अतिमहान् गजर युद्धात तुमुलपणे ऐकू येत होता; पण कोणतीही रूपे स्पष्ट दिसत नव्हती।
Verse 22
हरीनेवसुसंरुष्टाहरयोजघ्नुराहवे ।।।।राक्षसाराक्षसांश्चापिनिजघ्नुस्तिमिरेतदा ।
तेव्हा त्या अंधारात अतिशय संतप्त झालेले वानर रणात वानरांनाच घाव घालू लागले; आणि राक्षसही राक्षसांनाच परस्पर मारू लागले।
Verse 23
तेपरांश्चविनिघ्नन्तःस्वांश्चवानरराक्षसाः ।।।।रुधिरार्द्रांतदाचक्रुर्महींपङ्कानुलेपनाम् ।
शत्रूंनाही आणि स्वजनांनाही घायाळ करून वानर व राक्षसांनी तेव्हा पृथ्वी रक्ताने भिजवून चिखलासारखी माखून टाकली।
Verse 24
ततस्तुरुधिरौघेणसिक्तंह्यपगतंरजः ।।।।शरीरशवसङ्कीर्णाबभूवचवसुन्धरा ।
नंतर रक्ताच्या प्रवाहाने भिजल्यामुळे धूळ खाली बसून नाहीशी झाली; आणि पृथ्वी प्रेतदेह व छिन्न अवयवांनी भरून गेलेली दिसू लागली।
Verse 25
द्रुमशक्तिगदाप्रासैश्शिलापरिघतोमरैः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवस्तूर्णंजघ्नुरन्योन्यमोजसा ।
वृक्ष, शक्ती, गदा व प्रास, तसेच शिला, परिघ व तोमर यांनी—वानर आणि राक्षस परस्परांवर महाबलाने झडप घालून शीघ्रच एकमेकांना भूमिसात करू लागले।
Verse 26
बाहुभिःपरिघाकारैर्युध्यन्तःपर्वतोपमाः ।।।।हरयोभीमकर्माणोराक्षसान्झघ्नुराहवे ।
परिघासारख्या भुजांनी युद्ध करीत, पर्वतासमान व भीषण पराक्रमाचे वानर रणांगणात राक्षसांना ठार करू लागले।
Verse 27
राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धाःप्रासतोमरपाणयः ।।।।कपीन्निजघ्निरेतत्रशस्त्रःपरमदारुणैः ।
तेथे क्रोधाने संतप्त राक्षस प्रास व तोमर हातात घेऊन, अत्यंत दारुण शस्त्रांनी कपिंवर प्रहार करून त्यांना पाडू लागले।
Verse 28
अकम्पनस्सुसङ्क्रुद्धोराक्षसानांचमूपतिः ।।।।सम्हर्षयतितान्सर्वान्राक्षसाभनिमविक्रमान् ।
अत्यंत क्रुद्ध अकम्पन, राक्षससेनेचा सेनापती, त्या सर्व भीषण पराक्रमी राक्षसांना उत्साह देऊन हर्षित करू लागला।
Verse 29
हरयस्त्वपिरक्षांसिमहाद्रुममहाश्मभिः ।।।।विदारयन्त्यभिक्रम्यशस्त्राण्याच्छिद्यवीर्यतः ।
परंतु वानरही प्रत्याक्रमण करून पुढे सरसावले; महावृक्ष व प्रचंड शिळांनी राक्षसांना विदीर्ण करू लागले आणि आपल्या बळावर त्यांची शस्त्रे हिसकावून घेतली।
Verse 30
एतस्मिन्नन्तरेवीराहरयःकुमुदोनलः ।।।।मैन्दश्चपरमक्रुद्धाश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ।
दरम्यान वीर वानर कुमुद, नल आणि मैंद अत्यंत क्रुद्ध होऊन अनुपम वेगाने पुढे धावले।
Verse 31
तेतुवृक्षैर्महावीराराक्षसानांचमूमुखे ।।।।कदनंसुमहच्चक्रुर्लीलयाहरिपुङ्गवाः ।ममन्थूराक्षसान् सर्वेवानरागणशोभृशम् ।।।।
मग ते महावीर, हरिपुंगव वानरांनी वृक्षांना शस्त्र करून राक्षस-सेनेच्या अग्रभागी जणू खेळतच प्रचंड कत्तल केली. वानरगणांनी सर्व राक्षसांना वारंवार अत्यंत बलाने चिरडून टाकले।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s rapid militarized response—dispatching Akampana—followed by the battlefield’s ethical breakdown under dust and confusion, where misrecognition leads to indiscriminate strikes, illustrating how war conditions can erode discernment between ally and enemy.
The sarga juxtaposes command rhetoric (praise of competence and loyalty) with utpāta signs and the fog-of-war, implying that leadership must acknowledge uncertainty: courage and agency persist, yet uncontrolled conditions can produce unintended harm, demanding disciplined perception and restraint.
Rather than a named monument, the text highlights the cultural motif of utpāta (ominous natural signs) and the archetypal battlefield (raṇājira), using dust, noise, banners, chariots, and weapon-objects as mapping markers for how war is experienced and narrated.