Sarga 60
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
युद्धकाण्ड
या सर्गात रामाच्या बाणांनी अपमानित झालेला रावण लंकेत परत येतो आणि आपले संकट पूर्वीच्या शाप-भविष्यवाण्यांच्या स्मरणातून समजावून घेतो. वेदवतीचा अपमान, उमा, नंदीश्वर, रंभा, वरुणकन्या इत्यादींचे शाप आणि ब्रह्मदेवाची सूचना—मनुष्यांपासूनच अनर्थ होईल—हे आठवून तो द्वारांवर कडक पहारा वाढविण्याची आज्ञा देतो. शेवटचा उपाय म्हणून ब्रह्मशापामुळे दीर्घनिद्रेत असलेल्या महाबली कुंभकर्णाला तातडीने जागे करण्यास सांगतो, त्याच्या रणकीर्तीवर आशा ठेवून। राक्षसांचा मोठा समूह त्याला जागे करण्यासाठी क्रमाक्रमाने अनेक उपाय करतो—भक्ष्यपेय व सुगंध, शंख-भेरी-मृदंगांचा गजर, गदा व वृक्षांनी प्रहार, पाणी ओतणे, बांधून मारणे, इतकेच नव्हे तर हत्ती त्याच्या देहावर चालविणे. अखेरीस भूक आणि आघाताने त्याची तंद्रा तुटते. तो प्रलयासारख्या रूपात जागा होतो—मुख पाताळासारखे, नेत्र ज्वलंत ग्रहांसारखे—आणि प्रचंड मांस, रक्त, चरबी व मद्य सेवन करून आपत्कालाचे कारण विचारतो। मंत्री यूपाक्ष सांगतो की संकट देवांकडून नाही, तर मनुष्य राम-लक्ष्मण आणि वानरसेनेमुळे आहे; लंकेचे झालेले नुकसान व रावणाचा कसाबसा बचाव याची आठवण करून देतो. कुंभकर्ण तत्काळ विजयाची प्रतिज्ञा करून बाहेर पडतो; त्याच्या पावलांनी पृथ्वी हादरते. त्याला पाहून वानरनेते भयभीत होतात—काही पळतात, काही रामाच्या शरण जातात—आणि पुढील युद्धापूर्वीच मनोबलाचा मोठा वळणबिंदू दिसून येतो।
Shlokas
Verse 1
सप्रविश्यपुरींलङ्कांरामबाणभयार्धितः ।भग्नदर्पस्तदाराजाबभूवव्यथितेन्द्रियः ।।।।
रामबाणांच्या भयाने त्रस्त झालेला तो राजा लंकेच्या नगरीत प्रवेशला; तेव्हा त्याचा दर्प भंगला आणि त्याच्या इंद्रिया व्याकुळ व अस्थिर झाल्या।
Verse 2
मातङ्गइवसिंहेनगरुडेनेवपन्नगः ।अभिभूतोऽभवद्राजाराघवेणमहात्मना ।।।।
महात्मा राघवाने (रामाने) अभिभूत केल्यामुळे तो राजा (रावण) दबून गेला—जसा सिंहापुढे हत्ती, आणि गरुडापुढे सर्प।
Verse 3
ब्रह्मदण्डप्रतीकानांविद्युत्सदृशवर्चसाम् ।स्मरन्राघवबाणानांविव्यथेराक्षसेश्वरः ।।।।
ब्रह्मदंडासारखे प्रचंड आणि विजेसारख्या तेजाने झळकणारे राघवाचे बाण आठवताच राक्षसांचा अधिपती रावण व्याकुळ होऊन संतप्त झाला।
Verse 4
नकाञ्चनमयंदिव्यमाश्रित्यपरमासनम् ।विप्रेक्षमाणोरक्षांसिरावणोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
दिव्य सुवर्णमय परमासनावर आरूढ होऊन, रावण राक्षसांकडे पाहत हे वचन बोलला।
Verse 5
सर्वंतत्खलुमेमोघंयत्तप्तंपरमंतपः ।यत्समानोमहेन्द्रेणमानुषेणास्मिर्जितः ।।।।
खरोखरच, मी केलेले ते परम तप सर्व व्यर्थ ठरले; कारण मी—जो स्वतःला महेंद्रासमान मानत होतो—एका साध्या मनुष्याकडून पराभूत झालो॥
Verse 6
इदंतद्ब्रह्मणोघोरंवाक्यंमामभ्युपस्थितम् ।मानुषेभ्योविजानीहिभयंत्वमितितत्तथा ।।।।
हेच ते ब्रह्मदेवांचे घोर वचन माझ्यावर येऊन ठेपले आहे—‘मानवांकडूनच तुला भय उत्पन्न होईल’; आणि ते तसेच खरे ठरले।
Verse 7
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।अवध्यत्वंमयाप्राप्तंमानुषेभ्योनयाचितम् ।।।।
देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि पन्नग यांच्यापासून अवध्यत्वाचा वर मला मिळाला; पण मनुष्यांपासून (अवध्यता) मी मागितली नाही.
Verse 8
विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।।।उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु ।यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।।।निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
आता मला कळले—तो मनुष्य दशरथनंदन श्रीरामच आहे, ज्याविषयी इक्ष्वाकुकुलोत्पन्न अनरण्याने पूर्वी मला सांगितले होते—“माझ्या वंशात एक पुरुष नक्की जन्मेल; तो युद्धात तुला, हे राक्षसाधमा, तुझ्या पुत्रांसह, मंत्र्यांसह, सैन्यासह, घोडे व सारथींसह ठार करील; हे कुलकलंका, दुर्मते!”
Verse 9
विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।6.60.8।।उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु ।यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।6.60.9।।निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
आता मला कळले—तो मनुष्य दशरथनंदन श्रीरामच आहे, ज्याविषयी इक्ष्वाकुकुलोत्पन्न अनरण्याने पूर्वी मला सांगितले होते—“माझ्या वंशात एक पुरुष नक्की जन्मेल; तो युद्धात तुला, हे राक्षसाधमा, तुझ्या पुत्रांसह, मंत्र्यांसह, सैन्यासह, घोडे व सारथींसह ठार करील; हे कुलकलंका, दुर्मते!”
Verse 10
शप्तोऽहंवेदवत्याचयदासाधर्षितापुरा ।।।।सेयंसीतामहाभागाजाताजनकनन्दिनी ।
पूर्वी मी वेदवतीचा अपमान करून तिला छळले, तेव्हा तिने मला शाप दिला. तीच महाभागा आता जनकनंदिनी, धन्य सीता म्हणून जन्मली आहे।
Verse 11
उमानन्दीश्वरश्चापिरम्भावरुणकन्यका ।।।।यथोक्तास्तन्मयाप्राप्तंनमिथ्याऋषिभाषितम्
उमा, नंदीश्वर, रंभा आणि वरुणकन्या यांनीही जसे पूर्वी सांगितले होते तसेच म्हटले; आणि मला तेच यथार्थ प्राप्त झाले—ऋषींचे वचन कधीही असत्य नसते।
Verse 12
एतदेवाभ्युपागम्ययत्नंकर्तुमहार्हथ ।।।।राक्षसाश्चापितिष्ठन्तुचर्यागोपुरमूर्थसु ।
हीच अवस्था जाणून तुम्ही सर्वांनी यथोचित प्रयत्न करावा; आणि राक्षसांनीही द्वार-गोपुरांच्या शिखरांवर उभे राहून पहारा द्यावा।
Verse 13
सचाप्रतिमगाम्भीर्योदेवदानवदर्पहा ।।।।ब्रह्मशापाभिभूतस्तुकुम्भकर्णोविबोध्यताम् ।
आणि ज्याचे गांभीर्य अप्रतिम आहे, जो देव-दानवांचा दर्प चूर्ण करतो, परंतु ब्रह्मशापाने अभिभूत असा कुम्भकर्ण—त्याला जागे करावे।
Verse 14
सपराजितमात्मानंप्रहस्तंचनिषूदितम् ।।।।ज्ञात्वारक्षोबलंभीममादिदेशमहाबलः ।
स्वतःला पराजित आणि प्रहस्त मारला गेला आहे हे जाणून, त्या महाबलवानाने भीषण राक्षस-सेनेला आज्ञा दिली।
Verse 15
द्वारेषुयत्नःक्रियतांप्राकारश्चाधिरुह्यताम् ।।।।निद्रावशसमाविष्टःकुम्भकर्णोविबोद्यताम् ।
द्वारांवर विशेष यत्न करावा आणि प्राकारांवर चढून मोर्चा सांभाळावा; तसेच निद्रावश झालेल्या कुम्भकर्णाला जागे करावे।
Verse 16
सुखंस्वपितिनिश्चिन्तःकालोपहतचेतनः ।।।।नवषट् सप्तचाष्टौचमासान् स्वपितिराक्षसः ।
तो राक्षस निश्चिंत होऊन सुखाने झोपतो; काळाच्या आघाताने त्याची चेतना मंद झाली आहे. तो सहा, सात, आठ—अगदी नऊ नऊ महिनेही झोपून राहतो.
Verse 17
मन्त्रयित्वाप्रसुप्तोऽयमितस्तुनवमेऽहनि ।।।।तंतुबोधयतक्षिप्रंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।
मंत्रणा करून हा इथून नवव्या दिवसापर्यंत झोपून पडला आहे; म्हणून त्या महाबली कुंभकर्णाला त्वरित जागे करा.
Verse 18
सतुसङ् ख्येमहाबाहुःककुदस्सर्वरक्षसाम् ।।।।वानरान् राजपुत्रौचक्षिप्रमेवहनिष्यति
रणात तो महाबाहू—सर्व राक्षसांचा अग्रणी—वानरांना आणि दोन्ही राजपुत्रांना (राम-लक्ष्मणांना)ही त्वरेने ठार करील.
Verse 19
एषःकेतुःपरंसङ् ख्येमुख्योवैसर्वरक्षसाम् ।।।।कुम्भकर्णःसदाशेतेमूढोग्राम्यसुखेरतः ।
हा युद्धात परम केतु, खरोखर सर्व राक्षसांचा मुख्य—कुंभकर्ण आहे; पण मोहग्रस्त होऊन झोपेच्या ग्राम्य सुखात आसक्त, तो सदैव झोपलेलाच असतो.
Verse 20
रामेणहिनिरस्तस्यसङ्ग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे ।।।।भविष्यतिनमेशोकःकुम्भकर्णेविबोधिते ।
या अत्यंत दारुण संग्रामात रामाने मला जरी परास्त केले, तरी कुंभकर्ण जागा झाला की मला शोक उरणार नाही।
Verse 21
किंकरिष्याम्यहंतेनशक्रतुल्यबलेनहि ।।।।ईदृशेव्यसनेघोरेयोनसाह्यायकल्पते ।
त्याचे बळ इंद्रासारखे असले तरी, अशा घोर संकटात जो मला सहाय्य करीत नाही, त्याच्यामुळे मी काय साध्य करणार?
Verse 22
तेतुतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।।।।जग्मुःपरमसम्भ्रान्ताःकुम्भकर्णनिवेशनम् ।
राक्षसेंद्राचे ते वचन ऐकून राक्षस अत्यंत घाबरून कुंभकर्णाच्या निवासस्थानी गेले।
Verse 23
तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
ते त्या रम्य कुंभकर्ण-गुहेत शिरले—जिची महाद्वारे सर्व दिशांनी योजनेभर पसरलेली होती आणि जिथे सर्व सुगंधांचे प्रवाह वाहत होते। कुंभकर्णाच्या श्वासाने ते महाबली मागे ढकलले जात होते; तरीही कष्टाने पाय रोवून, प्रयत्नपूर्वक ते गुहेत आत शिरले।
Verse 24
तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।6.60.23।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।6.60.24।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
त्या शुभ व सुवर्णमय फरशीने सजलेल्या रम्य गुहेत प्रवेश करून त्यांनी राक्षसांचा व्याघ्र, भयंकर रूपाचा, शयन करणारा कुंभकर्ण पाहिला।
Verse 25
तांप्रविश्यगुहांरम्यांशुभांकाञ्चनकुट्टिमाम् ।।।।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंशयानंभीमविदर्शनम् ।
त्या शुभ व सुवर्णमय फरशीने सजलेल्या रम्य गुहेत प्रवेश करून त्यांनी राक्षसांचा व्याघ्र, भयंकर रूपाचा, शयन करणारा कुंभकर्ण पाहिला।
Verse 26
तेतुतंविकृतंसुप्तंविकीर्णमिवपर्वतम् ।।।।कुम्भकर्णंमहानिद्रंसहिताःप्रत्यबोधयन् ।
ते सर्वजण एकत्र येऊन विकृत देहाने पर्वतासारखा पसरून घोर निद्रेत मग्न झालेल्या कुंभकर्णाला जागविण्याचा प्रयत्न करू लागले।
Verse 27
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।।।
त्यांनी कुंभकर्णाला शय्येवर झोपलेला पाहिले—अंगावर रोम उभे, सर्पासारखा श्वास घेत, आणि जड निःश्वासांनी त्याचा प्रचंड देह जणू हलत होता; तो पाहताच भयावह दिसत होता।
Verse 28
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
त्याची नासाछिद्रे भयानक, मुख पाताळासारखे विशाल; शय्येवर सर्व अवयव पसरलेले, आणि देहातून मेद व रक्ताचा दर्प येत होता।
Verse 29
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
त्यांनी कुंभकर्णाला पाहिले—सुवर्ण अंगदांनी भूषित, किरीटधारी, शत्रुदमनकर्ता; राक्षसांतील वाघ असा ‘नैरृतव्याघ्र’ तो अरिंदम होता।
Verse 30
ततश्चक्रुर्महात्मानंकुम्भकर्णाग्रतस्तदाचाग्रतः ।।।।मांसानांमेरुसङ्काशंराशिंपरमतर्पणम् ।
मग त्यांनी कुम्भकर्णाच्या समोर मेरुपर्वतासारखा प्रचंड, परम तृप्ती देणारा मांसाचा ढीग ठेवला, त्याला जागवून पूर्ण तृप्त करण्यासाठी।
Verse 31
मृगाणांमहिषाणांचवराहाणांचसञ्चयान् ।।।।चक्रुर्नैरृतशार्दूलाराशिमन्नस्यचाद्भुतम् ।
वाघासारखे ते राक्षस हरिणे, म्हशी आणि वराह यांचे ढीग रचून अन्नाचा एक अद्भुत राशीपुंज तयार करू लागले।
Verse 32
ततश्शोणितकुम्भांश्चमद्यानिविविधानिच ।।।।पुरस्तात्कुम्भकर्णस्यचक्रुस्त्रिदशशत्रवः ।
मग देवांचे शत्रू असलेल्या त्या राक्षसांनी कुम्भकर्णाच्या पुढे रक्ताने भरलेले घडे आणि विविध प्रकारची मद्ये ठेवली।
Verse 33
लिलिपुश्चपरार्ध्येनचन्दनेनपरन्तपम् ।।।।दिव्यैराश्वासयामामासुर्माल्यैर्गन्धैस्सुगन्धिभिः ।
त्यांनी त्या पराक्रमी परंतपाला मौल्यवान चंदनाचा लेप लावला आणि दिव्य, सुगंधी माळा व सुवासिक द्रव्यांनी त्याला जागवून प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला।
Verse 34
धूपंसुगन्धांश्चससृजुस्तुष्टवुश्चपरन्ततम् ।।।।जलदाइवचानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।
ते संतुष्ट होऊन सुगंधी धूप पसरवू लागले आणि परंतप वीराची स्तुती करू लागले। यातुधान राक्षसही मेघांसारखे गर्जत गर्जत सर्वत्र इकडे-तिकडे धावू लागले॥
Verse 35
शङ्खांनापूरयामासुश्शशाङ्कसदृशप्रभान् ।।।।तुमुलंयुगपच्छापिविनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।
चंद्रासारख्या प्रभेचे शंख त्यांनी फुंकून भरले। क्रोधाने पेटून उठलेले ते सर्व जण एकाच वेळी प्रचंड गोंगाट करू लागले॥
Verse 36
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्तेनिशाचराः ।।।।कुम्भकर्णविबोधार्थंचक्रुस्तेविपुलंस्वनम् ।
ते निशाचर राक्षस जवळ येऊन गर्जू लागले, टाळ्या व थपडा मारू लागले आणि उड्या मारू लागले। कुंभकर्णाला जागे करण्यासाठी त्यांनी प्रचंड निनाद केला॥
Verse 37
सशङ्खभेरीपणवप्रणादमास्फोटितक्षेवळितसिंहनादम् ।दिशोद्रवन्तस्त्रिदिवंकीरन्तःश्रुत्वाविहंगाःसहसानिपेतुः ।।।।
शंख-भेरी-पणवांचा निनाद, टाळ्या-थपड्यांचा गोंधळ आणि सिंहनादासारखा गर्जना ऐकून आकाशात विहरणारे पक्षी दिशादिशांना पळत सुटले व सहसा खाली कोसळले॥
Verse 38
यदाभृशंतैर्निनदैर्महात्मानकुम्बकर्णोबुबुधेप्रसुप्तः ।ततोमुसुण्ठीर्मुसलानिसर्वेरक्षोगणास्तेजगृहुर्गदाश्च ।।।।
त्या भयंकर निनादांमध्येही महाकाय कुंभकर्ण झोपेतून जागा झाला नाही। तेव्हा त्या सर्व राक्षसगणांनी मुसुण्ठी, मुसळे आणि गदा उचलल्या॥
Verse 39
तंशैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तरैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।सुखप्रसुप्तंभुविकुम्भकर्णंरक्षांस्युदग्राणितदानिजघ्नुः ।।।।
तेव्हा उन्मत्त राक्षसांनी भूमीवर सुखाने झोपलेल्या कुंभकर्णावर शैलशिखरे, मुसळे, गदा, वृक्ष, मुद्गर आणि मुठी यांनीही घाव घालून प्रहार केला।
Verse 40
तस्यनिःश्वासवातेनकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।राक्षसाबलवन्तोऽपिस्थातुनाशक्नुवन्पुरः ।।।।
त्या राक्षस कुंभकर्णाच्या निःश्वासाच्या वाऱ्याने, बलवान राक्षसही त्याच्या समोर उभे राहू शकले नाहीत।
Verse 41
ततःपरिहितागाढंराक्षसाभीमविक्रमाः ।मृदङ्गपणवान् भेरीश्शङ्खकुम्भगणांस्तथा ।।।।
मग भीमपराक्रमी राक्षसांनी जोराने टाकून दिलेली वाद्ये उचलली—मृदंग, पणव, भेरी आणि शंखासारख्या कुंभांचे समूहही।
Verse 42
दशराक्षससाहस्रंयुगपत्पर्यवारयन् ।नीलाञ्जनचयाकारंतेतुतंप्रत्यबोधयन् ।।।।अभिघ्नन्तोनदन्तश्चनैवसंविविदेतुसः ।
दहा हजार राक्षसांनी एकाच वेळी त्याला वेढले—नीळ अंजनाच्या ढिगासारखा दिसणारा तो—आणि त्याला जागे करण्याचा प्रयत्न केला; मारत व गर्जत राहिले, तरी तो मुळीच जागा झाला नाही।
Verse 43
यदाचैनंनशेकुस्तेप्रतिबोधयितुंतदा ।।।।ततोगुरुतरंयत्नंदारुणंसमुपाक्रमन् ।
जेव्हा ते त्याला तेव्हाही जागे करू शकले नाहीत, तेव्हा त्यांनी त्याहूनही अधिक जड व कठोर असा प्रयत्न आरंभिला।
Verse 44
आश्वानुष्ट्रान् खरन्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ।।।।भेरीशङ्खमृदङ्गांश्चसर्वप्राणैरवादयन् ।
दंड, चाबूक व अंकुशांनी त्यांनी घोडे, उंट, गाढवे व हत्ती हाकले; आणि सर्व प्राणशक्तीने भेरी, शंख व मृदंग वाजविले।
Verse 45
निजघ्नुश्चास्यगात्राणिमहाकाष्ठकङ्करैः ।।।।मुद्गरैर्मुसलैश्चापिसर्वप्राणसमुद्यतैः ।
त्याला जागे करण्यासाठी सर्व बळ एकवटून, मोठ्या लाकडी दंडांनी, जड गदांनी व मुसळांनी त्यांनी त्याच्या अंगांवर प्रहार केला।
Verse 46
तेननादेवमहतालङ्कासमभिपूरिता ।।।।सपर्वतवनासर्वासोऽपिनैवप्रबुध्यते ।
त्या प्रचंड नादाने पर्वत-वनांसह सारी लंका भरून गेली; तरीही तो जागा झाला नाही।
Verse 47
ततस्सहस्रंभेरीणांयुगसत्समहन्यत ।।।।मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानांसमन्ततः ।
मग सर्व बाजूंनी झळाळत्या सुवर्ण-मुख असलेल्या आघातकांनी युक्त, गोळा केलेल्या हजार भेर्या अखंड वाजविल्या गेल्या।
Verse 48
एवमप्यन्तिद्रिस्तुयदानैवप्रबुध्यत ।।।।शापस्यवशमापन्नस्ततःक्रुद्धानिशाचराः ।
एवढे करूनही तो झोपलेलाच जागेना—शापाच्या अधीन पडलेला—म्हणून ते निशाचर राक्षस क्रोधाने संतप्त झाले॥
Verse 49
महाक्रोधसमाविष्टास्सर्वेभीमपराक्रमाः ।।।।तद्रक्षोबोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्येपराक्रमम् ।
महाक्रोधाने आविष्ट, भीषण पराक्रमशाली ते सर्वजण त्या राक्षसाला जागविण्यासाठी पुन्हा एक जोरदार प्रयत्न करू लागले॥
Verse 50
अन्येभेरीस्समाजघ्नुरन्येचक्रुर्महास्वनम् ।।।।केशानन्येप्रलुलुपुःकर्णावन्येदशन्तिच ।
काहींनी भेर्या वाजवल्या, काहींनी प्रचंड गजर केला; काहींनी त्याचे केस ओढले, तर काहींनी त्याचे कान चावलेही॥
Verse 51
उदकुम्बशतान्यन्येसमसिञ्चन्तकर्णयोः ।।।।नकुम्भकर्णःपस्पन्देमहानिद्रावशंगतः ।
काहींनी शेकडो पाण्याचे कुंभ त्याच्या कानांत ओतले; तरीही गाढ निद्रेच्या अधीन झालेला कुंभकर्ण किंचितही हलला नाही॥
Verse 52
अन्येचबलिनस्तस्यकूटमुद्गरपाणयः ।।।।मूर्ध्निवक्षसिगात्रेषुपातन् कूटमुद्गरान् ।
आणखी काही बलवान योद्धे कूट-मुद्गर हातात घेऊन त्याच्या मस्तकावर, वक्षस्थळी व सर्व अंगांवर ते जड मुद्गर आदळू लागले।
Verse 53
रज्जुबन्धनबद्धाभिश्शतघ्नीभिश्चसर्वशः ।।।।वध्यमानोमहाकायोनप्राबुध्यतराक्षसः ।
दोरांनी घट्ट बांधून आणि सर्व बाजूंनी शतघ्नींचे घाव बसत असूनही तो महाकाय राक्षस जागा झाला नाही।
Verse 54
वारणानांसहस्रंचशरीरेऽस्यप्रधावितम् ।।।।कुम्बकर्णस्तदाबुद् ध्वास्पर्शंपरमबुध्यत ।
त्याच्या देहावरून हजारो हत्ती धावविले; तेव्हा कुंभकर्णाने तो स्पर्श जाणला, पण तो काय आहे हे उमगले नाही।
Verse 55
सपात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान्विपुलान् प्रहारान् ।निद्राक्ष्यात् क्षुद्भयपीडितश्चविजृम्भमाणस्सहसोत्पपाप ।।।।
पडणाऱ्या पर्वतशिखरां व वृक्षांच्या प्रचंड आघातांकडे तो दुर्लक्ष करीत राहिला; पण झोप ओसरू लागली आणि क्षुधेच्या भयाने पीडित होऊन तो जांभई देत सहसा उडी मारून उठला।
Verse 56
सनागभोगाचलशृङ्गकल्पौविक्षिप्यबाहूगिरशृङ्गसारौ ।निवृत्यवक्त्रंवडवामुखाभंनिशाचरोऽसौविकृतंजजृम्भे ।।।।
नागभोगांनी वेढलेल्या पर्वतशिखरांसारखे, गिरिशिखरांप्रमाणे कठोर असे बाहू उधळून त्या निशाचराने मुख वळविले; वडवामुखाग्नीप्रमाणे त्याचे तोंड विकराळ जांभईत उघडले।
Verse 57
तस्यजाजृम्भमाणस्यवक्त्रंपातालसन्निभम् ।ददृशेमेरुशृङ्गाग्रेदिवाकरइवोदितः ।।।।
तो जांभई देत असता त्याचे मुख पाताळासारखे भासले; जणू मेरुशिखरावर सूर्य उदयास आला आहे असे दिसले।
Verse 58
सजृम्भमाणोऽतिबलःप्रद्धोनिशाचरः ।निःश्वासश्चास्यसञ्जज्ञेपर्वतादिवमारुतः ।।।।
जांभई देत देत पूर्ण जागा झालेला तो अतिबलवान निशाचर निःश्वास सोडू लागला; त्याचा श्वास पर्वतावरून वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखा उठला।
Verse 59
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्यकुम्भकर्णस्यतद्बभौ ।तपान्तेसबलाकस्यमेघस्येवविवर्षतः ।।।।
उठत असलेल्या कुंभकर्णाचे रूप ग्रीष्माच्या शेवटी बगळ्यांसह बरसणाऱ्या घन मेघासारखे गडद व भारदस्त भासले।
Verse 60
तस्यदीप्ताग्निसदृशेविद्युत्सदृशवर्चसी ।ददृशातेमहानेत्रेदीप्ताविवमहाग्रहौ ।।।।
त्याचे विशाल नेत्र अग्नीसारखे दिपत, विद्युत्सारखे तेजस्वी दिसले—जणू दोन महान ग्रहच प्रज्वलित झाले आहेत।
Verse 61
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान्भक्ष्यांश्चविविधान् बहून् ।वराहान्महिषांश्चैवबभक्षसमहाबलः ।।।।
त्यानंतर निरनिराळ्या प्रकारचे पुष्कळ भक्ष्य पदार्थ दाखविलेले पाहून, तो महाबली वराह व महिष यांचाही भक्षण करू लागला।
Verse 62
आददुन्भुक्षितोमांसंशोणितंतृषितःपिबन् ।मेदःकुम्भांश्चमद्यांश्चपपौशक्ररिपुस्तदा ।।।।
मांस भक्षण करून तो तृषार्त झाला; तेव्हा शक्राचा शत्रू रक्त पिऊ लागला, आणि मग मेदाचे कुंभ व मद्यही त्याने प्राशन केले।
Verse 63
ततस्तृप्तइतिज्ञात्वासमुत्पेतुर्निशाचराः ।शिरोभिश्चप्रणम्यैनंसर्वतःपर्यवारयन् ।।।।
मग तो तृप्त झाला असे जाणून निशाचर राक्षस उठून उभे राहिले; शिर नतमस्तक करून त्याला प्रणाम करीत सर्व बाजूंनी त्याला वेढून राहिले।
Verse 64
निद्राविशदनेत्रस्तुकलुषीकृतलोचनः ।चारयन् सर्वतोदृष्टिंतान् ददर्शनिशाचरान् ।।।।
झोपेमुळे डोळे अजूनही जड व धूसर झालेले; तो सर्वत्र नजर फिरवीत असता त्या निशाचर राक्षसांना पाहू लागला।
Verse 65
ससर्वान् सान्त्वयामासनैरृतान् नैरृतर्षभः ।बोधनाद्विस्मितश्चापिराक्षसानिदमब्रवीत् ।।।।
राक्षसांतील श्रेष्ठ असा तो नैरृत सर्व राक्षसांना धीर देऊ लागला; जागे केल्याने विस्मित होऊन त्याने राक्षसांना असे म्हटले।
Verse 66
किमर्थमहमादृत्यभवद्भिःप्रतिबोधितः ।कच्छित्सुकुशलंराज्ञोभयंवानेषनकिम् ।।।।
तुम्ही इतक्या तातडीने व आदराने मला का जागे केले? राजा कुशल आहे ना—आणि त्याच्यावर काही भय किंवा संकट तर नाही ना?
Verse 67
अथवाध्रुवमन्येभ्योभयंपरमुपस्थितम् ।यदर्थमेवत्वरितैर्भवद्भिःप्रतिबोधितः ।।।।
किंवा नक्कीच शत्रूंकडून मोठे भय समोर आले आहे; म्हणूनच तुम्ही घाईघाईने मला जागे केलेत.
Verse 68
अद्यराक्षसराजस्यभयमुत्पाटयाम्यहम् ।दारयिष्येमहेन्द्रंवाशातयिष्येतथानलम् ।।।।
आज मी राक्षसराजाच्या अंतःकरणातील भय उपटून टाकीन. महेंद्र पर्वतही फोडून टाकीन, आणि अग्नीलाही शांत करीन.
Verse 69
नह्यल्पकारणेसुप्तंबोधयिष्यतिमांगुरुः ।तदाख्यातार्थतत्त्वेनमत्प्रबोधनकारणम् ।।।।
किरकोळ कारणासाठी माझे गुरुजन झोपेत असलेला मला जागे करणार नाहीत. म्हणून मला जागे करण्याचे खरे कारण तत्त्वतः सांगावे.
Verse 70
एवंब्रुवाणंसम्रब्धंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।यूपाक्षःसचिवोराज्ञःकृताञ्जलिरभाषत ।।।।
अशा रीतीने क्रोधाने संतप्त शत्रुदमन कुंभकर्ण असे बोलत असता, राजाचा मंत्री यूपाक्ष हात जोडून त्यास उत्तर देऊ लागला।
Verse 71
ननोदेवकृतंकिञ्चिद्भयमस्तिकदाचन ।मानुषान्नोभयंराजंस्तुमुलंसम्प्रबाधते ।।।।
हे राजन्, देवकृत असे कोणतेही भय आम्हांस कधीच नाही; परंतु मनुष्यांकडून उठलेले हे घोर भय आता आम्हांस अत्यंत बाधत आहे।
Verse 72
नदैत्यदानवेभ्योवाभयमस्तिहितादृशम् ।यादृशंमानुषंराजन् भयमस्मानुपस्थितम् ।।।।
हे राजन्, दैत्य वा दानव यांच्याकडूनही असे भय कधी नव्हते; जसे हे मनुष्यजन्य भय आता आम्हांवर येऊन ठेपले आहे।
Verse 73
वानरैःपर्वताकारैर्लङ्केयंपरिवारिता ।सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलंभयम् ।।।।
पर्वतासारख्या वानरांनी ही लंका चारही बाजूंनी वेढली आहे; आणि सीताहरणाने संतप्त झालेल्या रामापासून आम्हांस घोर भय उत्पन्न झाले आहे।
Verse 74
एकेनवानरेणेयंपूर्वंदग्धामहापुरी ।कुमारोनिहतश्चाक्षस्सानुयात्रःसकुञ्जरः ।।।।
पूर्वी एका एकाच वानराने ही महापुरी जाळून टाकली; आणि कुमार अक्ष आपल्या अनुयायांसह, हत्तींसह मारला गेला।
Verse 75
स्वयंरक्षोधिपश्चापिपौलस्त्योदेवकण्टकः ।मृतेतिसंयुगेमुक्तोरामेणादित्यतेजसा ।।।।
स्वतः राक्षसांचा अधिपती पौलस्त्य, देवांचा कण्टक, रणात जणू मृतप्राय झाला होता; तरीही आदित्यतेजस्वी श्रीरामांनी त्याला त्या अवस्थेतून मुक्त केले।
Verse 76
यन्नदेवैःकृतोराजानापिदैत्यैर्नदानवैः ।कृतःसइहरामेणविमुक्तःप्राणसंशयात् ।।।।
हे राजन्! जे देवांनी, दैत्यांनी वा दानवांनीही केले नाही—ते येथे श्रीरामांनी करून दाखविले; त्या राजाला प्राणसंशयाच्या काठावरून मुक्त केले।
Verse 77
सयूपाक्ष्वचश्श्रुत्वाभ्रातुर्युधिपराभवम् ।कुम्भकर्णोविवृत्ताक्षोयूपाक्षमिदमब्रवीत् ।।।।
यूपाक्षाच्या तोंडून रणातील भावाच्या पराभवाची वार्ता ऐकून, क्रोधाने डोळे फिरवित कुम्भकर्ण यूपाक्षास असे म्हणाला।
Verse 78
सर्वमद्यैवयूपाक्षहरिसैन्यंसलक्ष्मणम् ।राघवंचरणेजित्वाततोद्रक्ष्यामिरावणम् ।।।।
यूपाक्ष! आजच मी लक्ष्मणासह सर्व वानरसेना आणि राघव यांना रणात जिंकून, मग रावणाला जाऊन भेटेन।
Verse 79
राक्षसांस्तर्पयिष्यामिहरीणांमांसशोणितैः ।रामलक्ष्मणयोश्चापिस्वयंपास्यामिशोणितम् ।।।।
हरींच्या मांस-रक्ताने मी राक्षसांना तृप्त करीन; आणि राम-लक्ष्मणांचे रक्तही मी स्वतः पिईन।
Verse 80
तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यसगर्वितंरोषविवृद्धदोषम् ।महोदरोनैरृतयोधमुख्यःकृताञ्जलिर्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।
त्याचे गर्वाने फुगलेले व क्रोधाने अधिक कठोर झालेले शब्द ऐकून, राक्षस-योद्ध्यांतील अग्रगण्य महोदराने हात जोडून हे वचन उच्चारले।
Verse 81
रावणस्यवचःश्रुत्वागुणदोषौविमृश्यच ।पश्चादपिमहाबाहो शत्रून्युधिविजेष्यसि ।।।।
हे महाबाहो! रावणाचे वचन ऐकून त्यातील गुण-दोष नीट विचार कर; मगच तू रणांगणात शत्रूंवर विजय मिळवशील।
Verse 82
महोदरवचश्श्रुत्वाराक्षसैःपरिवारितः ।कुम्भकर्णोमहातेजास्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
महोदराचे वचन ऐकून, राक्षसांनी वेढलेला महातेजस्वी महाबली कुंभकर्ण निघाला।
Verse 83
सुप्तमुत्थाप्यभीमाक्षंभीमरूपपराक्रमम् ।राक्षसास्त्वरिताजुग्मर्दशग्रीन्विवेशनम् ।।।।
झोपलेल्या भीमाक्ष, भीमरूप व पराक्रमी कुंभकर्णाला उठवून, राक्षस घाईघाईने दशग्रीवाच्या निवासाकडे गेले।
Verse 84
ततोगत्वादशग्रीवमासीनंपरमासने ।ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वएवनिशाचराः ।।।।
त्यानंतर सर्व निशाचर बद्धांजली होऊन परम आसनावर विराजमान दशग्रीवाजवळ गेले आणि विनयाने बोलू लागले।
Verse 85
प्रबुद्धोऽयंकुम्भकर्णभ्रातातेराक्षसेश्वर ।कथंतत्रैवनिर्यातुद्रक्ष्यसेतमिहागतम् ।।।।
हे राक्षसेश्वर! तुमचा भ्राता कुंभकर्ण जागा झाला असून येथे आला आहे. तो तिथून कसा निघावा—तुम्ही त्याला येथे कशा प्रकारे दर्शन द्यावे असे इच्छिता?
Verse 86
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टोराक्षसांस्तानुपस्थितान् ।द्रष्टुमेनमिहेच्छामियथान्यायंचपूज्यताम् ।।।।
तेव्हा धैर्याने भरलेला रावण समोर उभ्या राक्षसांना म्हणाला—“मला याला आत्ताच पाहायचे आहे; आणि यथान्याय त्याचा योग्य सत्कार करा।”
Verse 87
तथेत्युक्त्वातुतेसर्वेपुनरागम्यराक्षसाः ।कुम्भकर्णमिदंवाक्यमूचूरावणचोदिताः ।।।।
“तथास्तु” असे म्हणून ते सर्व राक्षस पुन्हा परत आले आणि रावणाच्या आज्ञेने कुंभकर्णाला हे वचन म्हणाले।
Verse 88
द्रष्टुंत्वांकांक्षतेराजासर्वराक्षसपुङ्गवः ।गमनेक्रियतांबुद्धिर्भ्रातरंसम्प्रहर्षयः ।।।।
“सर्व राक्षसांतील अग्रगण्य राजा तुला पाहण्यास आतुर आहे. प्रस्थानाचा निश्चय कर आणि आपल्या भावाला आनंदित कर।”
Verse 89
कुम्भकर्णस्तुदुर्धर्षोभ्रातुराज्ञायशासनम् ।तथेत्युक्त्वामहावीर्यश्शयनादुत्पपातह ।।।।
दुर्धर्ष महावीर कुंभकर्णाने भ्रात्याची आज्ञा शिरसावंद्य मानून “तथास्तु” असे म्हणत शय्येवरून तत्क्षणी उडी घेऊन उठला।
Verse 90
प्रक्षाळ्यवदनंहृष्टस्स्नातःपरमभूषितः ।पिपासुस्त्वरयामासपानंबलसमीरणम् ।।।।
हर्षित होऊन त्याने मुख प्रक्षाळले, स्नान केले आणि उत्तम अलंकारांनी विभूषित झाला; तहान लागल्याने बल जागविणारे पान त्वरित आणण्यास सांगितले।
Verse 91
ततस्तेत्वरितास्तत्रराक्षसारावणाज्ञया ।मद्यकुम्भांश्चविविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ।।।।
मग रावणाच्या आज्ञेने तेथील राक्षसांनी घाईघाईने नानाविध मद्यकुंभ त्वरित आणून समोर ठेवले।
Verse 92
पीत्वाघटसहस्रेद्वेगमनायोपचक्रमे ।ईषत्समुत्कटोमत्तस्तेजोबलसमन्वितः ।।।।
दोन हजार घट पिऊन तो प्रस्थानास सज्ज झाला; किंचित उन्मत्त झाला तरी तेज व बलाने परिपूर्ण होता।
Verse 93
कुम्भकर्णोबभौहृष्टःकालान्तकयमोपमः ।भ्रातुस्सभवनंगच्छन्रक्षोबलसमन्वितः ।।।।कुम्भकर्णःपदन्यासैरकम्पयतमेन्दिीम् ।
हर्षित कुंभकर्ण कालान्तक यमासमान भासला। राक्षसबलाने वेढलेला तो भ्रात्याच्या भवनाकडे निघाला; आणि त्याच्या पावलांच्या ठेक्याने पृथ्वी थरथर कापू लागली।
Verse 94
सराजमार्गंवपुषाप्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।जगामतत्राञ्जलिमालयावृतश्शतक्रतुर्गेहमिवस्वयम्भुवः ।।।।
सहस्रकिरण सूर्य जसा किरणांनी धरित्री उजळवितो, तसा आपल्या देहप्रभेने राजमार्ग प्रकाशमान करीत तो पुढे गेला। अंजलीबद्ध राक्षसांच्या माळेसारख्या वेढ्यात तो असा भासला, जणू शतक्रतु इंद्र स्वयंभू ब्रह्म्याच्या गृहाकडे जात आहेत।
Verse 95
तंराजमार्गस्थममित्रघातिनंवनौकसस्तेसहसाबहिस्स्थिताः ।दृष्टवाऽप्रमेयंगिरिशृङ्गकल्पंवितत्रसुस्तेहरियूथपालाः ।।।।
राजमार्गावर उभ्या असलेल्या त्या शत्रुघातकाला—अपरिमित, पर्वतशिखरासमान—पाहून बाहेर तैनात वानर, आपल्या यूथपतींसह, सहसा भयचकित झाले।
Verse 96
केचिच्छरण्यंशरणंस्मरामंव्रजन्तिकेचिद् व्यथिताःपतन्ति ।केचिद्धशस्मव्यथिताःपतन्तिकेचिद्भयार्ताभुविशेरतेस्म ।।।।
काही जण शरण्य रामालाच शरण मानून त्यांच्याकडे धावले; काही व्याकुळ होऊन कोसळले। काही पीडित होऊन दाही दिशांना पळाले; आणि काही भयग्रस्त होऊन भूमीवरच पडून राहिले।
Verse 97
तमद्रिशृङ्गप्रतिमंकिरीटिनंस्पृशन्तमादित्यमिवाऽत्मतेजसा ।वनौकसःप्रेक्ष्यविवृद्धमद्भुतं 3 भयार्धितादुद्रुविरेततस्ततः ।।।।
पर्वतशिखरासमान, किरीटधारी, आपल्या तेजाने जणू सूर्यालाच स्पर्श करणारा—अद्भुत व अतिविशाल—त्याला पाहून वानर भयाने व्याकुळ होऊन इकडे-तिकडे पळून गेले।
Frequently Asked Questions
The chapter frames Rāvaṇa’s political response to defeat: rather than restitution (returning Sītā), he escalates militarization by invoking past curses and awakening Kumbhakarṇa, illustrating how adharmic choices persist even when consequences are clearly foreseen.
The discourse emphasizes that power without moral restraint is unstable: remembered violations generate binding consequences (śāpa), and strategic strength (awakening a champion) cannot erase the deeper causal chain set in motion by unethical acts.
Laṅkā’s defensive architecture (gates, walls, royal road) and Kumbhakarṇa’s vast residence/guhā are foregrounded, alongside culturally marked instruments and offerings (conches, drums, incense, garlands, wines) used in ritualized attempts to awaken a warrior.