Sarga 54

Verse 1

बलस्यचविघातेनअङ्गदस्यजयेनच ।राक्षसःक्रोधमाविष्टोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।।6.54.1।।

खड्ग, चक्र, गदा व तीक्ष्ण परशु अशी अनेक शस्त्रे हातात घेऊन पदाती सैनिक पुढे सरकू लागले।

Verse 2

विष्पार्यचधनुर्घोरंशक्राशनिसमस्वनम् ।वानराणामनीकानिप्राकिरच्छरवृष्टिभिः ।।6.54.2।।

इंद्राच्या वज्रगर्जनेसारखा नाद करणारे भयंकर धनुष्य ताणून त्याने बाणवृष्टीने वानरांची अनीके उधळून लावली।

Verse 3

राक्षसाश्चापिमुख्यास्तेरथेषुसमवस्थिताः ।नानाप्रहरणाश्शूराःप्रायुध्यन्तस्तदारणे ।।6.54.3।।

मुख्य राक्षसही रथांवर उभे होते; विविध शस्त्रे धारण करणारे ते शूरवीर त्या वेळी रणांगणात अखंड लढत होते।

Verse 4

वानराणांचशूरायेतेसर्वेप्लवगर्षभाः ।आयुध्यन्तशिलाहस्तास्समवेतास्समन्ततः ।।6.54.4।।

वानरांचे ते सर्व शूर—प्लवगश्रेष्ठ—चहूबाजूंनी एकत्र येऊन हातात शिळा घेऊन युद्ध करू लागले।

Verse 5

तत्रायुधसहस्राणितस्मिन्नायोधनेभृशम् ।राक्षसाःकपिमुख्येषुपातयांचक्रिरेतदा ।।6.54.5।।

त्या घोर रणांगणात तेव्हा राक्षसांनी वानर-प्रधानांवर हजारो शस्त्रे फेकून वर्षाव केला।

Verse 6

वानराश्चापिरक्षस्सुगिरवृक्षान्महाशिलाः ।प्रवीराःपातयामासुर्मत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.54.6।।

मत्त हत्तींसारखे प्रचंड ते वानरवीरही राक्षसांवर पर्वतशिळा, वृक्ष आणि महाकाय दगडांचा वर्षाव करू लागले।

Verse 7

शूराणांयुद्यमानानांसमरेष्न्विवर्तिनाम् ।तद्राक्षसगणानांचसुयुद्धंसमवर्तत ।।6.54.7।।

रणांगणातून माघार न घेणाऱ्या शूरवीरांचे आणि राक्षसगणांचे ते तुंबळ युद्ध सुरू झाले.

Verse 8

प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।

काहींची डोकी फुटली होती, काहींचे हात-पाय तुटले होते; शस्त्रांच्या घावांनी विदीर्ण झालेले आणि रक्ताने माखलेले वानर व राक्षस जमिनीवर पडले होते, ज्यांना गिधाडे आणि कोल्ह्यांनी घेरले होते.

Verse 9

प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।

काहींची डोकी फुटली होती, काहींचे पाय आणि हात तुटले होते; शस्त्रांच्या आघाताने त्यांची शरीरे जखमी झाली होती आणि ते रक्ताने माखलेले होते.

Verse 10

कबन्धानिसमुत्पेतुर्भीमाणांभीषणानिवै ।भुजपाणिशिरश्छिन्नकायाश्चभूतले ।।6.54.10।।वानराराक्षसाश्चापिनिपेतुस्तत्रवैरणे ।

त्या रणांगणात भयंकर धड उड्या मारू लागली—भुजा, हात व शिर छिन्न झालेले देह भूमीवर पडले; आणि त्या युद्धात वानर व राक्षस दोघेही तेथेच कोसळत गेले।

Verse 11

ततोवानरसैन्येनहन्यमानंनिशाचरम् ।।6.54.11।।प्राभज्यतबलंसर्वंवज्रदंष्ट्रस्यपश्यतः ।

मग वानरसेनेच्या प्रहाराने निशाचर मारले जाऊ लागले; वज्रदंष्ट्र पाहत असतानाच त्यांचे सर्व सैन्य तुटून पांगले।

Verse 12

राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।

प्लवंगमांनी मारले जात, भयाने व्याकुळ झालेले राक्षस पाहून प्रतापवान वज्रदंष्ट्राचे डोळे क्रोधाने लाल झाले; धनुष्य हातात घेऊन तो वानरसेनेत घुसला आणि हरिवाहिनीला भयभीत करू लागला।

Verse 13

राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।

प्लवंगमांनी मारले जात, भयाने व्याकुळ झालेले राक्षस पाहून प्रतापवान वज्रदंष्ट्राचे डोळे क्रोधाने लाल झाले; धनुष्य हातात घेऊन तो वानरसेनेत घुसला आणि हरिवाहिनीला भयभीत करू लागला।

Verse 14

शरैर्विदारयामासकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।बिभेदवानरांस्तत्रसप्ताष्टौनवपञ्चच ।।6.54.14।।विव्याधपरमक्रुद्धोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।

कंकपंखांनी युक्त, अचूक बाणांनी तो विदीर्ण करू लागला; परम क्रोधाने प्रतापवान वज्रदंष्ट्राने तेथे वानरांना एकाच वेळी सात, आठ, नऊ—अगदी पाच-पाच जणांनाही भेदले।

Verse 15

त्रस्ताःसर्वेहरिगणाःशरैःसङ्कृत्तकन्दरा:।। 6.54.15।।अङ्गदंसम्प्रधावन्तिप्रजापतिमिवप्रजाः ।

बाणांनी छिन्नभिन्न झालेले अवयव असलेले, भयभीत सर्व हरिगण आश्रयासाठी अङ्गदाकडे धावले—जसे प्रजा प्रजापतीकडे धावते।

Verse 16

ततोहरिगणान् भग्नान् दृष्टवावालिसुतस्तदा ।।6.54.16।।क्रोधेनवज्रदंष्ट्रंतमुदीक्षन्तमुदैक्षत ।

तेव्हा भग्न झालेल्या हरिगणांना पाहून वालिपुत्र अङ्गद क्रोधाने पेटून, त्यांच्याकडे रोखून पाहणाऱ्या वज्रदंष्ट्रासमोर उभा राहिला।

Verse 17

वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौसङ्गतौहरिराक्षसौ ।।6.54.17।।चेरतुःपरमक्रुद्धौहरिमत्तगजाविव ।

राक्षस वज्रदंष्ट्र आणि वानर अङ्गद—दोघेही समोरासमोर भिडले; दोघेही परमक्रुद्ध होऊन सिंह व मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे झुंजू लागले।

Verse 18

ततश्शतसहस्रेणहरिपुत्रंमहाबलः ।।6.54.18।।जघानमर्मदेशेषुमातङ्गमिवतोमरैः ।

मग त्या महाबलवानाने शतसहस्र वेळा पुन्हा पुन्हा वानरपुत्रास मर्मस्थानी असे घाव घातले, जसे तोमरांनी मातंगहत्तीला भेदतात।

Verse 19

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गोवालिसूनुर्महाबलः ।।6.54.19।।चिक्षेपवज्रदंष्ट्रायवृक्षंभीमपराक्रमः ।

रक्ताने भिजलेले सर्वांग असलेला, महाबलवान वालिपुत्र अङ्गद—भीमपराक्रमी—याने वज्रदंष्ट्रावर एक वृक्ष फेकला।

Verse 20

दृष्टापतन्तंतंवृक्षमसम्भ्रान्तश्चराक्षसः ।।6.54.20।।चिच्छेदबहुधासोऽपिमथितःप्रादतद्भुवि ।

तो वृक्ष आपल्यावर कोसळत आहे असे पाहून राक्षस अजिबात विचलित झाला नाही; त्याने तो अनेक तुकड्यांत छेदला, आणि चुरडून तो भूमीवर पडला।

Verse 21

तंदृष्टवावज्रदंष्ट्रस्यविक्रमंप्लवगर्षभ ।।6.54.21।।प्रगृह्यविपुलंशैलंचिक्षेपचननादच ।

वज्रदंष्ट्राचा पराक्रम पाहून प्लवगश्रेष्ठ अङ्गदाने एक विशाल शिला उचलून फेकली आणि गर्जना केली।

Verse 22

समापतन्तंदृष्टवासरथादाप्लुत्यवीर्यवान् ।।6.54.22।।गदापाणिरसम्भ्रान्तःपृथिव्यांसमतिष्ठत ।

ते आपल्यावर येताना पाहून तो वीर्यवान रथातून उडी मारून खाली उतरला; गदा हातात घेऊन, न डगमगता, तो भूमीवर ठाम उभा राहिला।

Verse 23

साङ्गदेनगदाक्षिप्तागत्वातुरणमूर्धनि ।।6.54.23।।सचक्रकूबरंसाश्वंप्रममाथरथंतदा ।

अंगदाने फेकलेली गदा रणाच्या अग्रभागी वेगाने जाऊन त्या वेळी चक्र, कूबर व अश्वांसह तो रथ चिरडून टाकला।

Verse 24

ततोऽन्यच्छिखरंगृह्यविपुलंद्रुमभूषितम् ।।6.54.24।।वज्रदंष्ट्रस्यशिरसिपातयामाससाऽङ्गदः ।

त्यानंतर अंगदाने वृक्षांनी भूषित असे आणखी एक विशाल शिखर उचलून वज्रदंष्ट्राच्या मस्तकावर आदळून पाडले।

Verse 25

अभवच्छोणितोद्गारीवज्रदंष्ट्रस्समूर्छितः ।।6.54.25।।मुहूर्तमभवन्मूढोगदामालिङ् ग्यनिश्श्वसन् ।

वज्रदंष्ट्र रक्त ओकू लागून मूर्च्छित झाला; आणि काही काळ तो गदेला कवटाळून, जोरजोराने श्वास घेत, बेशुद्ध पडून राहिला।

Verse 26

संलब्दसंज्ञोगदयावालिपुत्रमवस्थितम् ।।6.54.26।।जघानपरमक्रुद्धोवक्षोदेशेनिशाचरः ।

शुद्धीवर येताच तो निशाचर अत्यंत क्रुद्ध होऊन गदेनं स्थिर उभ्या वालिपुत्राच्या वक्षस्थळी प्रहार करू लागला।

Verse 27

गदांत्यक्त्वाततस्तत्रमुष्टियुद्धमवर्तत ।।6.54.27।।अन्योन्यंजघ्नतुस्तत्रतावुभौहरिराक्षसौ ।

मग तेथे गदा टाकून त्यांनी मुष्टियुद्ध सुरू केले; आणि तो वानर व तो राक्षस—दोघेही—एकमेकांवर घुस्यांनी घाव घालू लागले।

Verse 28

रुधिरोद्गारिणौतौतुप्रहारैर्जनितश्रमौ ।।6.54.28।।बभूवतुस्सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ।

प्रहारांनी श्रांत होऊनही व रक्त ओकूनही ते दोघे महावीर अढळ उभे राहिले—जणू संग्रामात अङ्गारक व बुध परस्परविरोधी उभे असावेत।

Verse 29

ततःपरमतेजस्वीअङ्गदःप्लवगर्षभः ।।6.54.29।।उत्पाट्यवृक्षंस्थितवान् बहुपुष्पफलाञ्चितम् ।

मग परमतेजस्वी, वानरांतील श्रेष्ठ अङ्गदाने पुष्प-फलांनी भरलेला वृक्ष उपटून काढला आणि युद्धास सज्ज होऊन उभा राहिला।

Verse 30

जग्राहचार्षभंचर्मखडगंचविपुलंशुभम् ।।6.54.30।।किङ्किणाजालसञ्छन्नंचर्मणाचपरिष्कृतम् ।

त्याने विशाल, शुभ व तेजस्वी खड्ग आणि वृषभचर्माचा ढाल घेतला—जो किणकिण्यांच्या जाळ्याने आच्छादित व उत्तम चर्मकामाने सजवलेला होता।

Verse 31

चित्रांश्चरुचिरान्मार्गांश्चेरतुःकपिराक्षसौ ।।6.54.31।।जघ्नतुश्चतदान्योन्यंनिर्दयंजयकाङ् क्षिणौ ।

विजयाची आकांक्षा बाळगून कपि व राक्षस विविध व मोहक डावपेचांनी फिरत, तेव्हा एकमेकांवर निर्दयपणे प्रहार करू लागले।

Verse 32

व्रणैस्सास्त्रैरशोभेतांपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.54.32।।युध्यमानौपरिश्रान्तौजानुभ्यामवनींगतौ ।

जखमांतून स्रवणाऱ्या रक्तामुळे ते दोघे जणू फुललेल्या किंशुक-वृक्षांसारखे दिसत होते. युद्ध करत-करत दमून ते गुडघ्यांवर टेकून भूमीवर पडले।

Verse 33

निमेषान्तरमात्रेणअङ्गदःकपिकुञ्जरः ।।6.54.33।।उदतिष्ठतदीप्ताक्षोदण्डाहतइवोरगः ।

क्षणार्धातच वानरांचा गजराज अंगद, ज्वलंत नेत्रांनी, दंडाने आघात झालेल्या सर्पाप्रमाणे उडी मारून उभा राहिला।

Verse 34

निर्मलेनसुधौतेनखड्डेनास्यमहच्छिरः ।।6.54.34।।जघानवज्रदंष्ट्रस्यवालिसूमर्महाबलः ।

तेव्हा महाबली वालीपुत्र अंगदाने एका निर्मळ आणि धारदार तलवारीने वज्रदंष्ट्राचे विशाल मस्तक छाटून टाकले.

Verse 35

रुधिरोक्षितगात्रस्यबभूवपतितंद्विधा ।।6.54.35।।सरोषपरिवृत्ताक्षंशुभंखडगहतंशिरः ।

रक्ताने माखलेल्या शरीरावरून ते सुंदर मस्तक तलवारीच्या घावाने तुटून पडले, ज्याचे डोळे क्रोधाने फिरलेले होते.

Verse 36

वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।

वज्रदंष्ट्राला मारलेले पाहून राक्षस भीतीने गांगरून गेले आणि वानरांचा मार खात, लज्जेने मान खाली घालून दुःखी चेहऱ्याने लंकेकडे पळाले.

Verse 37

वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।

रणांगणातून माघार न घेणाऱ्या शूरवीरांचे आणि राक्षसगणांचे ते तुंबळ युद्ध सुरू झाले.

Verse 38

निहत्यतंवज्रधरप्रतापःसवालिसूनुःकपिसैन्यमध्ये ।जगामहर्षंमहितोमहाबलःसहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ।।6.54.38।।

वज्रधारी इंद्राप्रमाणे पराक्रमी असलेल्या त्या वालीपुत्राने (अंगदाने) त्याला ठार मारले आणि वानर सैन्यामध्ये सन्मानित होऊन, देवांनी वेढलेल्या सहस्रनेत्र इंद्राप्रमाणे तो आनंदित झाला.