Sarga 43
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
युद्धकाण्ड
युद्धकांडाच्या या सर्गात वानर आणि राक्षसांमधील भीषण द्वंद्व युद्धाचे वर्णन केले आहे. रावणाचे सैन्य विजयाच्या इच्छेने मोठ्या गर्जनेसह पुढे सरसावले. सुग्रीवाने प्रघसाशी आणि लक्ष्मणाने विरूपाक्षाशी युद्ध केले. प्रभू श्रीरामांनी अग्निकेतु, रश्मिकेतु, सुप्तघ्न आणि यज्ञकोप या चार राक्षसांची डोकी आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी उडवली. हनुमानाने जम्बुमालीच्या शक्ती अस्त्राचा घाव सोसूनही त्याच्या रथावर चढून एका थप्पडीत त्याला ठार केले. इतर द्वंद्वांमध्ये, नलाने प्रतपनाचे डोळे फोडले, मैंदाने वज्रमुष्टीला मुठीच्या प्रहाराने लोळवले, आणि द्विविदाने अशनिप्रभाला साल वृक्षाने मारले. नीलाने निकुम्भाचा बाणवर्षाव सहन करून रथाचे चाक उपटले आणि त्यानेच निकुम्भाचा वध केला. सुषेणाने विद्युन्मालीला एका प्रचंड शिळेने चिरडून टाकले. शेवटी रणभूमी तुटलेली शस्त्रे, मृत हत्ती-घोडे आणि रक्ताच्या नद्यांनी भरून गेली, जी देवासुर संग्रामासारखी भासत होती.
Shlokas
Verse 1
युध्यतांतुततस्तेषांवानराणांमहात्मनाम् ।रक्षसांसम्बभूवाथबलकोपस्सुदारुणः ।।6.43.1।।
महात्मा वानर युद्ध करीत असता राक्षसांमध्ये अत्यंत दारुण असा बलकोप व रणोन्माद उसळून आला।
Verse 2
तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।
सुवर्णजडित जीनांनी सजलेल्या घोड्यांवर आरूढ, अग्निशिखेसारख्या ध्वजांनी शोभित, सूर्यप्रभ रथांनी आणि मनोहर कवचांनी युक्त—रावणाचा जय इच्छिणारे, भीषण कर्मांचे व्याघ्रतुल्य राक्षस बाहेर पडले. त्यांच्या गर्जनेने दहा दिशा निनादून गेल्या॥
Verse 3
तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।
कांचनपीडांनी अलंकृत अश्व, अग्निशिखेसारखे ध्वज, आदित्यसदृश तेजस्वी रथ आणि मनोहर कवच यांनी सुसज्ज असे ते व्याघ्रसदृश राक्षस—भीषण कर्म करणारे—रावणाच्या जयासाठी निघाले; आणि पुढे सरकताच त्यांनी दहा दिशांना निनादित केले।
Verse 4
वानराणामपिचमूर्बृहतीजयमिच्छताम् ।अभ्यधावततांसेनांरक्षसांकामरूपिणम् ।।6.43.4।।
जयाची इच्छा धरून वानरांची विशाल सेना देखील कामरूप धारण करणाऱ्या राक्षसांच्या त्या सैन्यावर धावून गेली।
Verse 5
एतस्मिन्नन्तरेतेषामन्योन्यमभिधावताम् ।रक्षसांवानराणांचद्वन्द्वयुद्धमवर्तत ।।6.43.5।।
दरम्यान, एकमेकांवर धावून येणाऱ्या राक्षस व वानरांमध्ये रणांगणात द्वंद्वयुद्ध सुरू झाले।
Verse 6
अङ्गदेन्द्रजित्सार्धंवालिपुत्रेणराक्षसः ।आयुध्यतमहातेजास्त्ऱ्यम्बकेणयथाऽन्तकः ।।6.43.6।।
तेव्हा महातेजस्वी राक्षस इंद्रजित् वालिपुत्र अंगदासह असा युद्ध करू लागला, जसा त्र्यम्बक (शिव) याच्याशी अंतक (मृत्यू) झुंजतो।
Verse 7
प्रजङ्घेनचसम्पातिर्नित्यंदुर्मर्षणोरणे ।जम्बुमालिनमारब्धोहनुमानपिवानरः ।।6.43.7।।
रणांगणात सदैव दुर्जेय असा संपाती प्रजङ्घाशी भिडला; आणि वानर हनुमानानेही जंबुमालीविरुद्ध युद्ध आरंभिले।
Verse 8
संगतस्तुमहाक्रोधोराक्षसोरावणानुजः ।समरेतीक्ष्णवेगेनमित्रघ्नेनविभीषणः ।।6.43.8।।
तेव्हा रावणाचा अनुज, महाक्रोधी राक्षस विभीषण समरात तीव्र वेगाने मित्रघ्नाजवळ जाऊन भिडला व युद्ध करू लागला।
Verse 9
तपनेनगजस्सार्धंराक्षसेनमहाबलः ।निकुम्भेनमहातेजानीलोऽपिसमयुध्यत ।।6.43.9।।
महाबलवान गज राक्षस तपनाशी युद्ध करू लागला; आणि महातेजस्वी नीलही निकुम्भाशी समरात भिडला।
Verse 10
वानरेन्द्रस्तुसुग्रीवःप्रघसेनसमागतः ।सङ्गतःसमरेश्रीमान्विरूपाक्षेणलक्ष्मणः ।।6.43.10।।
वानरांचा अधिपती श्रीमान् सुग्रीव प्रघासेनाशी रणांगणी भिडला। त्या संग्रामात तेजस्वी लक्ष्मणही विरूपाक्षाशी समोरासमोर युद्धास लागला॥
Verse 11
अग्निकेतुश्चसुदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामेणसहसङ्गताः ।।6.43.11।।
अतिदुर्धर्ष अग्निकेतु, राक्षस रश्मिकेतु तसेच सुप्तघ्न व यज्ञकोप—हे सर्व रामाशी युद्ध करण्यास समरात भिडले॥
Verse 12
वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनद्विविदेनाशनिप्रभः ।राक्षसाभ्यांसुघोराभ्यांकपिमुख्यौसमागतौ ।।6.43.12।।
वज्रमुष्टि मैंदासह, आणि अशनिप्रभ द्विविदासह—हे दोघे कपिश्रेष्ठ अत्यंत घोर त्या दोन राक्षसांशी समरात भिडले॥
Verse 13
वीरःप्रतपनोघोरोराक्षसोरणदुर्धरः ।समरेतीक्ष्णवेगेननळेनसमयुध्यत ।।6.43.13।।
रणात दुर्धर असा घोर राक्षस वीर प्रतपन, तीक्ष्ण वेगाने झेपावणाऱ्या नळाशी समरात युद्ध करू लागला॥
Verse 14
धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।
धर्मपुत्र म्हणून विख्यात असा बलवान महाकपी सुषेण, विद्युन्मालीसह निकट संग्रामात समोरासमोर युध्द करू लागला।
Verse 15
धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।
आणखीही भीषण वानर, अनेकांसह, इतर राक्षसांवर सहसा द्वंद्वयुद्धासाठी धावून गेले।
Verse 16
तत्रासीत्सुमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।रक्षसांवानराणांचवीराणांजयमिच्छताम् ।।6.43.16।।
तेथे विजयाची इच्छा धरणाऱ्या राक्षस व वानर वीरांमध्ये अत्यंत विशाल, घनघोर, कोलाहलमय व रोमांचकारी युद्ध माजले।
Verse 17
हरिराक्षसदेहेभ्यःप्रभूताःकेशशाद्वलाः ।शरीरसङ्घाटावहाःप्रसुस्रुश्शोणितापगाः ।।6.43.17।।
वानर व राक्षसांच्या देहांतून प्रचंड रक्तप्रवाह वाहू लागले—केसांनी शैवालासारखे दाट, आणि प्रेतसमूहांना ओंडक्यांसारखे वाहून नेणारे।
Verse 18
अजघानेन्द्रजित्क्रुद्धोवज्रेणेवशतक्रतुः ।अङ्गदंगदयावीरंशत्रुसैन्यविदारणम् ।।6.43.18।।
क्रुद्ध इंद्रजिताने शत्रुसैन्य विदीर्ण करणाऱ्या वीर अङ्गदावर गदेचा घाव घातला—जसा शतक्रतु इंद्र वज्राने प्रहार करील।
Verse 19
तस्यकाञ्चनचित्राङ्गंरथंसाश्वंससारथिम् ।जघानसमरेश्रीमानङ्गदोवेगवान्कपिः ।।6.43.19।।
तेव्हा समरात वेगवान व श्रीमान कपि अङ्गदाने त्याचा सुवर्ण-चित्रित रथ घोडे व सारथीसह घाव घालून उद्ध्वस्त केला।
Verse 20
सम्पातिस्तुत्रिभिर्भाणैःप्रजङ्घेनसमाहतः ।निजघानश्वकर्णेनप्रजङ्घंरणमूर्धनि ।।6.43.20।।
प्रजङ्घाने सोडलेल्या तीन बाणांनी जखमी झालेला सम्पाति रणमध्यात अश्वकर्ण वृक्षाने प्रजङ्घाला घाव घालून पाडून टाकला।
Verse 21
जम्बुमालीरथस्थस्तुरथशक्त्यामहाबलः ।बिबेदसमरेक्रुद्धोहनूमन्तंस्तनान्तरे ।।6.43.21।।
महाबलवान रथावर उभा असलेला जम्बुमाली युद्धात क्रुद्ध होऊन रथशक्तीने (भाल्याने) हनुमंताच्या वक्षस्थळात भेद केला।
Verse 22
तस्यतंरथमास्थायहनूमान् मारुतात्मजः ।प्रममाथतलेनाशुसहतेनैवरक्षसा ।।6.43.22।।
मारुतात्मज हनुमान त्याच्या रथावर चढून तळहाताच्या प्रहाराने क्षणार्धात तो रथ आणि तोच राक्षस दोघांनाही चिरडून टाकला।
Verse 23
नदन् प्रतपनोघोरोनलंसोप्यन्वधावत ।नलःप्रतपनस्याशुपातयामासचक्षुषी ।।6.43.23।।
घोर प्रतपन गर्जत नलावर धावून आला; पण नलाने क्षणात त्याच्या डोळ्यांवर प्रहार करून ते पाडले आणि त्याला अंध केले।
Verse 24
भिन्नगात्रश्शरैस्तीक्ष्णैःक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।ग्रसन्तमिवसैन्यानिप्रघसंवानराधिपः ।।6.43.24।।सुग्रीवस्सप्तपर्णेननिर्भिभेदजघानच ।
तीक्ष्ण बाणांनी अवयव विदीर्ण झालेला, शीघ्रहस्त राक्षस प्रघस जणू सैन्याला गिळून टाकील असे दिसत असता, वानराधिप सुग्रीवाने सप्तपर्ण वृक्षाने त्याला फाडून ठार केले।
Verse 25
अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।।6.43.25।।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामंनिर्भिभिदुश्शरैः ।
दुर्धर्ष अग्निकेतु, राक्षस रश्मिकेतु तसेच सुप्तघ्न आणि यज्ञकोप—या चौघांनी बाणांनी वारंवार श्रीरामांना भेदले।
Verse 26
तेषांचतुर्णांरामस्तुशिरांसिनिशितैश्शरैः ।क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेदघोरैरग्निशिखोपमैः ।।6.43.26।।
मग क्रुद्ध झालेल्या श्रीरामांनी अग्निशिखेसारख्या तेजस्वी, तीक्ष्ण व भयंकर चार बाणांनी त्या चौघांची मस्तके छेदली।
Verse 27
वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनमुष्टिनानिहतोरणे ।पपातसरथस्साश्वःपुराट्टइवभूतले ।।6.43.27।।
रणात मैन्दाच्या मुष्टिघाताने निहत झालेला वज्रमुष्टि रथ व घोड्यांसह भूमीवर जणू कोसळलेल्या तटबंदीप्रमाणे पडला।
Verse 28
निकुम्बस्तुरणेनीलंनीलाञ्जनचयप्रभम् ।निर्बिभेदशरैस्तीक्ष्णैःकरैर्मेघमिवांशुमान् ।।6.43.28।।
रणात निकुम्भाने काजळराशीप्रमाणे श्याम नीलाला तीक्ष्ण बाणांनी भेदले; जसा अंशुमान सूर्य किरणांनी मेघ भेदतो तसा।
Verse 29
पुनश्शरशतेनाथक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।बिभेदसमरेनीलंनिकुम्भःप्रजहासच ।।6.43.29।।
मग पुन्हा शीघ्रहस्त निशाचर निकुंभाने रणांगणात शंभर बाणांनी नीलाला भेदले आणि मोठ्याने हसला।
Verse 30
तस्यैवरथचक्रेणनीलोविष्णुरिवाहवे ।शिरश्चिच्छेदसमरेनिकुम्भस्यचसारथेः ।।6.43.30।।
त्याच रथाच्या चक्राने नीलाने—युद्धात विष्णूसारखा—रणांगणात निकुंभाच्या सारथ्याचे शिर छेदिले।
Verse 31
वज्राशनिसमस्पर्शोद्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।जघानगिरिशृङ्गेणमिषतांसर्वरक्षसाम् ।।6.43.31।।
वज्र-अशनीसारखा कठोर स्पर्श असलेल्या द्विविदानेही, सर्व राक्षस पाहत असतानाच, गिरिशिखराने अशनीप्रभाला घाव घालून पाडले।
Verse 32
द्विदिधंवानरेन्द्रंतुनगयोधिनमाहवे ।शरैरशनिसङ्काशैस्सविव्याधाशनिप्रभः ।।6.43.32।।
परंतु त्या युद्धात पर्वत-वृक्षांनी लढणाऱ्या वानरेन्द्र द्विविदाला अशनीसारख्या तेजस्वी बाणांनी अशनीप्रभाने भेदले।
Verse 33
सशरैरभिविद्धाङ्गोद्विविदःक्रोधमूर्छितः ।सालेनसरथंसाश्वंनिजघानाशनिप्रभम् ।।6.43.33।।
बाणांनी विद्ध झालेल्या अंगांनी द्विविद क्रोधाने उन्मत्त झाला। त्याने शालवृक्षाने आशनिप्रभाला रथ, घोडे व सारथीसह ठार करून पाडले।
Verse 34
विद्युन्मालीरथस्थस्तुशरैःकाञ्चनभूषणैः ।सुषेणंताडयामासननादचमुहुर्मुहुः ।।6.43.34।।
रथावर असलेल्या विद्युन्मालीने सुवर्णभूषित बाणांनी सुषेणावर प्रहार केला आणि पुन्हा पुन्हा गर्जना केली।
Verse 35
तंरथस्थमथोदृष्टवासुषेणोवानरोत्तमः ।गिरिशृङ्गेणमहतारथमाशुन्यपातयत् ।।6.43.35।।
त्याला रथावर पाहून वानरश्रेष्ठ सुषेणाने एका प्रचंड पर्वतशिखराने तो रथ त्वरेने खाली पाडला।
Verse 36
लाघवेनतुसंयुक्तोविद्युन्मालीनिशाचरः ।अपक्रम्यरथात्तूर्णंगदापाणिःक्षितौस्थितः ।।6.43.36।।
लाघवाने युक्त असा निशाचर विद्युन्माली रथातून त्वरित उतरून, गदा हातात घेऊन भूमीवर उभा राहिला।
Verse 37
ततःक्रोधसमाविष्टःसुषेणोहरिपुङ्गवः ।शिलांसुमहतींगृह्यनिशाचरमभिद्रवत् ।।6.43.37।।
मग क्रोधाने भरलेला हरिपुंगव सुषेण अतिशय मोठी शिला उचलून निशाचरावर धावून गेला।
Verse 38
तमापतन्तंगदयाविद्युन्मालीनिशाचरः ।वक्षस्यभिजघानाशुसुषेणंहरिपुङ्गवः ।।6.43.38।।
तेव्हा निशाचर विद्युन्मालीने धावून येणाऱ्या वानरश्रेष्ठ सुषेणाच्या वक्षस्थळी गदेने त्वरेने प्रहार केला।
Verse 39
गदाप्रहारंतंघोरमच्नित्यप्लवगोत्तमः ।तांशिलांपातयामासतस्योरसिमहामृधे ।।6.43.39।।
तो घोर गदाप्रहार न जुमानता वानरश्रेष्ठ त्या महासंग्रामात त्याच्या वक्षावर ती शिला आपटून पाडू लागला।
Verse 40
शिलाप्रहारभिहतोविद्युन्मालीनिशाचरः ।निष्पिष्टहृदयोभूमौगतासुर्निपपातह ।।6.43.40।।
शिळेच्या प्रहाराने घायाळ झालेला निशाचर विद्युन्माली—हृदय चिरडले जाऊन, प्राण गेलेला—भूमीवर कोसळला।
Verse 41
एवंतैर्वानरैश्शूरैश्शूरास्तेरजनीचराः ।द्वन्द्वेविमृदितास्तत्रदैत्याइवदिवौकसैः ।।6.43.41।।
अशा रीतीने त्या शूर वानरांनी ते शूर रजनीचर द्वंद्वयुद्धात तिथेच चिरडून टाकले—जसे देवांनी दैत्यांना।
Verse 42
भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।
तुटलेल्या खड्गां, गदां, शक्ती-तोमर-पट्टसांनी; उलथलेल्या व चुरडलेल्या रथांनी व रणघोड्यांनी; पडलेल्या कुंजरांच्या तसेच वानर-राक्षसांच्या राशींनी; आणि भूमीवर विखुरलेल्या तुटलेल्या चक्र-अक्ष-युग-दंडांनी रणांगण अत्यंत घोर झाले—तेथे कोल्ह्यांचे कळप फिरू लागले।
Verse 43
भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।
तुटलेल्या खड्गां, गदां, शक्ती-तोमर-पट्टसांनी; उलथलेल्या व चुरडलेल्या रथांनी व रणघोड्यांनी; पडलेल्या कुंजरांच्या तसेच वानर-राक्षसांच्या राशींनी; आणि भूमीवर विखुरलेल्या तुटलेल्या चक्र-अक्ष-युग-दंडांनी रणांगण अत्यंत घोर झाले—तेथे कोल्ह्यांचे कळप फिरू लागले।
Verse 44
कबन्धानिसमुत्पेतुर्दिक्षुवानररक्षसाम् ।।6.43.44।।विमर्देतुमुलेतस्मिन्देवासुररणोपमे ।
देवासुर-रणासारख्या त्या तुमुल चकमकीत वानर व राक्षसांची कबंधे दिशादिशांना उडून जाऊन सर्वत्र विखुरली।
Verse 45
विदार्यमाणाहरिपुङ्गवैस्तदानिशाचराश्शोणितदिग्धगात्राः ।पुनःसुयुद्धंतरसासमास्थितादिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ।।6.43.45।।
तेव्हा वानरश्रेष्ठांनी विदीर्ण केलेले, रक्ताने माखलेले देह असलेले निशाचर सूर्यास्ताची आकांक्षा करू लागले; तरीही त्यांनी वेग सावरून पुन्हा घोर युद्धात उडी घेतली।
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes violence into dvandva-yuddha (paired single combats), implying an epic norm of ordered engagement amid chaos. The pivotal actions include counterblows after injury (e.g., Hanumān responding to a chest-wound; Rāma responding to arrow-mangling) that frame retaliation as duty-bound defense rather than indiscriminate slaughter.
There is minimal dialogue; the instruction is conveyed through action: steadfastness under harm, disciplined execution of one’s role in an alliance, and the principle that adharmic aggression meets proportionate, decisive resistance. The repeated motif of endurance followed by lawful counteraction models controlled power under dharma.
The primary ‘landmark’ is the ayodhana (battlefield) itself, mapped through objects and terrain: chariots, wheels, broken weapons, trees used as improvised arms (saptaparṇī, aśvakarṇa, sāla), and a mountain peak as a projectile. The closing imagery—blood-streams, severed trunks, and jackals—functions as a cultural-epic marker of battlefield aftermath in Itihāsa narration.