Sarga 74

Verse 1

तयोस्तदासादितयोरणाग्रेमुमोहसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापिकिञ्चित्प्रतिपेदिरेते ।।6.74.1।।

जेव्हा ते दोघे रणाच्या अग्रभागी आघातग्रस्त झाले, तेव्हा श्रेष्ठ वानरांची सेना मोहग्रस्त झाली। सुग्रीव, नील, अंगद आणि जांबवान यांनाही काय करावे हे ठरविता आले नाही॥

Verse 2

ततोविषण्णंसमवेक्ष्यसैन्यंविभीषणोबुद्धिमतांवरिष्ठः ।उवाचशाखमृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ।।6.74.2।।

तेव्हा खिन्न झालेल्या सैन्याकडे पाहून, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ विभीषणाने, वानरराजांच्या वीर नायकांना अनुपम वचनांनी धीर देत सांगितले।

Verse 3

माभैष्टनास्त्यत्रविषादकालोयदार्यपुत्त्रौविवशौविषण्णौ ।स्वयम्भुवोवाक्यमथोद्वहन्तौयत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ।।6.74.3।।

भिऊ नका—हा विषादाचा काळ नाही। स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांची आज्ञा पाळीत असताना ते दोघे आर्यपुत्र, जरी विवश व विषण्ण झाले असले, तरी इंद्रजिताच्या अस्त्रजाळ्याने आहत झाले आहेत।

Verse 4

तस्मैतुदत्तंपरमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवाब्राह्मममोघवेगम् ।तन्मानयन्तौयुधिराजपुत्रौनिपातितौकोऽत्रविषादकालः ।।6.74.4।।

स्वयम्भू ब्रह्म्याने त्याला हे परम ब्राह्मास्त्र दिले होते—अमोघ वेगाचे, अचूक. त्या अस्त्राचा मान राखून युद्धात दोन्ही राजपुत्र पडले; मग येथे शोक करण्याचा प्रसंगच कोणता?

Verse 5

ब्राह्ममस्त्रंततोधीमान्मानयित्वातुमारुतिः ।विभीषणवचश्श्रुत्वाहनूमांस्तमथाब्रवीत् ।।6.74.5।।

मग बुद्धिमान् मारुतिनंदन हनुमानाने ब्रह्मास्त्राचा यथोचित सन्मान केला; विभीषणाचे वचन ऐकून तो त्याला म्हणाला।

Verse 6

एतस्मिन्निहतेसैन्येवानराणांतरस्विनाम् ।योयोधारयतेप्राणांस्तंतमाश्वासयाव ।।6.74.6।।

आता पराक्रमी वानरसेना आघाताने कोसळली आहे; जो जो अजून प्राण धरून आहे, त्याच्याकडे जाऊन आपण त्याला धीर देऊ।

Verse 7

तावुभौयुगपवदीरौहनूमद्राक्षसोत्तमौ ।उल्काहस्तौतदारात्रौरणशीर्षेविचेरतुः ।।6.74.7।।

तेव्हा रात्री त्या दोन वीरांनी—हनुमान आणि राक्षसश्रेष्ठ (विभीषण)—हातात मशाली घेऊन रणभूमीवर एकत्र फिरत, पडलेल्यांमध्ये शोध घेतला।

Verse 8

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः ।स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ।।6.74.9।।

ते इकडे-तिकडे पडलेले वानर पाहत होते—कुणाची शेपटी तुटलेली, कुणाचे हात व मांड्या मोडलेल्या, कुणाचे पाय व बोटे चिरडलेली, कुणाचे शिर व मान आघाताने विदीर्ण; आणि त्यांच्या जखमी देहांतून रक्त व रस वाहत होता।

Verse 9

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः ।स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ।।6.74.9।।

त्यांनी वसुंधरा पर्वतासारख्या पडलेल्या वानरांनी आणि तेजस्वी पडलेल्या शस्त्रांनी भरून गेलेली, दाटीवाटीची झालेली पाहिली।

Verse 10

सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् ।गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।।मैन्दंनळंज्योतिमुखंद्विविदंपनसंतथा ।विभीषणोहनूमांश्चददृशातेहतान् रणे ।।6.74.11।।

विभीषण आणि हनुमान यांनी रणांगणात आघातग्रस्त पडलेले प्रमुख पाहिले—सुग्रीव, अंगद, नील, शरभ, गंधमादन, गवाक्ष, सुषेण, वेगदर्शी, आहुक; तसेच मैंद, नल, ज्योतिमुख, द्विविद आणि पनस॥

Verse 11

सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् ।गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।।मैन्दंनळंज्योतिमुखंद्विविदंपनसंतथा ।विभीषणोहनूमांश्चददृशातेहतान् रणे ।।6.74.11।।

विभीषण आणि हनुमान यांनी रणांगणात आघातग्रस्त पडलेले प्रमुख पाहिले—सुग्रीव, अंगद, नील, शरभ, गंधमादन, गवाक्ष, सुषेण, वेगदर्शी, आहुक; तसेच मैंद, नल, ज्योतिमुख, द्विविद आणि पनस॥

Verse 12

सप्तषष्टिर्हताःकोट्योवानराणांतरस्विनाम् ।अह्नःपञ्चमशेषेणवल्लभेनस्वयम्भुवः ।।6.74.12।।

स्वयम्भूचा प्रिय इंद्रजित् स्वयम्भूच्या अस्त्राने, दिवसाच्या पाचव्या उरलेल्या प्रहरात, पराक्रमी वानरांच्या सडसष्ट कोटींचा संहार झाला।

Verse 13

सागरौघनिभंभीमंदृष्टवाबाणार्दितंबलम् ।मार्गतेजाम्बवन्तंस्मिहनूमान् सविभीषणः ।।6.74.13।।

समुद्राच्या महाप्रवाहासारखे विशाल व भयंकर, बाणांनी जखमी झालेले ते सैन्य पाहून, हनुमान विभीषणासह जांबवानाचा शोध घेऊ लागला।

Verse 14

स्वभावजरयायुक्तंवृद्धंशरशतैश्चितम् ।प्रजापतिसुतंवीरंशाम्यन्तमिवपावकम् ।।6.74.14।।दृष्टवातमुपसङ्ग्रम्यपौलस्त्योवाक्यमब्रवीत् ।

स्वभावजन्य जरेने वृद्ध, शेकडो बाणांनी वेढलेला, प्रजापतिपुत्र वीर जांबवान—जणू शांत होत जाणारा अग्नी—असा पाहून, पौलस्त्य विभीषण त्याच्याजवळ जाऊन बोलला।

Verse 15

च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।।विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.74.16।।

आर्यवर! या तीक्ष्ण बाणांनी तुमचे प्राण तर नष्ट झाले नाहीत ना?

Verse 16

च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।।विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.74.16।।

विभीषणाचे वचन ऐकून, अस्वलांतील श्रेष्ठ जांबवान अत्यंत कष्टाने शब्द उच्चारीत हा उत्तरवचन बोलला।

Verse 17

नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेणत्वाऽभिलक्ष्ये ।पीड्यमानशशितैर्बाणैर्नत्वापश्यामिचक्षुषा ।।6.74.17।।

हे नैरृतेंद्र, महावीर्यवान! तुझा स्वर ऐकून मी तुला ओळखतो; पण तीक्ष्ण बाणांनी पीडित झाल्यामुळे डोळ्यांनी तुला पाहू शकत नाही।

Verse 18

अञ्जनासुप्रजायेनमातरिश्वा च नैरृत ।हनुमान् वानरश्रेष्ठःप्राणान् धारयतेक्वचित् ।।6.74.18।।

हे नैरृत! अंजना आणि मातरिश्वान (वायुदेव) ज्याच्या जन्माने सुसंतानाने धन्य झाले—तो वानरश्रेष्ठ हनुमान कसा तरी अजून प्राण धारण करीत आहे काय?

Verse 19

श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यमुवाचेदंविभीषणः ।आर्यपुत्रावतिक्रम्यकस्मात्पृच्छसिमारुतिम् ।।6.74.19।।

जांबवानाचे वचन ऐकून विभीषण म्हणाला—“आर्यवर! इतर आर्यपुत्रांना मागे ठेवून तुम्ही विशेषतः मारुती (हनुमान) विषयीच का विचारता?”

Verse 20

नैवराजनिसुग्रीवेनाङ्गदेनापिराघवे ।आर्यसन्दर्शितस्स्नेहोयथावायुसुतेपरः ।।6.74.20।।

आर्य, जसा स्नेह आपण वायुपुत्र हनुमंतावर प्रकट करता, तसा न राजा सुग्रीवावर, न अंगदावर, आणि नच राघव श्रीरामांवरही दाखविता।

Verse 21

विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् ।शृणुनैरृतशार्दूलयस्मात् पृच्छामिमारुतिम् ।।6.74.21।।

विभीषणाचे वचन ऐकून जांबवान म्हणाले—“हे राक्षसशार्दूल, ऐक; ज्या कारणासाठी मी मारुती (हनुमंत) विषयी विचारतो आहे, ते सांगतो।”

Verse 22

तस्मिन्जीवतिवीरेतुहतमप्यहतंबलम् ।हनूमत्युज्झितप्राणेजीवन्तोऽपिवयम् हृता ।।6.74.22।।

तो वीरश्रेष्ठ हनुमंत जिवंत असताना, सेना जरी छिन्नभिन्न झाली तरी ती जणू नष्ट झाली असे मानले जात नाही; पण हनुमंताचे प्राण गेले, तर आम्ही जिवंत असूनही मृततुल्य होतो।

Verse 23

धरतेमारुतिस्तातमारुतप्रतिमोयदि ।वैश्वानरसमोवीर्वेजीविताशाततोभवेत् ।।6.74.23।।

तात, वायूसमान पराक्रमी आणि वैश्वानरासारखा तेजस्वी मारुती (हनुमंत) जर अजून श्वास घेत असेल, तर त्याच्यामुळेच जीवनाची आशा निर्माण होते।

Verse 24

ततोवृद्धमुपागम्यनियमेनाभ्यवादयत् ।गृह्यजाम्बवतःपादौहनूमान्मारुतात्मजः ।।6.74.24।।

मग वायुपुत्र हनुमंत वृद्ध जांबवानांकडे गेले; नियमाप्रमाणे वागून त्यांनी त्यांचे चरण धरून सादर प्रणाम केला।

Verse 25

श्रुत्वाहनुमतोवाक्यंतदाऽपिव्यथितेन्द्रियः ।पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेप्लवगोत्तमः ।।6.74.25।।

हनुमंताचे वचन ऐकून, इंद्रिये जरी व्यथित होती तरीही वानरश्रेष्ठ जांबवान्‌ला आपला आत्मा जणू पुनर्जन्म पावल्यासारखा वाटला।

Verse 26

ततोऽब्रवीन्महातेजाहनूमन्तं स जाम्बवान् ।आगच्छहरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ।।6.74.26।।

मग महातेजस्वी जांबवान् हनुमंताला म्हणाला—“ये, हरिशार्दूल! वानरांचे रक्षण करून त्यांना वाचविणे तुलाच योग्य आहे.”

Verse 27

नान्योवक्रमपर्याप्तस्त्वमेषांपरमस्सखा ।त्वत्पराक्रमकालोऽयंनान्यंपश्यामिकथञ्चन ।।6.74.27।।

या कार्यास दुसरा कोणीही समर्थ नाही; तूच यांचा परम सखा आहेस. हा तुझ्या पराक्रमाचा काळ आहे—मला अन्य कोणीही दिसत नाही.

Verse 28

ऋक्ष्वानरवीराणामनीकानिप्रहर्षय ।शल्यौकुरुचाप्येतासादितौरामलक्ष्मणौ ।।6.74.28।।

ऋक्ष-वानर वीरांच्या सैन्यांना आनंदित कर; आणि बाणांनी विद्ध होऊन पडलेले राम-लक्ष्मण—या दोघांनाही शल्यरहित करून पुन्हा सावर.

Verse 29

गत्वापरममध्वानमुपर्युपरिसागरम् ।हिमवन्तंनगश्रेष्ठंहनुमन्गन्तुमर्हसि ।।6.74.29।।

हनुमन्! समुद्राच्या वरून वर उडत अत्यंत दीर्घ अंतर पार करून, पर्वतश्रेष्ठ हिमवंताकडे तुला जावे लागेल.

Verse 30

ततःकाञ्चनमत्युच्चमृषभंपर्वतोत्तमम् ।कैलासशिखरंचापिद्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ।।6.74.30।।

त्यानंतर, हे अरिनिषूदन! तू अतिशय उंच, कांचनमय ऋषभ—पर्वतश्रेष्ठ—आणि कैलासाचे शिखरही पाहशील।

Verse 31

तयोशशिखरयोर्मध्येप्रदीप्तमतुलप्रभम् ।सर्यौषधियुतंवीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्यतम् ।।6.74.31।।

हे वीरा! त्या दोन पर्वतशिखरांच्या मध्ये अतुल तेजाने प्रदीप्त, सर्व औषधींनी युक्त असा ‘औषधीपर्वत’ तू पाहशील।

Verse 32

तस्यवानरशार्दूल चतस्रो मूधि सम्भवाः ।द्रक्ष्यस्योषधयोदीप्तादीपय्नत्योदिशोदश ।।6.74.32।।

हे वानरशार्दूल! त्या पर्वताच्या शिखरावर उत्पन्न झालेल्या चार तेजस्वी औषधी तू पाहशील; त्या दहा दिशांना प्रकाशमान करतील।

Verse 33

मृतसञ्जीवनींचैवविशल्यकरणीमपि ।सुवर्णकरणींचैवसन्धानकरणींतथा ।।6.74.33।।

त्या आहेत—मृतसञ्जीवनी, तसेच विशल्यकरणी; सुवर्णकरणीही, आणि सन्धानकरणीही।

Verse 34

तास्सर्वाहनुमन्गृह्वक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।आश्वासयहरीन् प्राणैर्योज्यगन्धवहात्मज ।।6.74.34।।

हे हनुमान! त्या सर्व औषधी घेऊन त्वरित परत येणे तुला योग्य आहे। हे पवनपुत्रा, आपल्या प्राणशक्तीने वानरांना आश्वासित करून पुन्हा जीवित व उत्साही कर॥

Verse 35

श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यंहनूमान् हरिपुङ्गवः ।आपूर्यतबलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ।।6.74.35।।

जाम्बवानांचे वचन ऐकून वानरश्रेष्ठ हनुमान बलोद्धर्षाने भरून गेले; जणू जलवेगांनी समुद्र उसळून भरावा तसा॥

Verse 36

पर्वततटाग्रस्थःपीडयन् पर्वतोत्तमम् ।हनूमान्दृश्यतेवीरोद्वितीयइवपर्वतः ।।6.74.36।।

पर्वताच्या कड्याच्या शिखरावर उभा राहून श्रेष्ठ पर्वताला पायांनी दाबीत वीर हनुमान जणू दुसराच पर्वत दिसू लागला॥

Verse 37

हरिपादविनिर्भग्नोनिषसाद स पर्वतः ।न शशाकतदात्मानंसोढुंभृशनिपीडितः ।।6.74.37।।

वानराच्या पायांनी चिरडला गेल्याने तो पर्वत खाली बसला; अतिशय दाबला गेल्यामुळे तो स्वतःला सावरूही शकला नाही॥

Verse 38

तस्यपेतुर्नगाभूमौहरिवेगाच्चजज्वलुः ।शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्तपीडितस्यहनूमता ।।6.74.38।।

हनुमानाच्या वेगामुळे त्या पर्वताचे शिलाखंड भूमीवर कोसळून ज्वलंत झाले; हनुमानाने दाबल्याने त्याची शिखरेही तुटून विखुरली॥

Verse 39

तस्मिन् सम्पीड्यमानेतुभग्नद्रुमशिलातले ।न शेकुर्वानरास्स्थातुंघूर्णमानेनगोत्तमे ।।6.74.39।।

तो श्रेष्ठ पर्वत भग्न वृक्ष-शिळांनी भरलेल्या पृष्ठभागासह दाबला जात असता आणि डोलत-कंपत असता, वानरांना त्यावर पाय रोवून उभे राहता आले नाही।

Verse 40

साघूर्णितमहाद्वाराप्रभग्नगृहगोपुरा ।लङ्कात्रासाकुलारात्रौप्रवृत्तेवाभवत्तदा ।।6.74.40।।

तेव्हा रात्री भयाने व्याकुळ झालेल्या लंकेचे महाद्वार थरथरू लागले, घरे व गोपुरे भग्न झाली; लंका जणू नाचत-नाचत कंप पावत होती।

Verse 41

पृथिवीधरसङ्काशोनिपीड्यधरणीधरम् ।पृथिवींक्षोभयामाससार्णवांमारुतात्मजः ।।6.74.41।।

पर्वतासारखा विशाल मारुतात्मज त्या धरणीधर पर्वताला दाबून, समुद्रांसह सारी पृथ्वी हादरवून सोडली।

Verse 42

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

मग तो वानर तेथून चढून मलय पर्वतावर गेला; तो मेरु-मंदरासारखा असून अनेक झरे व स्रोतांनी परिपूर्ण होता।

Verse 43

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

तो नानाविध वृक्ष-लतांनी व्यापलेला, फुललेल्या कमळ-उत्पलांनी उजळलेला होता। देव व गंधर्वांनी सेविलेला तो पर्वत साठ योजन उंच उभा होता।

Verse 44

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

तो विद्याधर, मुनिगण आणि अप्सरांनी नित्य निवासलेला होता। नानाविध मृगसमूहांनी भरलेला आणि असंख्य कंदरांनी शोभणारा होता।

Verse 45

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।।नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।सेवितंदेवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।।6.74.43।।विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।नानामृगगणाकीर्णंबहुकन्दरशोभितम् ।।6.74.44।।सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ।।6.74.45।।

तेथे यक्ष, गंधर्व व किन्नरांना सर्वांना व्याकुळ करीत, मेघासारखा विशाल मारुतात्मज हनुमान् आकाराने वाढू लागला।

Verse 46

पद्भ्यांतुशैलमापीड्यबडबामुखवन्मुखम् ।विवृत्योग्रंननादोच्चैस्त्रासयन्निवराक्षसान् ।।6.74.46।।

पायांनी पर्वत दाबून, बडबामुख अग्नीप्रमाणे मुख उघडून, तो उग्रपणे मोठ्याने गर्जला—जणू राक्षसांना भयभीत करीत होता।

Verse 47

तस्यनानद्यमानस्यश्रुत्वानिनदमद्भुतम् ।लङ्कास्थाराक्षसास्सर्वे न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।6.74.47।।

त्याच्या गर्जनेचा तो अद्भुत निनाद ऐकून, लंकेत राहणारे सर्व राक्षस भयाने किंचितही हलू शकले नाहीत।

Verse 48

नमस्कृत्वाऽथरामायमारुतिर्भीमविक्रमः ।राघवार्थेपरंकर्मसमीहतपरन्तपः ।।6.74.48।।

तेव्हा भीमपराक्रमी, शत्रुसंतापक मारुतीने श्रीरामांना नमस्कार केला आणि राघवाच्या हितासाठी परम कार्य करण्याचा दृढ निश्चय केला।

Verse 49

स पुच्छमुद्यम्यभुजङ्गकल्पंविनम्यपृष्ठंश्रवणेनिकुञ्च्य ।विवृत्यवक्त्रंबडबामुखाभमापुफ्लुवेव्योमनिचण्डवेगः ।।6.74.49।।

तो सर्पासारखी शेपटी उंचावून, पाठ वाकवून, कान आवळून आणि बडबा-अग्निसारखे मुख उघडून, प्रचंड वेगाने तो आकाशात झेपावला।

Verse 50

सवृक्षषण्डांस्तरसाजहारशैलान् शिलाःप्राकृतवानरांश्च ।बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास्तेक्षीणवेगास्सलिलेनिपेतुः ।।6.74.50।।

तो वेगाने वृक्षांचे समूह, पर्वत, शिळा आणि साधे वानरही ओढून नेऊ लागला; पण बाहू व उरूंच्या वेगाने उडून ते वेग हरपून पाण्यात पडले।

Verse 51

तौप्रसार्योरगभोगकल्पौभुजौभुजङ्गारिनिकाशवीर्यः ।जगाममेरुंनगराजमग्य्रंदिशःप्रकर्षन्निववायुसूनुः ।।6.74.51।।

सर्पफण्यांसारखे भुज पसरून, सर्पशत्रु गरुडासारख्या पराक्रमाचा वायुपुत्र हनुमान जणू दिशा ओढीत, श्रेष्ठ पर्वतराज मेरूकडे गेला।

Verse 52

स सागरंघूर्णितवीचिमालंतथाभृशंभ्रामितसर्वसत्त्वम् ।समीक्षमाणस्सहसाजगामचक्रंयथाविष्णुकराग्रमुक्तम् ।।6.74.52।।

तो समुद्र पाहात होता—ज्याच्या लाटांच्या माळा घोंघावत होत्या आणि ज्यातील सर्व सत्त्वे प्रचंड वेगाने फिरत होती—तो सहसा धावला, जणू विष्णूच्या कराग्रातून सुटलेले सुदर्शनचक्र।

Verse 53

स पर्वतान्वृक्षगवान् सरांसिनदीस्तटाकानिपुरोत्तमानि ।स्फीतान् जनान्तानपिसम्प्रवीक्ष्यजगामवेगापतितृतुल्यवेगः ।।6.74.53।।

तो पर्वत, वृक्षांनी भरलेले प्रदेश, सरोवरे, नद्या, तलाव, उत्तम नगरे आणि समृद्ध वस्तीही पाहात, पित्याप्रमाणेच वेग घेऊन झपाट्याने पुढे गेला।

Verse 54

आदित्यपथमाश्रित्यजगाम स गतक्लमः ।हनूमांस्त्वरितोवीरःपितृतुल्यपराक्रमः ।।6.74.54।।

आदित्यपथाचा आश्रय घेऊन, क्लेशरहित तो वीर हनुमान् त्वरेने गेला—ज्याचा पराक्रम पित्याप्रमाणे होता।

Verse 55

जवेनमहतायुक्तोमारुतिर्मारुतोयथा ।जगामहरिशार्दूलोदिशश्शब्देनपूरयन् ।।6.74.55।।

महान वेगाने युक्त मारुती, जसा वायू तसा धावला; वानरांतील व्याघ्र तो, आपल्या शब्दाने दिशांना भरून टाकीत पुढे गेला।

Verse 56

स्म्मरन्जाम्बवतोवाक्यंमारुतिर्वातरंहसा ।ददर्शसहसागत्वाहिमवन्तंमहाकपिः ।।6.74.56।।

जाम्बवानाचे वचन स्मरत, वायुवेगाने धावणारा मारुती—तो महाकपी—सहसा जाऊन हिमवान् (हिमालय) पर्वत पाहू लागला।

Verse 57

नानाप्रस्रवणोपेतंनानाकन्दरनिर्घरम् ।श्वेताभ्रचयसङ्काशैशशिखरैश्चारुदर्शनैः ।।6.74.57।।शोभितंविविधैर्वृक्षैरगमत्पर्वतोत्तमम् ।

तो अनेक प्रस्रवणांनी युक्त, नाना कंदरांतून वाहणाऱ्या निर्झरांनी निनादित, शुभ्र मेघसमूहासारख्या मनोहर शिखरांनी आणि विविध वृक्षांनी शोभित अशा त्या श्रेष्ठ पर्वतास गेला।

Verse 58

स तंसमासाद्यमहानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् ।ददर्शपुण्यानिमहाश्रमाणिसुरर्षिसंघोत्तमसेवितानि ।।6.74.58।।

अतिशय उंच, उत्तम व घोर शिखरांनी युक्त त्या महान पर्वतराजाजवळ पोहोचून त्याने देव-ऋषींच्या श्रेष्ठ संघांनी सेविलेले पवित्र महाश्रम पाहिले।

Verse 59

स ब्रह्मकोशंरजतालयं च शक्रालयंरुद्रशरप्रमोक्षम् ।हयाननंब्रह्मशिरश्चदीप्तंददर्शवैवस्वतकिङ्करांश्च ।।6.74.59।।

त्याने ब्रह्मलोकाचा कोश, रजतवर्ण आलय, शक्र (इंद्र) याचे निवासस्थान, जिथे रुद्राने शरप्रमोक्ष केला तो प्रदेश, हयानन (हयग्रीव) प्रभू, तेजस्वी ब्रह्मशिर अस्त्र आणि वैवस्वत (यम) यांचे किंकरही पाहिले।

Verse 60

वज्रालयंवैश्रवणालयं च सूर्यप्रभंसूर्यनिबन्धनंच । a.ब्रह्मासनंशङ्करकार्मुकं च ददर्शनाभिं च वसुन्धरायाः ।।6.74.60।।

त्याने वज्रालय, सूर्यप्रभेसारखे दीप्त वैश्रवण (कुबेर) याचे आलय, जिथे सूर्याला बंधन घातले गेले तो प्रदेश, ब्रह्मासन, शंकराच्या धनुष्याचे स्थान आणि वसुंधरेची नाभीही पाहिली।

Verse 61

कैलासमग्य्रंहिमवच्छिलां च तथर्षभंकाञ्चनशैलमग्य्रम् ।सन्दीप्तसर्वौषधिसन्प्रदीप्तंददर्शसर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ।।6.74.61।।

त्याने उंच कैलास, हिमवंताच्या शिळा, तसेच ऋषभ हा श्रेष्ठ सुवर्णमय पर्वत पाहिला; आणि नंतर सर्व औषधींनी एकवटलेल्या तेजाने दैदीप्यमान असा तो सर्वौषधी-पर्वतराज त्याने पाहिला।

Verse 62

स तंसमीक्ष्यानलरश्मिदीप्तंविसिष्मियेवासवदूतसूनुः ।आवृत्यतंचौषधिपर्वतेन्द्रंतत्रौषधीनांविचयंचकार ।।6.74.62।।

अग्निरश्मीसारखा दीप्त असा तो पर्वतराज पाहून वासवाच्या दूताचा पुत्र हनुमान विस्मयचकित झाला; मग त्या औषधी-पर्वतराजाभोवती परिक्रमा करून तेथील औषधींचा शोध व निवड करू लागला।

Verse 63

सयोजनसहस्राणिसमतीत्यमहाकपिः ।दिव्यौषधिधरंशैलंव्यचरन्मारुतात्मजः ।।6.74.63।।

हजारो योजन अंतर पार करून पवनपुत्र महाकपी हनुमान दिव्य औषधी धारण करणाऱ्या त्या पर्वतावर फिरत शोध घेऊ लागला।

Verse 64

महौषध्यस्ततस्सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे ।विज्ञायार्थिनमायान्तंततोजग्मुरदर्शनम् ।।6.74.64।।

मग त्या श्रेष्ठ पर्वतावरच्या सर्व महौषधी, आपल्यासाठी एक मागणारा आला आहे हे जाणून, दृष्टीआड होऊन अदृश्य झाल्या।

Verse 65

स तामहात्माहनुमानपश्यंश्चुकोपकोपाच्चभृशंननाद ।अमृष्यमाणोऽनगिनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रंतमुवाचवाक्यम् ।।6.74.65।।

औषधी न दिसल्याने महात्मा हनुमान क्रोधाने पेटून उठला आणि क्रोधात जोराने गर्जना करू लागला। सहन न होऊन, अग्नीसारख्या नेत्रांचा तो हनुमान त्या पर्वतराजाला कठोर वचन बोलला।

Verse 66

कीमेतदेवंसुविनिश्चितंतेयद्राघवेनासिकृतानुकम्प ।पश्याद्यमद्बाहुबलाभिभूतोविकीर्णमात्मानमथोनगेन्द्र ।।6.74.66।।

तुझा हा असा दृढ निश्चय काय—की तू राघवावर दया करीत नाहीस? पाहा, हे पर्वतराजा! माझ्या बाहुबलाने पराभूत होऊन तू आज चुरडला जाशील।

Verse 67

स तस्यशृङ्गंसनगंसनागंसकाञ्चनंधातुसहस्रजुष्टम् ।विकीर्णकूटंज्वलिताग्रसानुंप्रगृह्यवेगात्सहसोन्ममाथ ।।6.74.67।।

मग त्याने त्या पर्वतशिखरास—वृक्षांसह व हत्तींंसह, सुवर्णसमृद्ध व असंख्य धातूंनी परिपूर्ण; ज्याचे कूट तुटून विखुरलेले आणि अग्रभाग ज्वलंत भासणारे—वेगाने पकडून क्षणार्धात उपटून काढले।

Verse 68

सतसमुत्पाट्यखमुत्पपातवित्रास्यलोकान् ससुरासुरेन्द्रान् ।संस्तूयमानःखचरैरनेकैर्जगामवेगाद्गरुडोग्रवेगः ।।6.74.68।।

तो पर्वत उपटून तो आकाशात झेपावला; आणि गरुडासारख्या उग्र वेगाने धावताना देव-दानवाधिपतींसह सर्व लोकांना भयभीत केले। अनेक खचरांनी स्तुती करत असताना तो प्रचंड वेगाने पुढे गेला।

Verse 69

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तंभास्कराभंशिखरंप्रगृह्य ।बभौतदाभास्करसन्निकाशोरवेस्समीपेप्रतिभास्कराभः ।।6.74.69।।

सूर्याच्या मार्गाजवळ पोहोचून, सूर्यसमान तेजस्वी ते शिखर धारण करून तो तेव्हा स्वतःही सूर्याप्रमाणे दीप्तिमान दिसू लागला; जणू रवीच्या समीप दुसराच रवी प्रकट झाला।

Verse 70

स तेनशैलेनभृशंरराजशैलोपमोगन्धवहात्मजस्तु ।सहस्रधारेणसपावकेनचक्रेणखेविष्णुरिवार्पितेन ।।6.74.70।।

तो पर्वत धारण करून पवनपुत्र हनुमान अत्यंत तेजस्वी होऊन शोभू लागला; तो स्वतःही पर्वतासारखाच होता. आकाशात तो विष्णूप्रमाणे भासला, जणू सहस्रधार अग्निमय सुदर्शनचक्र धारण केले आहे।

Verse 71

तंवानराःप्रेक्ष्यविनेदुरुच्चैस्सतानपिप्रेक्ष्यमुदाननाद ।तेषांसमुध्घुष्टरवंनिशम्यलङ्कालयाभीमतरंविनेदुः ।।6.74.71।।

त्यांना पाहून वानर आनंदाने मोठ्याने जयघोष करू लागले; आणि तोही त्यांना पाहून हर्षाने गर्जना करू लागला. तो प्रचंड गजर ऐकून लंकेतील लोक भयाने आणखी भयंकर आक्रोश करू लागले।

Verse 72

ततोमहात्मानिपपाततस्मिन् शैलोत्तमेवानरसैन्यमथ्ये ।हर्युत्तमेभ्यशशिरसाऽभिवाद्यविभीषणंतत्र स सस्वजे च ।।6.74.72।।

मग तो महात्मा श्रेष्ठ पर्वत घेऊन वानरसेनेच्या मध्यभागी उतरला. त्याने श्रेष्ठ वानरांना मस्तक नमवून प्रणाम केला आणि तेथेच विभीषणाला आलिंगन दिले।

Verse 73

तावप्युभौमानुषराजपुत्रौतंगन्धमाघ्रायमहौषधीनाम् ।बभूवतुस्तत्रतदाविशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ।।6.74.73।।

मनुष्यराजाचे ते दोघे पुत्र त्या महौषधींचा सुगंध घेताच क्षणार्धात बाण व जखमांपासून मुक्त झाले. इतर हरिवीरही उठून उभे राहिले।

Verse 74

सर्वेविशल्याविरुजाःक्षणेनहरिप्रवीराश्चहताश्चयेस्युः ।गन्धेनतासांप्रवरौषधीनांसुप्तानिशान्तेष्विवसम्प्रबुद्धाः ।।6.74.74।।

क्षणात सर्व हरिवीर—जखमी असोत वा पडलेले असोत—त्या श्रेष्ठ औषधींच्या सुगंधाने बाणरहित व वेदनारहित झाले. ते जणू रात्रीच्या शेवटी झोपेतून जागे झाल्यासारखे उठून बसले।

Verse 75

दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः ।तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।।येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः ।हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ।।6.74.76।।

लंकेत वानर-राक्षसांचे युद्ध सुरू झाल्यापासूनच, रावणाच्या आज्ञेने—मानरक्षणासाठी व कोणताही पुरावा उरू नये म्हणून—ही प्रथा चालू झाली।

Verse 76

दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः ।तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।।येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः ।हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ।।6.74.76।।

तेथे रणांगणात वानरांच्या महाबली नायकांनी जे राक्षस मारले, ते पडताक्षणीच सर्वच्या सर्वांना समुद्रात फेकून दिले जाई।

Verse 77

मग वायुपुत्र हनुमान अतिशय वेगाने तो औषधी-पर्वत हिमवानापर्यंत नेऊन, पुन्हा परत येऊन श्रीरामांशी येऊन मिळाला।