Sarga 46
शरबन्धनम् (The Binding by Arrows) / Indrajit’s Illusory Assault and the Vanaras’ Consolation
युद्धकाण्ड
या सर्गात लंकेच्या युद्धात मोठा उलटफेर दिसतो. वानर-नेते आकाश व भूमीवर शोध घेत राम व लक्ष्मण यांना शरबन्धाने (बाणांच्या जाळ्याने) जखडलेले, निश्चेष्ट पडलेले पाहतात. हे दृश्य पाहताच सर्वत्र शोक उसळतो आणि सैन्याच्या रणनितीत क्षणातच धक्का बसतो. मायेने लपलेला इंद्रजित् कोणालाही दिसत नाही; परंतु वरप्रसादाने विभीषण त्याला ओळखतो. इंद्रजित् गर्वाने म्हणतो—खर-दूषणांचा संहार करणारे हे दोघे आता बाणांनी विद्ध झाले असून देव-ऋषींच्या सभेनेही त्यांची मुक्तता होणार नाही. तो भय वाढवण्यासाठी नील, मैंद, द्विविद, जांबवान, हनुमान, गवाक्ष, शरभ आणि अंगद अशा प्रमुख वानरांनाही जखमी करतो व राक्षसांना बोलावून बांधलेले राजकुमार दाखवतो; राम मेला असा भ्रम पसरताच लंकेत जयघोष होतो. इंद्रजित् लंकेत परतल्यावर सुग्रीव भयग्रस्त होतो. तेव्हा विभीषण पवित्र जलाने शांतिकर्मासारखा विधी करून धैर्य देतो—रामाचा मृत्यू नियत नाही, म्हणून खचू नका; सैन्याचे मनोबल सांभाळा. अखेरीस इंद्रजित् रावणाला ‘विजय’ कळवतो; रावण त्याला आलिंगन देऊन शरजाळामुळे दोन्ही राजकुमारांचे तेज हरपल्याचा वृत्तांत ऐकतो.
Shlokas
Verse 1
ततोद्यांपृथिवींचैववीक्षमाणावनौकसः ।ददृशुःसन्ततौबाणैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।6.46.1।।
मग आकाश व पृथ्वी यांकडे नजर फिरवित वानर-नायकांनी पाहिले की राम-लक्ष्मण हे दोन्ही बंधू बाणांनी सर्वत्र विद्ध झाले आहेत.
Verse 2
वृष्टवेवोपरतेदेवेकृतकर्मणिराक्षसे ।आजगामाथतंदेशंससुग्रीवोविभीषणः ।।6.46.2।।
जसा पाऊस पाडून मेघ निवृत्त होतो, तसा राक्षस आपले कार्य करून परतला; तेव्हा सुग्रीवासह विभीषण त्या ठिकाणी येऊन पोहोचला।
Verse 3
नीलद्विविदमैन्दाश्चसुषेणःकुमुदाङ्गदा: ।तूर्णंहनुमतासार्धमन्वशोचन्तराघवौ ।।6.46.3।।
नील, द्विविद, मैंद, सुषेण, कुमुद व अंगद—हनुमंतासह—दोन्ही राघवांना पाहून त्वरित शोकाकुल झाले।
Verse 4
अचेष्टौमन्दनिश्श्वासौशोणितौघपरिप्लुतौ ।शरजालाचितौस्तब्दौशयानौशरतल्पयोः ।।6.46.4।।निःश्वसन्तौयथासर्पौनिश्चेष्टौमन्दविक्रमौ ।रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौतापनीयाविवध्वजौ ।।6.46.5।।तौवीरशयनेवीरौशयानौमन्दचेष्टितौ ।यूथपैस्तै: परिवृतौबाष्पव्याकुललोचनैः ।।6.46.6।।राघवौपतितौदृष्टवाशरजालसमावृतौ ।बभूवुर्वेर्व्यथितास्सर्वेवानरास्सविभीषणाः ।।6.46.7।।
दोघेही निश्चेष्ट पडले होते, श्वास मंद होता; रक्तप्रवाहांनी भिजलेले, बाणांच्या जाळ्याने भरलेले, स्तब्ध होऊन बाणांच्या शय्येवर शयन करीत होते। सर्पांसारखे मंद श्वास घेत, शक्तिहीन व जड झाले होते; रक्ताने माखलेले अवयव घेऊन जणू कोसळलेले सुवर्णध्वजच. ते दोन्ही वीर वीरशय्येवर अल्प चेष्टेने पडले होते; अश्रूंनी व्याकुळ झालेल्या नेत्रांचे यूथपती त्यांना वेढून उभे होते। बाणजाळ्याने आच्छादित होऊन पडलेले ते दोन्ही राघव पाहताच, विभीषणासह सर्व वानर व्यथा व भयाने व्याकुळ झाले।
Verse 5
अचेष्टौमन्दनिश्श्वासौशोणितौघपरिप्लुतौ ।शरजालाचितौस्तब्दौशयानौशरतल्पयोः ।।6.46.4।।निःश्वसन्तौयथासर्पौनिश्चेष्टौमन्दविक्रमौ ।रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौतापनीयाविवध्वजौ ।।6.46.5।।तौवीरशयनेवीरौशयानौमन्दचेष्टितौ ।यूथपैस्तै: परिवृतौबाष्पव्याकुललोचनैः ।।6.46.6।।राघवौपतितौदृष्टवाशरजालसमावृतौ ।बभूवुर्वेर्व्यथितास्सर्वेवानरास्सविभीषणाः ।।6.46.7।।
सर्पांसारखे मंद श्वास घेत, निश्चेष्ट व क्षीण पराक्रमाचे, वाहत्या रक्ताने माखलेले अंग असलेले ते दोघे जणू तेज हरपलेले सुवर्णध्वजच भासत होते।
Verse 6
अचेष्टौमन्दनिश्श्वासौशोणितौघपरिप्लुतौ ।शरजालाचितौस्तब्दौशयानौशरतल्पयोः ।।6.46.4।।निःश्वसन्तौयथासर्पौनिश्चेष्टौमन्दविक्रमौ ।रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौतापनीयाविवध्वजौ ।।6.46.5।।तौवीरशयनेवीरौशयानौमन्दचेष्टितौ ।यूथपैस्तै: परिवृतौबाष्पव्याकुललोचनैः ।।6.46.6।।राघवौपतितौदृष्टवाशरजालसमावृतौ ।बभूवुर्वेर्व्यथितास्सर्वेवानरास्सविभीषणाः ।।6.46.7।।
ते दोन्ही वीर वीरशय्येवर पडले होते, त्यांची हालचाल मंद होती; आणि अश्रूंनी व्याकुळ झालेल्या नेत्रांचे यूथपती त्यांना वेढून उभे होते।
Verse 7
अचेष्टौमन्दनिश्श्वासौशोणितौघपरिप्लुतौ ।शरजालाचितौस्तब्दौशयानौशरतल्पयोः ।।6.46.4।।निःश्वसन्तौयथासर्पौनिश्चेष्टौमन्दविक्रमौ ।रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौतापनीयाविवध्वजौ ।।6.46.5।।तौवीरशयनेवीरौशयानौमन्दचेष्टितौ ।यूथपैस्तै: परिवृतौबाष्पव्याकुललोचनैः ।।6.46.6।।राघवौपतितौदृष्टवाशरजालसमावृतौ ।बभूवुर्वेर्व्यथितास्सर्वेवानरास्सविभीषणाः ।।6.46.7।।
दोन्ही राघव पडलेले व बाणांच्या जाळ्याने आच्छादित झालेले पाहून, विभीषणासह सर्व वानरसेना अत्यंत व्यथित झाली।
Verse 8
अन्तरिक्षंनिरीक्षन्तोदिशस्सर्वाश्चवानराः ।नचैनंमाययाछन्नंददृशूरावणिःरणे ।।6.46.8।।
आकाश व सर्व दिशा न्याहाळत असूनही, रणांगणात मायेनं लपलेला रावणी वानरवीरांना दिसला नाही।
Verse 9
तंतुमायाप्रतिच्छन्नंमाययैवविभीषणः ।वीक्षमाणोददर्शाथभ्रातुःपुत्रमवस्थितम् ।।6.46.9।।
परंतु मायेनं आच्छादित झालेल्या त्याला विभीषणाने प्रतिमायेने शोध घेत घेत, तेव्हा आपल्या भावाच्या पुत्राला तेथे उभा असलेला पाहिला।
Verse 10
तमप्रतिकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ।ददर्शान्तर्हितंवीरंवरदानाद्विभीषणः ।।6.46.10।।तेजसायशसाचैवविक्रमेणचसम्युतम् ।
रणांगणात ज्याच्या कर्मास प्रतिकार नाही व ज्यास तोडीचा प्रतिस्पर्धी नाही—अशा अंतर्हित वीर इंद्रजिताला विभीषणाने वरदानाच्या प्रभावाने पाहिले; तो तेज, यश आणि पराक्रमाने युक्त होता.
Verse 11
इन्द्रजित्त्वात्मनःकर्मतौशयानौसमीक्ष्यच ।।6.46.11।।उवाचपरमप्रीतोहर्षयन् सर्वनैरृतान् ।
स्वतःच्या कृत्यामुळे ते दोघे शय्यास्थ झालेले पाहून इंद्रजित अत्यंत प्रसन्न झाला आणि सर्व राक्षसांना हर्षित करीत बोलला.
Verse 12
दूषणस्यचहन्तारौखरस्यचमहाबलौ ।।6.46.12।।सादितौमामकैर्बाणैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
‘दूषण व खर यांचे संहारक ते महाबली बंधू—राम व लक्ष्मण—आता माझ्या बाणांनी सादित होऊन पडले आहेत.’
Verse 13
नेमौमोक्षयितुंशक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् ।।6.46.13।।सर्वैरपिसमागम्यसर्षिसङ्घैस्सुरासुरैः ।
ऋषिसंघांसह देव-दानवांसकट सर्वांनी एकत्र येऊनही, या वेतस्मादि बाणबंधनातून या दोघांना मुक्त करणे शक्य नाही।
Verse 14
यत्कृतेचिन्तयानस्यशोकार्तस्यपितुर्मम ।।6.46.14।।अस्पृष्टवाशयनंगात्रैस्त्रियामायातिशर्वरी ।त्स्नेयंयत्कृतेलङ्कानदीवर्षास्विवाकुला ।।6.46.15।।सोऽयंमूलहरोऽनर्थःसर्वेषांनिहतोमया ।
ज्याच्यामुळे माझे पिता शोकाने व्याकुळ होऊन चिंतन करीत, अंगांनी शय्येला स्पर्श न करता रात्रिचे तीन प्रहर घालवितात। ज्याच्यामुळे पावसाळ्यातील नदीप्रमाणे सारी लंका अस्थिर झाली आहे—तोच सर्व अनर्थांचा मूळकारण आज माझ्याकडून निहत झाला।
Verse 15
यत्कृतेचिन्तयानस्यशोकार्तस्यपितुर्मम ।।6.46.14।।अस्पृष्टवाशयनंगात्रैस्त्रियामायातिशर्वरी ।त्स्नेयंयत्कृतेलङ्कानदीवर्षास्विवाकुला ।।6.46.15।।सोऽयंमूलहरोऽनर्थःसर्वेषांनिहतोमया ।
ज्याच्यामुळे माझे पिता शोकाने व्याकुळ होऊन चिंतन करीत, अंगांनी शय्येला स्पर्श न करता रात्रिचे तीन प्रहर घालवितात। ज्याच्यामुळे पावसाळ्यातील नदीप्रमाणे सारी लंका अस्थिर झाली आहे—तोच सर्व अनर्थांचा मूळकारण आज माझ्याकडून निहत झाला।
Verse 16
रामस्यलक्ष्मणस्यैवसर्वेषांचवनौकसाम् ।विक्रमानिष्फलाःसर्वेयथाशरदितोयदाः ।।6.46.16।।
राम, लक्ष्मण आणि सर्व वनौकस वानरांचे पराक्रम सारे निष्फळ झाले आहेत—जसे शरद ऋतूतील मेघ पाऊस देत नाहीत।
Verse 17
एवमुक्त्वातुतान् सर्वान्राक्षसान्परिपार्श्वतः ।।6.46.17।।यूथपानपितान्सर्वांस्ताडयामासरावणिः ।
असे बोलून, आजूबाजूला जमलेल्या सर्व राक्षसांना उद्देशून रावणि (इंद्रजित) ने त्यांच्या सर्व यूथपतींनाही ताडन करायला सुरुवात केली।
Verse 18
नीलंनवभिराहत्यमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.46.18।।त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्ततापप्रवरेषुभिः ।
अमित्रघ्न रावणि (इंद्रजित) ने नीलाला नऊ बाणांनी घायाळ केले आणि मैंद व द्विविद यांनाही प्रत्येकी तीन-तीन श्रेष्ठ बाणांनी विद्ध केले।
Verse 19
जाम्बवन्तंमहेष्वासोविद् ध्वाबाणेनवक्षसि ।।6.46.19।।हनूमतोवेगवतोविससर्जशरान्दश ।
महाधनुर्धर इंद्रजिताने जांबवंताच्या वक्षस्थळी बाण मारून त्यास विद्ध केले आणि मग वेगवान हनुमंतावर दहा बाण सोडले।
Verse 20
गवाक्षंशरभंचैवद्वावप्यमिततेजसौ ।।6.46.20।।द्वाभ्यांद्वाभ्यांमहावेगोविव्याधयुधिरावणिः ।
तेव्हा युद्धात महावेगवान रावणिने अमिततेजस्वी गवाक्ष व शरभ या दोघांनाही प्रत्येकी दोन बाणांनी विद्ध केले।
Verse 21
गोलाङ्गूलेश्वरंचैववालिपुत्रमथाङ्गदम् ।।6.46.21।।विव्याधबहुभिर्बाणैस्त्वरमाणोऽथरावणिः ।
मग त्वरेने रावणिने गोलाङ्गूलांचा अधिपती, वालिपुत्र अंगद यास अनेक बाणांनी विद्ध केले।
Verse 22
तान्वानरवरान्भित्त्वाशरैरग्निशिखोपमैः ।।6.46.22।।ननादबलवांस्तत्रमहासत्त्वस्सरावणिः ।
अग्निशिखेसारख्या बाणांनी त्या श्रेष्ठ वानरांना भेदून तेथे बलवान्, महापराक्रमी रावणीने प्रचंड गर्जना केली।
Verse 23
तानर्धयित्वाबाणौघैस्त्रासयित्वाचवानरान् ।।6.46.23।।प्रजहासमहाबाहुर्वचनंचेदमब्रवीत् ।
बाणांच्या वर्षावाने त्यांना जखमी करून वानरांना भयभीत करून तो महाबाहू हसला आणि हे वचन बोलला।
Verse 24
शरशब्देनघोरेणमयाबद्धौचमूमुखे ।।6.46.24।।सहितौभ्रातरवेतौनिशामयतराक्षसाः ।
हे राक्षसांनो! माझ्या घोर शरप्रहाराने बांधलेले हे दोघे भाऊ एकत्र सैन्याच्या अग्रभागी पडले आहेत—पाहा।
Verse 25
एवमुक्तास्तुतेसर्वेराक्षसाःकूटयोधिनः ।।6.46.25।।परंविस्मयामाजग्मुःकर्मणातेनहर्षिताः ।
असे ऐकून ते सर्व कूटयुद्ध करणारे राक्षस त्या पराक्रमाने हर्षित होऊन अत्यंत विस्मय पावले।
Verse 26
विनेदुश्चमहानादान् सर्वेतेजलदोपमाः ।।6.46.26।।हतोरामइतिज्ञात्वारावणिंसमपूजयन् ।
मेघांसारखे ते सर्वजण प्रचंड निनाद करू लागले; ‘राम मारला गेला’ असे समजून त्यांनी रावणीचा आदराने सत्कार केला।
Verse 27
निष्पन्दौतुतदादृष्टवाभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।6.46.27।।वसुधायांनिरुच्छवासौहतावित्यन्वमन्यत ।
तेव्हा भूमीवर राम-लक्ष्मण हे दोन्ही बंधू निष्पंद व निःश्वास पडलेले पाहून त्याने निश्चय केला—“हे दोघेही हत झाले आहेत।”
Verse 28
हर्षेणतुसमाविष्टइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।।6.46.28।।प्रविवेशपुरींलङ्कांहर्षयन् सर्वनैर्वृतान् ।
हर्षाने भरलेला, रणजयी इंद्रजित् सर्व राक्षसांना आनंदित करीत लंकापुरीत प्रविष्ट झाला।
Verse 29
रामलक्ष्मणयोर्दृष्टवाशरीरेसायकैश्चिते ।।6.46.29।।सर्वाणिचाङ्गोपाङ्गानिसुग्रीवंभयमाविशत् ।
राम-लक्ष्मणांची शरीरे बाणांनी भरलेली व सर्व अंगोपांग जखमी पाहून सुग्रीवाला भयाने ग्रासले।
Verse 30
रामलक्ष्मणयोर्दृष्टवाशरीरेसायकैश्चिते ।।6.46.29।।सर्वाणिचाङ्गोपाङ्गानिसुग्रीवंभयमाविशत् ।
राम-लक्ष्मणांची शरीरे बाणांनी भरलेली व सर्व अंगोपांग जखमी पाहून सुग्रीवाला भयाने ग्रासले।
Verse 31
रामलक्ष्मणयोर्दृष्टवाशरीरेसायकैश्चिते ।।6.46.29।।सर्वाणिचाङ्गोपाङ्गानिसुग्रीवंभयमाविशत् ।
राम-लक्ष्मणांची शरीरे बाणांनी विद्ध होऊन सर्व अंगोपांग जखमी झालेली पाहताच सुग्रीवाला घोर भयाने ग्रासले।
Verse 32
रामलक्ष्मणयोर्दृष्टवाशरीरेसायकैश्चिते ।।6.46.29।।सर्वाणिचाङ्गोपाङ्गानिसुग्रीवंभयमाविशत् ।
बाणांनी आच्छादलेली राम-लक्ष्मणांची शरीरे व सर्व अंगोपांगांवरील जखमा पाहून सुग्रीवाच्या अंतःकरणात भय दाटून आले।
Verse 33
पर्यवस्थापयात्मानमनाथंमांचवानर ।।6.46.33।।सत्यधर्माभिरक्तानांनास्तिमृत्युकृतंभयम् ।
हे वानरा, स्वतःला सावर आणि या क्षणी अनाथ झालेल्या मलाही धीर दे; सत्य व धर्मावर अनुरक्त जनांना मृत्यूजन्य भय नसते।
Verse 34
एवमुक्त्वाततस्तस्यजलक्लन्नेनपाणिना ।।6.46.34।।सुग्रीवस्यशुभेनेत्रेप्रममार्जविभीषणः ।
असे बोलून विभीषणाने पाण्याने ओलसर झालेल्या हाताने सुग्रीवाचे शुभ्र-सुंदर नेत्र मृदूपणे पुसले।
Verse 35
ततस्सलिलमादायविद्ययापरिजप्यच ।।6.46.35।।सुग्रीवनेत्रेधर्मात्मासममार्जविभीषणः ।
त्यानंतर धर्मात्मा विभीषणाने पाणी घेऊन मंत्रविद्येने अभिमंत्रित केले आणि सुग्रीवाचे नेत्र पुन्हा नीट स्वच्छ करून पुसले।
Verse 36
विमृज्यवदनंतस्यकपिराजस्यधीमतः ।।6.46.36।।अब्रवीत्कालसम्प्राप्तसम्भ्रान्तमिदंवचः ।
त्या धीमान् कपिराजाचे मुख पुसून त्याने त्या क्षणी अत्यावश्यक व समयोचित असे हे वचन उच्चारले।
Verse 37
नकालःकपिराजेन्द्रवैक्लब्यमवलम्बितुम् ।।6.46.37।।अतिस्नेहोऽप्यकालेऽस्मिन्मरणायोपकल्पते ।
हे कपिराजेंद्र! हा वेळ वैक्लब्य धरण्याचा नाही; या अयोग्य वेळी अतिस्नेहही मरणास कारणीभूत ठरतो।
Verse 38
तस्मादुत्सृज्यवैक्लब्यंसर्वकार्यविनाशनम् ।।6.46.38।।हितंरामपुरोगणांसैन्यानानुचिन्त्यताम् ।
म्हणून सर्व कार्यांचा नाश करणारे वैक्लब्य टाकून देऊन, रामाला अग्रस्थानी ठेवून सैन्याच्या हिताचा विचार करा।
Verse 39
अथवारक्ष्यतांरामोयावत्संज्ञाविपर्ययः ।।6.46.39।।लब्धसंज्ञौहिकाकुत्स्थौभयंनौव्यपनेष्यतः ।
किंवा ही मूर्च्छा जाईपर्यंत रामाचे रक्षण करा; कारण शुद्धीवर आल्यावर हे दोन्ही काकुत्स्थ आपला भय दूर करतील।
Verse 40
नैतत्किञ्चनरामस्यनचरामोमुमूर्षति ।।6.46.40।।नह्येनंहास्यतेलक्ष्मीद्दुर्लभायागतायुषाम् ।
रामाविषयी खिन्न होण्याचे हे काहीच कारण नाही; आणि राम मरणारही नाही. ज्यांची आयुष्यरेषा क्षीण झाली आहे त्यांना दुर्लभ अशी श्री-लक्ष्मीही रामाला सोडून देत नाही.
Verse 41
तस्मादाश्वासयात्मानंबलंचाश्वासयस्वकम् ।।6.46.41।।यावत्कार्याणिसर्वाणिपुनःसंस्थापयाम्यहम् ।
म्हणून तू स्वतःला धीर दे आणि आपले सैन्यही धीर दे; तोवर मी सर्व आवश्यक कार्ये पुन्हा नीटपणे उभी करतो.
Verse 42
एतेहिफुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः ।।6.46.42।।कर्णेकर्णेप्रकथिताहरयोहरिसत्तम ।
हे हरिश्रेष्ठ! हे वानर भयाने डोळे विस्फारून, दहशतीने व्याकुळ झालेले, कानोसा-कान गोष्टी सांगत आहेत.
Verse 43
मांतुदृष्टवाप्रधावन्तमनीकंसम्प्रहर्षितुम् ।।6.46.43।।त्यजस्तुहरयस्त्रासंभुक्तपूर्वामिवस्रजम् ।
पण जेव्हा वानर मला सैन्याला उत्साहित करण्यासाठी धावताना पाहतील, तेव्हा त्यांनी आपला भय असा टाकून द्यावा, जसा आधी घातलेला हार नंतर फेकून देतात.
Verse 44
समाश्वास्यतुसुग्रीवंराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।6.46.44।।विद्रुतंवानरानीकंतत्समाश्वासयत्पुनः ।
सुग्रीवाला धीर देऊन, राक्षसांतील श्रेष्ठ विभीषणाने भयाने पळू लागलेल्या त्या वानरसेनेलाही पुन्हा आश्वस्त केले.
Verse 45
इन्द्रजित्तुमहामायःसर्वसैन्यसमावृतः ।।6.46.45।।विवेशनगरींलङ्कांपितरंचाभ्युपागमत् ।
महामायावी इंद्रजित् सर्व सैन्याने वेढलेला लंकेच्या नगरीत प्रविष्ट झाला आणि पित्याजवळ जाऊन पोहोचला।
Verse 46
तत्ररावणमासाद्यअभिवाद्यकृताञ्जलिः ।।6.46.46।।आचचक्षेप्रियंपित्रेनिहतौरामलक्ष्मणौ ।
तेथे रावणाजवळ पोहोचून त्याने हात जोडून वंदन केले आणि पित्याला प्रिय वार्ता सांगितली—“राम व लक्ष्मण निहत झाले आहेत।”
Verse 47
उत्पपातततोहृष्टःपुत्रंचपरिषस्वजे ।।6.46.47।।रावणोरक्षसांमध्येश्रुत्वाशत्रूनिपातितौ ।
शत्रू पाडले गेले असे ऐकून राक्षसांच्या मध्ये रावण आनंदाने उभा राहिला आणि पुत्राला आलिंगन दिले।
Verse 48
उपाघ्रायचतंमूद् र्नेनंपप्रच्छप्रीतमानसः ।।6.46.48।।पृच्छतेचयथावृत्तंपित्रेतस्मैसर्वंन्यवेदयत् ।यथातौशरबन्धेननिश्चेष्टौनिष्प्रभौकृतौ ।।6.46.49।।
मनःपूर्वक प्रसन्न होऊन त्याने त्याच्या मस्तकावर चुंबन घेतले आणि पुढील वृत्तांत विचारला।
Verse 49
उपाघ्रायचतंमूद् र्नेनंपप्रच्छप्रीतमानसः ।।6.46.48।।पृच्छतेचयथावृत्तंपित्रेतस्मैसर्वंन्यवेदयत् ।यथातौशरबन्धेननिश्चेष्टौनिष्प्रभौकृतौ ।।6.46.49।।
पित्याने यथावृत्त विचारताच त्याने सर्व काही सविस्तर सांगितले—बाणांच्या जाळ्यात बांधले जाऊन ते दोघेही निश्चेष्ट व निष्प्रभ झाले कसे।
Verse 50
सहर्षवेगानुगतान्तरात्माश्रुत्वावचस्तस्यमहारथस्य ।जहौज्वरंदाशरथेःसमुत्थितंप्रहृष्यवाचाऽभिननन्दपुत्रम् ।।6.46.50।।
त्या महारथ्याचे वचन ऐकून दाशरथीचे अंतःकरण हर्षवेगाने भरून आले. भयातून उठलेला ज्वर त्याचा नाहीसा झाला आणि आनंदित होऊन त्याने मधुर वाणीने पुत्राचे अभिनंदन केले।
Frequently Asked Questions
The battlefield community faces a leadership dilemma: whether grief and panic at the apparent fall of Rāma and Lakṣmaṇa should dictate action, or whether disciplined composure and protective duty must prevail until certainty and recovery are achieved.
Vibhīṣaṇa’s counsel frames fear as strategically and ethically corrosive: excessive attachment and faint-heartedness at the wrong moment can become self-defeating, while steadfast adherence to truth and dharma sustains collective resilience.
The action pivots between the Laṅkā battlefield (where the princes lie on a ‘bed of arrows’) and the city of Laṅkā (where Indrajit returns to report to Rāvaṇa), underscoring the war’s movement from frontline spectacle to royal court validation.