Sarga 44

Verse 1

युध्यतामेनतेषांतुतदावानरराक्षसाम् ।रविरस्तंगतोरात्रिःप्रवृत्ताप्राणहारिणी ।।।।

वानर आणि राक्षस यांचे युद्ध सुरू असतानाच तेव्हा सूर्य अस्ताला गेला आणि प्राणहरिणी रात्रि प्रवृत्त झाली।

Verse 2

अन्योन्यंबद्धवैराणांघोराणांजयमिच्छताम् ।सम्प्रवृत्तंनिशायुद्धंतदावानररक्षसाम् ।।।।

परस्पर वैराने बांधलेले, घोर आणि विजयाची इच्छा करणारे वानर व राक्षस यांचे त्या वेळी रात्रियुद्ध सुरू झाले।

Verse 3

राक्षसोऽसीतिहरयोहरिश्चाऽसीतिराक्षसाः ।अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।

त्या दारुण अंधारलेल्या समरात ‘हा राक्षस आहे’ असे समजून वानरांनी एकमेकांवर प्रहार केला; आणि ‘हा वानर आहे’ असे समजून राक्षसांनीही परस्परांना घायाळ केले।

Verse 4

जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।।।

त्या घोर अंधारात “मारा! फाडा! छिन्न करा! तू का पळतोस?” अशा हाकांचा प्रचंड कोलाहल ऐकू आला. त्या रात्री काळ्या वर्णाचे, पण सुवर्ण-कवचधारी राक्षस असे दिसू लागले की जणू प्रकाशमान औषधीवनांनी झळकणारे पर्वतच.

Verse 5

जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।6.44.4।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।6.44.5।।

रात्रीच्या अंधारात “मारा! फाडा! छिन्न करा! तू का पळतोस?” असा रणकोलाहल सर्वत्र ऐकू येत होता. काळ्या वर्णाचे, पण सुवर्ण-कवचाने झळकणारे राक्षस जणू तेजस्वी औषधीवनांनी उजळलेले पर्वतसमूहच भासत होते.

Verse 6

तस्मिंस्तमसिदुष्पारेराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।परिपेतुर्महावेगाभक्षयन्तःप्लवङ्गमान् ।।।।

त्या पार करणे कठीण अशा अंधारात क्रोधाने मूर्च्छित राक्षस महावेगाने सर्वत्र धावू लागले आणि वानरांना भक्षण करू लागले.

Verse 7

तेहयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।आप्लुत्यदशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपाव्यदारयन् ।।।।वानराबलिनोयुद्धेऽक्षोभयन् राक्षसींचमूम् ।

तेव्हा भीषण क्रोधाने उफाळलेले बलवान वानर सुवर्णमस्तकाभूषणांनी सजलेल्या घोड्यांवर व विषधर सर्पासारख्या ध्वजांवर झडप घालून तीक्ष्ण दातांनी त्यांना फाडून टाकू लागले; आणि रणांगणात राक्षसी सेनेची फळी हादरवून सोडली।

Verse 8

कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनोरथान् ।।।।कर्षुश्चददंशुश्चदशनैःक्रोधमूर्छिताः ।

युद्धक्रोधाने उन्मत्त झालेले ते वानर हत्ती व हत्तीस्वारांना, तसेच पताका-ध्वजांनी युक्त रथांना ओढून पाडीत; आणि दातांनी चावून त्यांना चिरडून टाकीत।

Verse 9

लक्ष्मणश्चापिरामश्चशरैराशीविषोपमैः ।।।।दृश्यादृश्यानिरक्षांसिप्रवराणिनिजघ्नतुः ।

राम आणि लक्ष्मण यांनीही विषारी सर्पासारख्या बाणांनी दिसणारे व अदृश्यपणे फिरणारे श्रेष्ठ राक्षस पाडून टाकले।

Verse 10

तुरङ्गखुरविध्वस्तंरथनेमिसमुत्थितम् ।।।।रुरोधकर्णनेत्राणियुध्यतांधरणीरजः ।

घोड्यांच्या खुरांनी उडविलेली व रथांच्या चाकांनी मथलेली भूमीची धूळ उठून युद्ध करणाऱ्यांचे कान व डोळे झाकून टाकू लागली।

Verse 11

वर्तमानेतथाघोरेसङ्ग्रामेरोमहर्षणे ।।।।रुधिरोधामहाघोरानद्यस्तत्रप्रसुस्रुवुः ।

असा घोर व रोमांचकारी संग्राम सुरू असताना तेथे अत्यंत भयावह रक्तप्रवाहाच्या नद्या वाहू लागल्या।

Verse 12

ततोभेरीमृदङ्गानांपणवानांचनिस्स्वनः ।।।।शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रस्सम्भूवाद्भुतोपमः ।

मग भेरी, मृदंग व पणव यांचा निनाद शंख-वेणूच्या स्वरांशी मिसळून अद्भुतोपम असा कोलाहल उठला।

Verse 13

हतानांस्तनमानानांराक्षसानांचनिःस्वनः ।।।।शस्तानांवानराणांचसम्बभूवातिदारुणः ।

हत होऊन कराहणाऱ्या राक्षसांचा आणि जखमी वानरांचाही जो नाद उठला तो अत्यंत दारुण होता।

Verse 14

हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।

तेथे शक्ती, शूल व परशु यांनी घायाळ होऊन पडलेले वानरवीर आणि पर्वतासारखे, कामरूपी राक्षसही निहत झालेले दिसत होते—जणू शस्त्ररूपी पुष्पांचे अर्पणच विखुरले होते। रक्तप्रवाहाने चिखल झालेली ती रणभूमी ओळखणे कठीण व चालणेही दुस्तर झाली।

Verse 15

हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।6.44.14।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।6.44.15।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।

हत वानरवीरांचे देह आणि शक्ति, शूल, परशु इत्यादी शस्त्रांनी निहत झालेले पर्वतासारखे विशाल, कामरूप धारण करणारे राक्षस यांमुळे रणभूमी भरून गेली। ती जणू शस्त्ररूपी पुष्पोपहारांनी सजली होती; पण रक्तप्रवाहाच्या चिखलामुळे ती ओळखणे कठीण व पार करणेही दुर्गम झाली।

Verse 16

साबभूवनिशाघोराहरिराक्षसहारिणी ।।।।कालरात्रीवभूतानांसर्वेषांदुरतिक्रमा ।

ती रात्रि अत्यंत घोर झाली—वानर व राक्षस दोघांचाही संहार करणारी। सर्व प्राण्यांसाठी ती जणू कालरात्रि; पार करणे अत्यंत कठीण झाली।

Verse 17

ततस्तेराक्षसास्तत्रतस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।राममेवाभ्यवर्तन्तसम्हृष्टाश्शरवृष्टिभिः ।

त्यानंतर त्या भयंकर अंधारात ते राक्षस हर्षित होऊन बाणांचा वर्षाव करीत थेट श्रीरामांवरच धावून आले।

Verse 18

तेषामापततांशब्दःक्रुद्धानामपिगर्जताम् ।।।।उद्वर्तइवसत्त्व, नांसमुद्राणांप्रशुश्रुवे ।

धावून येणाऱ्या त्या क्रुद्ध, गर्जना करणाऱ्यांचा नाद असा ऐकू आला की जणू समुद्रच उफाळून उठले आहेत।

Verse 19

तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।

रामाने पापणी लवते न लवते तोच अग्नीच्या ज्वाळांसारख्या तीक्ष्ण अशा सहा बाणांनी सहा राक्षसांचा वेध घेतला. यमशत्रू, दुर्धर्ष, महापार्श्व, महोदर, वज्रदंष्ट्र, महाकाय तसेच शुक आणि सारण हे सर्व रामाच्या बाणांनी वर्मी घाव लागल्यामुळे, केवळ प्राण बाकी उरल्याने युद्धातून पळून गेले.

Verse 20

तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।

तेथे त्या महारथी रामाने सोन्याने मढवलेल्या आणि अग्नीच्या ज्वाळांसारख्या तेजस्वी बाणांनी दाही दिशा आणि उपदिशा उजळून टाकल्या.

Verse 21

तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।

जे इतर भयानक राक्षस रामाच्या समोर उभे होते, ते सुद्धा अग्नीवर झडप घालणाऱ्या पतंगांप्रमाणे रामाजवळ येताच नष्ट झाले.

Verse 22

तत्रकाञ्चनचित्राङ्गैश्शरैरग्निशिखोपमैः ।।।।दिशश्चकारविमलाःप्रदिशश्चमहारथः ।

तेथे त्या महारथी रामाने सोन्याने मढवलेल्या आणि अग्नीच्या ज्वाळांसारख्या तेजस्वी बाणांनी दाही दिशा आणि उपदिशा उजळून टाकल्या.

Verse 23

येत्वन्येराक्षसाभीमारामस्याभिमुखेस्थिताः ।।।।तेऽपिनष्टाःसमासाद्यपतङ्गाइवपावकम् ।

जे इतर भयानक राक्षस रामाच्या समोर उभे होते, ते सुद्धा अग्नीवर झडप घालणाऱ्या पतंगांप्रमाणे रामाजवळ येताच नष्ट झाले.

Verse 24

सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैस्सपतद्भिस्सहस्रशः ।।।।बभूवरजनीचित्राखद्योतैरिवशारदी ।

हजारो सुवर्णपंखी बाणांच्या वर्षावामुळे ती रात्र, काजव्यांनी चमकणाऱ्या शरद ऋतूतील रात्रीप्रमाणे विचित्र व सुंदर भासू लागली.

Verse 25

राक्षसानांचनिनदैर्हरीणांचापिनिस्स्वनैः ।।।।साबभूवनिशाघोराभूयोघोरतरातदा ।

राक्षसांच्या गर्जनेमुळे आणि वानरांच्या कोलाहलामुळे ती भयानक रात्र त्या वेळी अधिकच घोर व भीतीदायक बनली.

Verse 26

तेनशब्देनमहताप्रवृद्धेनसमन्ततः ।।।।त्रिकूटःकन्दराकीर्णःप्रव्याहरदिवाचलः ।

तो महान् शब्द सर्वत्र वाढू लागला तेव्हा, गुहांनी भरलेला त्रिकूट पर्वत जणू स्वतःच प्रत्युत्तर देत आहे असा प्रतिध्वनित झाला।

Verse 27

गोलाङ्गूलामहाकायास्तमसातुल्यवर्चसः ।।।।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांभक्षयन्रजनीचरान् ।

लांब शेपटीचे, महाकाय, रात्रीसारख्या काळसर तेजाचे वीर आपल्या बाहूंनी रजनीचरांना घट्ट कवटाळून धरू लागले आणि त्यांचे भक्षण करू लागले।

Verse 28

अङ्गदस्तुरणेशत्रूननिहन्तुंसमुपस्थितः ।।।।रावणिंनिजघानाशुसारथिंचहयानपि ।

परंतु अङ्गद शत्रूंचा संहार करण्यास रणांगणी सज्ज झाला; त्याने त्वरेने रावणिचा सारथी आणि घोडेही मारून टाकले।

Verse 29

वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।।।

तो घोर, अत्यंत भीषण संग्राम चालू असता, अङ्गदाने घोडे व सारथी मारल्यामुळे इन्द्रजित् रथ सोडून, महामायावी होऊन तेथेच तत्क्षणी अंतर्धान पावला।

Verse 30

वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।6.44.29।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।6.44.30।।

तो घोर व अत्यंत भीषण संग्राम सुरू असता, अङ्गदाने घोडे व सारथी मारल्यामुळे इन्द्रजित् रथ त्यागून, महान माया वापरीत तेथेच अंतर्धान पावला।

Verse 31

तत्कर्मवालिपुत्रस्यसर्वेदेवास्सहर्षिभिः ।तुष्टुवुःपूजनार्हस्यतौचोभौरामलक्ष्मणौ ।।।।

पूजनीय वालिपुत्र अङ्गदाच्या त्या पराक्रमाचे, ऋषींसह सर्व देवांनी स्तवन केले; तसेच राम आणि लक्ष्मण—दोघांनीही त्याची प्रशंसा केली।

Verse 32

प्रभावंसर्वभूतानिविदुरिन्द्रजितोयुधि ।तेनतेतंमहात्मानंतुष्टाःदृष्टवाप्रधर्षितम् ।।।।

युद्धात इन्द्रजिताची प्रभावशक्ती सर्व प्राणी जाणत होते; म्हणून त्या महात्म्याला दडपलेला पाहून ते सर्वजण संतुष्ट होऊन आनंदित झाले।

Verse 33

ततःप्रहृष्टाःकपयस्ससुग्रीवविभीषणाः ।साधुसाध्वितिनेदुश्चदृष्टवाशत्रुंप्रधर्षितम् ।।।।

तेव्हा सुग्रीव व विभीषणासह वानर अत्यंत हर्षित झाले. शत्रू दडपला व पराभूत झालेला पाहून ते “साधु! साधु!” असा जयघोष करू लागले.

Verse 34

इन्द्रजित्तुतदातेननिर्जितोभीमकर्मणा ।संयुगेवालिपुत्रेणक्रोधंचक्रेसुदारुणम् ।।।।

परंतु त्या वेळी युद्धात भीषण पराक्रम असलेल्या वालिपुत्राने इंद्रजिताला पराभूत केले; तेव्हा त्याच्या अंतःकरणात अत्यंत दारुण क्रोध उसळला.

Verse 35

सोऽन्तर्धानगतःपापोरावणीरणकर्कशः ।अदृश्योनिशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ।।।।

तो पापी रावणी, रणात कठोर, अंतर्धान पावून अदृश्य झाला आणि वज्रासारख्या तेजाने दिपणारे तीक्ष्ण बाण सोडू लागला।

Verse 36

सरामंलक्ष्मणंचैवघोरैर्नागमयैश्शरैः ।बिभेदसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुराक्षसः ।।।।

क्रुद्ध झालेल्या त्या राक्षसाने रणांगणात भयंकर नागमय बाणांनी श्रीराम व लक्ष्मण—दोघांच्याही सर्व अंगांना भेदून टाकले।

Verse 37

माययासम्वृतस्तत्रमोहयन्राघवौयुधि ।अदृश्यस्सर्वभूतानांकूटयोधीनिशाचरः ।।।।बबन्धशरबन्धेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।

तेथे मायेनें आच्छादित होऊन, रणात दोन्ही राघवांना मोहात पाडीत, सर्व प्राण्यांना अदृश्य असा तो कूटयोद्धा निशाचर शरबन्धनाने भाऊ राम-लक्ष्मणांना बांधून टाकला।

Verse 38

तेनतौपुरुषव्याघ्रौक्रुद्धेनाशीविषैश्शरैः ।।।।सहसानिहतौवीरौतदाप्रैक्षन्तवानराः ।

तेव्हा क्रोधाने सोडलेल्या विषारी सर्पासारख्या बाणांनी सहसा घायाळ झालेले ते दोघे नरव्याघ्र वीर वानरांनी पाहिले।

Verse 39

प्रकाशरूपस्तुतदानशक्तस्तौबाधितुंराक्षसराजपुत्रः ।मायांप्रयोक्तुंसमुपाजगामबबन्धतौराजसुतौदुरात्मा ।।।।

तेव्हा राक्षसराजपुत्राला प्रत्यक्ष युद्धात त्या दोघांना रोखता आले नाही; म्हणून तो मायाविद्येचा आश्रय घेऊन, दुरात्मा होऊन, त्या राजपुत्रांना कपटाने बांधू लागला।