
अरण्यकाण्ड
अरण्यकाण्ड हा रामायणाचा निर्णायक मध्यभाग आहे—जिथे वनवासाची नैतिक कसोटी हळूहळू महाविनाशाच्या दिशेने वळते. दण्डकारण्यात प्रवेश करताच राम, सीता आणि लक्ष्मण यांना अनेक तपस्वी-समुदाय भेटतात; राक्षसांच्या उपद्रवामुळे त्यांचा धर्म अस्थिर झाला आहे. या काण्डात राजधर्माचा मुख्य अर्थ वारंवार अधोरेखित होतो: राजसत्ता ही केवळ अधिराज्य नव्हे, तर ऋषी-मुनी व दुर्बलांचे संरक्षण ही राजाची अनिवार्य जबाबदारी आहे. विराधवध, शरभंग-सूतीक्ष्ण-अगस्त्य भेटी, आणि गोदावरीकाठी पंचवटी येथे आश्रमस्थापना—यांतून आश्रम, नद्या व वनप्रदेश यांची पवित्र भूगोलरचना उभी राहते; ऋतुवर्णन, वनस्पतींची यादी, आणि आश्रमजीवनाचे तपशील हे वाल्मीकीच्या निसर्गवर्णनपर परंपरेचे वैशिष्ट्य ठरते. यानंतर कथेला तीव्र वळण मिळते. शूर्पणखेची कामातुर मागणी व तिचा अपमान जनस्थानातील संघर्षाला पेटवतो; प्रतिशोधात खरा, दूषण आणि त्रिशिरा यांसह राक्षससेना रामाकडून नष्ट होते. हा विजय वीररसाने उजळला असला, तरी तोच रावणाला कथेत ओढून आणणारा सांधा ठरतो. रावण–मारीच संवादात नीति, सल्ला आणि राजकर्तव्य यांवर सूक्ष्म राजकीय-नैतिक चर्चा दिसते—मारीचाचा हितोपदेश आणि रावणाचा अहंकाराने केलेला नकार हे राजअपयशाचे विश्लेषण बनते. काण्डाचा करुणोच्च बिंदू म्हणजे सीताहरण. सुवर्णमृगाच्या मायेतून बंधूंची फूट घडवली जाते; भिक्षुवेषातील रावण सीतेचे अपहरण करतो. जटायूचा प्रतिकार, लंकेत सीतेची अढळ मर्यादा, आणि रामाचा शोकाकुल शोध—यामुळे प्रधान रस वीरातून करुणेत परिवर्तित होतो. शेवटी कबंधमोक्ष व शबरीदर्शन शोकाला दिशा व उपाययोजनेत बदलते; पंपा व सुग्रीव यांच्याकडे मार्गदर्शन करून किष्किन्धेतील मैत्रीची पूर्वतयारी होते. दक्षिणी पाठपरंपरेत (IIT कानपूर-संरक्षित) काही अतिरिक्त पारंपरिक श्लोक व विस्तार आढळतात, जे भक्ती, वर्णन आणि उपदेश यांचे रंग अधिक गडद करतात.
तापसाश्रममण्डलदर्शनम् (Entering Dandaka and Meeting the Sages)
अरण्यकांडातील पहिला सर्ग श्रीरामांच्या महादंडकारण्यात प्रवेशाने सुरू होतो आणि तापसाश्रम-मंडलाचे विस्तृत, तेजस्वी वर्णन करतो. आश्रमांची रचना विधिनिष्ठ व पवित्र आहे—आंगणे स्वच्छ करून जलप्रोक्षण केलेले, वेदमंत्रांचा निनाद, अग्निशाळा व हवनकुंडांची सतत सेवा, आणि पक्षी-मृगांना निर्भय आश्रय; जणू वनातही शिस्तबद्ध लघुराज्यच उभे राहिलेले दिसते. श्रीराम महाधनुष्याची ज्या शिथिल करून पुढे जातात—आक्रमकता नव्हे, तर संयत सज्जतेचे चिन्ह. दिव्यदृष्टीसंपन्न ऋषी राम, सीता व लक्ष्मणांचे दर्शन घेऊन विस्मित होतात, मंगलाशीर्वाद देतात आणि रामतेजाची तुलना उदयत्या चंद्राशी करतात. नंतर धर्माप्रमाणे अतिथिसत्कार होतो—पर्णकुटीत आसन, पाणी-अर्घ्य, आणि मग वन्य अन्न म्हणून मुळे, फळे, पुष्पे अर्पण केली जातात. ऋषी राजधर्माचा सिद्धांत स्पष्ट करतात—राम हे शरण, धर्मरक्षक व दंडधर आहेत; प्रजापालनाच्या कर्तव्यामुळे राजा ‘इंद्राचा चौथा अंश’ मानला जातो. शेवटी दंडप्रयोग त्यागलेल्या तपस्वी स्वतःला बालकांसारखे आश्रित सांगून दंडकारण्यात संरक्षणाची याचना करतात; त्यामुळे रामांचे सार्वभौम कर्तव्य वनप्रदेशापर्यंत विस्तारते।
Virādha-saṃvādaḥ — Encounter with Virādha in the Daṇḍakāraṇya (Aranya Kanda, Sarga 2)
प्रातःकाळी ऋषींचा सत्कार स्वीकारून श्रीराम त्यांना प्रणाम करून निरोप घेतात आणि लक्ष्मण व सीतेसह दंडकारण्यात अधिक आत प्रवेश करतात. वाटेत पशुपक्ष्यांनी गजबजलेले, अशुभ निनादांनी भरलेले आणि तुडवून-उखडून टाकलेल्या वनस्पतींनी व्याकुळ झालेले वन दिसते—राक्षसांच्या उपद्रवाचे पर्यावरणीय लक्षण. तेव्हा त्यांना एक अत्यंत भयानक पुरुषाद राक्षस भेटतो—विराध; त्याचे विकृत, प्रचंड शरीर आणि हिंसेची चिन्हे भयाण रस अधिक तीव्र करतात. विराध वेगाने धावून येऊन सीतेला बलपूर्वक उचलून आपल्या मांडीवर बसवतो आणि तपस्वीवेषातील दोन्ही भावांना विचारतो—स्त्रीसह वनात राहून तुम्ही तपाचा भंग कसा करत नाही? तो स्वतःला मुनिभक्षक राक्षस म्हणून सांगून सीतेला नेण्याचा आणि भावांचे रक्त पिण्याचा निर्धार व्यक्त करतो; त्यामुळे सीता भयाने थरथर कापू लागते. सीतेला परस्पर्शाने झालेला अपमान पाहून राम अत्यंत व्याकुळ होतात आणि हे कैकेयीच्या वरांचे शीघ्र फल मानतात; पित्याच्या मृत्यूचे वा राज्यहरणाचे दुःखही यापुढे कमी वाटते, असे ते म्हणतात. लक्ष्मण संयत क्रोधाने रामांचे स्वामित्व अधोरेखित करून तत्काळ राक्षसाचा वध करण्याची प्रतिज्ञा करतात. या सर्गात तपस्वीचिन्हांसह धर्मसिद्धता, सीता व ऋषिरक्षणाची प्रधानता, आणि वनात सहनशीलतेतून न्याय्य प्रतिकाराकडे होणारा संक्रमण स्पष्ट होतो।
विराधप्रश्नोत्तर-युद्धम् (Viradha’s Challenge and the Clash in Dandaka)
अरण्यकाण्डातील तिसऱ्या सर्गात प्रश्नोत्तरातून परिचय आणि पुढे क्रमशः वाढत जाणारे युद्ध असे घट्ट बांधलेले कथानक दिसते. लक्ष्मण संयत, किंचित उपरोधिक रीतीने विराधाची ओळख विचारतो. विराधही दोन्ही राजकुमारांची ओळख व गंतव्य विचारून प्रत्युत्तर देतो. तेव्हा श्रीराम आपण क्षत्रिय असून वनात विचरण करीत आहोत असे सांगतात आणि राक्षसाचा हेतू—दंडकारण्यात विघ्न का घालतो—हेही विचारतात. विराध स्वतःची ओळख देतो—जयाचा पुत्र, माता शतह्रदा—आणि ब्रह्मदेवाच्या वराचा उल्लेख करतो, ज्यामुळे तो शस्त्रांनी अछेद्य-अभेद्य आहे. मग तो सीतेचा त्याग करण्याची धमकी देतो. श्रीरामांचे उत्तर धर्मयुक्त क्रोधाने तेजस्वी होते; लक्ष्मण त्याला मृत्युकामी म्हणून धिक्कारतो. यानंतर युद्धाचे टप्पे सुरू होतात. श्रीराम धनुष्य सज्ज करून सात वेगवान, सुवर्णपंखी बाण सोडतात; विद्ध झालेला विराध सीतेला सोडतो आणि इंद्रध्वजासारखा भाला उचलून धाव घेतो. दोघे भाऊ बाणवृष्टी करतात; पण वरप्रभावाने बाण त्याच्या देहातून गळून पडतात, आणि तो हसत जांभई देत उभा राहतो. श्रीराम दोन बाणांनी आकाशातच भाल्याचा मध्यभाग छेदून टाकतात; तुटलेले शस्त्र वज्राघाताने फुटलेल्या मेरुशिखराच्या खंडासारखे कोसळते. मग दोघे तलवारी घेतात. विराध त्यांना पकडून खांद्यावर उचलतो व घन, भयावह वनात घेऊन जातो. श्रीराम युक्तीने त्याला अडवत नाहीत, कारण हेच गमन त्यांच्या अभिप्रेत वनमार्गाशी जुळते, हे ते ओळखतात.
विराधवधः — The Slaying (Burial) of Viradha
या सर्गात, सीतेने राम आणि लक्ष्मणाला विराध राक्षसाच्या तावडीत पाहून आक्रोश केला. तिचा आवाज ऐकून दोन्ही भावांनी त्वरित प्रतिकार केला. त्यांनी विराधाचे हात तोडले आणि शस्त्रांनी हल्ला केला, तरीही तो मेला नाही. रामाच्या लक्षात आले की तपश्चर्येच्या वरदानामुळे त्याला शस्त्राने मारणे अशक्य आहे, म्हणून त्याला जमिनीत गाडणे हाच योग्य उपाय आहे. लक्ष्मणाने खड्डा खणला, तर रामाने विराधाच्या मानेवर पाय देऊन त्याला दाबून धरले. तेव्हा विराधाने नम्रपणे सांगितले की तो मूळचा तुम्बुरु गंधर्व आहे. रंभेच्या प्रेमात कर्तव्य विसरल्यामुळे कुबेराने त्याला शाप दिला होता आणि रामाच्या हातून मृत्यू झाल्यास त्याला मुक्ती मिळेल असे सांगितले होते. त्याने जवळच असलेल्या ऋषी शरभंगांच्या आश्रमात जाण्याचा सल्ला दिला. शेवटी त्याला खड्ड्यात पुरून आणि दगडांनी झाकून त्यांनी आपला प्रवास पुढे चालू ठेवला.
शरभङ्गाश्रमगमनम् तथा इन्द्रदर्शनम् (Approach to Sarabhanga’s Hermitage and the Vision of Indra)
विराधवधानंतर श्रीराम सीतेला धीर देतात आणि लक्ष्मणाला सांगतात की हे अपरिचित, दुर्गम अरण्य अत्यंत कठीण आहे; म्हणून तपस्वी शरभंग मुनींच्या आश्रमाला लवकर पोहोचणे आवश्यक आहे. आश्रमाजवळ आकाशात ते अद्भुत दृश्य पाहतात—इंद्राचा तेजस्वी रथ, पिंगळ अश्व, निर्मळ छत्र, महाग चामर आणि दिव्य परिचारक; गंधर्व, देव, सिद्ध व महर्षी त्या दिव्य पुरुषाची स्तुती करीत असतात. राम लक्ष्मणाला सीतेसह सावध राहण्यास सांगून स्वतः त्या तेजस्वी सत्तेची ओळख करून आश्रमाकडे जातात. रामाचे महान कार्य जाणून इंद्र शरभंगांना एकांतात विनंती करतो—रामाच्या दृष्टीतून मला दूर करा; रामाने प्रथम अत्यंत दुष्कर कार्य पूर्ण करावे, मगच भेट योग्य ठरेल. इंद्र शरभंगांना ब्रह्मलोकास नेण्याचे आमंत्रण देऊन स्वर्गास निघून जातो. राम सीता-लक्ष्मणांसह शरभंगांना प्रणाम करून इंद्रागमनाचे कारण विचारतो. मुनी सांगतात की इंद्र त्यांना ब्रह्मलोकास नेण्यासाठी आले होते; पण राम प्रिय अतिथी असल्याने त्यांचा सत्कार करूनच आपण प्रस्थान करणार, म्हणून त्यांनी आरोहण थांबवले. ते रामाला जिंकलेल्या लोकांचे पुण्यफळ अर्पण करतात आणि मन्दाकिनीच्या मार्गे धर्मात्मा तपस्वी सूतीक्ष्ण मुनींकडे जाण्याचा उपदेश करतात. अखेरीस शरभंग यज्ञकर्म करून अग्निप्रवेश करतात, पुन्हा तरुण रूप धारण करून देव-ऋषिलोक ओलांडून ब्रह्मलोकास जातात; तेथे ब्रह्मा त्यांचे स्वागत करतो—तपस्येची महिमा, लोकांची श्रेणी आणि रामाच्या उलगडत जाणाऱ्या ध्येयाचा संबंध दर्शवून सर्ग समाप्त होतो।
षष्ठस्सर्गः — तपस्विरक्षणे राजधर्मोपदेशः (Sarga 6: The Sages’ Appeal and Instruction on Royal Duty)
शरभंग मुनी स्वर्गारोहण पावल्यावर त्यांच्या आश्रमात विविध तपस्वीसमूह येऊन अग्निसमान तेजाने दीप्त अशा श्रीरामांकडे आले. त्यांनी रामांची कीर्ती, पराक्रम, पितृभक्ती, सत्यनिष्ठा व धर्मपालन यांचे स्तवन केले आणि दीन याचकाप्रमाणे विनंती करावी लागत आहे म्हणून नम्रपणे क्षमा मागितली. ऋषींनी राजधर्माचा नियम सांगितला—जो राजा प्रजेपासून परंपरागत सहावा भाग कर म्हणून घेतो, पण तिचे रक्षण करत नाही, तो घोर अन्याय व पापाचा भागी ठरतो; आणि जो शासक प्रजेला प्रिय पुत्रांसारखे जपतो, तो चिरस्थायी यश मिळवून ब्रह्मलोकास पोहोचतो. तसेच धर्माने प्रजांचे रक्षण करणाऱ्या राजाला तपस्व्यांच्या पुण्याचा काही अंशही प्राप्त होतो, असे त्यांनी प्रतिपादन केले. यानंतर त्यांनी राक्षसांच्या अत्याचारांचे पुरावे दाखविले—हत तपस्व्यांची शरीरे आणि पम्पा, मन्दाकिनी व चित्रकूट परिसरातील व्यापक संहार—आणि पृथ्वीवरील परम रक्षक म्हणून रामांचे शरण मागितले. रामांनी विनयाने उत्तर दिले की तपस्वींनी त्यांना आज्ञा करावी; ते वनात केवळ स्वतःच्या हेतुने नव्हे, तर पित्याची आज्ञा पूर्ण करण्यासाठी आणि राक्षसांचा उपद्रव निवारण्यासाठी आले आहेत. अभय देऊन राम लक्ष्मणासह सूतीक्ष्ण मुनींच्या आश्रमाकडे प्रस्थान करतात।
सुतीक्ष्णाश्रमप्रवेशः — Entry into Sutikshna’s Hermitage
या सर्गात रामाचा तपोवनप्रदेशात अधिक अंतर्भागात प्रवेश वर्णिला आहे. सीता, लक्ष्मण आणि ब्राह्मण मुनिंसह दीर्घ प्रवास करून व नदी ओलांडून तो घन अरण्यात येतो; वल्कलधारी तपस्व्यांची चिन्हे, एकांत व शांती यांवरून सुतीक्ष्णांचा आश्रम शोधून काढतो. राम नम्रतेने आपली ओळख करून दर्शनाची विनंती करतो; सुतीक्ष्ण स्नेहाने आलिंगन देऊन स्वागत करतात आणि रामाचे आगमन आश्रमाच्या रक्षणासाठीच झाले आहे असे मानतात. सुतीक्ष्ण इंद्र (शतक्रतु) यांच्याकडून पूर्वी मिळालेल्या दिव्य आश्वासनाचा उल्लेख करतात—तप व पुण्याने लोक जिंकले जातात—आणि अनुग्रहाने रामाला वनात मुक्त संचाराचा अधिकारासारखा वर देतात. पण राम संयम व आत्मविश्वासाने परक्याचे पुण्य स्वीकारत नाही; तो म्हणतो, लोक मी स्वतःच्या पुरुषार्थानेच मिळवीन, मला फक्त वनवास हवा आहे. सुतीक्ष्ण आश्रमाची समृद्धी व अहिंसक पशुधनाचे वर्णन करतात. वारंवार होणाऱ्या उपद्रवाची बातमी ऐकून राम क्षणभर धनुष्य-बाण उचलतो; परंतु मुनिंना होणारी वेदना लक्षात घेऊन दीर्घकाळ राहण्याची शक्यता तो मर्यादित ठेवतो. संध्याविधी करून सर्वजण आश्रमात विसावतात आणि सुतीक्ष्ण तपस्व्यांना योग्य असे अन्न देऊन अतिथिसत्कार करतात.
सुतीक्ष्णाश्रमप्रस्थानम् (Departure from Sutikshna’s Hermitage)
या सर्गात सुतीक्ष्ण मुनींच्या सत्कारानंतर श्रीराम लक्ष्मणासह आश्रमात रात्र घालवून पहाटे जागे होतात. राम व सीता शीतल, कमल-सुगंधित जलाने स्नान करतात; मग लक्ष्मणासह विधिपूर्वक अग्नी व देवतांचे पूजन करून उगवत्या सूर्याला प्रणाम करतात—वनवासातील शिस्तबद्ध दिनक्रम अधोरेखित होतो. त्यानंतर ते सुतीक्ष्णांकडे जाऊन प्रस्थानाची आज्ञा मागतात. दंडकारण्यात वसणाऱ्या ऋषींच्या सर्व आश्रमांचे दर्शन-परिक्रमण लवकर करायचे आहे आणि सूर्याचा असह्य ताप वाढण्यापूर्वी पुढे निघायचे आहे—असे ते सांगतात; तसेच अन्यायाने मिळालेली समृद्धी गर्व निर्माण करते, ही नीत्युपमा देऊन शारीरिक ताप व नैतिक अव्यवस्था यांचा संबंध सूचित करतात. राम-सीता-लक्ष्मण मुनींच्या चरणांना स्पर्श करतात; सुतीक्ष्ण त्यांना उचलून स्नेहाने आलिंगन देतात व निर्भय प्रवासाचा आशीर्वाद देतात. ते वनातील रम्य समृद्धी—फळे-फुले, पशुसमूह, शांत पक्षी, कमलसरोवरे, जलपक्षी, मोर आणि डोंगरझऱ्यांचे प्रपात—वर्णन करून मार्गदर्शन करतात व सर्व स्थळे पाहून पुन्हा येण्यास सांगतात. सीता दोन्ही भावांना तूणीर, धनुष्य व खड्ग देऊन सज्ज करते. आयुधधारी, तेजस्वी त्रयी मुनींची अनुमती घेऊन पवित्र अरण्यात उद्देशपूर्ण प्रवासासाठी प्रस्थान करतात.
सीताया धर्मोपदेशः—शस्त्रसंयोगदोषकथा (Sita’s Counsel on Dharma and the Peril of Weapon-Association)
सूतीक्ष्ण मुनींची आज्ञा मिळून श्रीराम प्रस्थानास सिद्ध होताच सीता स्नेहपूर्ण पण विवेचक वाणीने त्यांना संबोधते. ती रामांचे सत्यपालन, निष्ठा आणि आत्मसंयम यांचे स्तवन करते; आणि धर्माचा एक सूक्ष्म धोका दाखवते—‘तिसरा दोष’, म्हणजे वैर नसतानाही हिंसा, वनात शस्त्र धारण केल्याने जवळ येतो. दंडकारण्यात ऋषींचे रक्षण करण्याची रामांची प्रतिज्ञा ती स्मरते आणि लक्ष्मणासह शस्त्र घेऊन वनात राहण्यामागील कारणही मान्य करते; तरी शस्त्र-संगतीने मन दूषित होऊ शकते, असे सांगते. उदाहरण म्हणून ती एका तपस्व्याची कथा सांगते—इंद्राचा खड्ग त्याच्याकडे ठेवला गेला; तो सतत बाळगत राहिल्याने त्याचा तपोनिश्चय हळूहळू क्षीण झाला, स्वभावात क्रौर्य आले आणि तो धर्मच्युत झाला. म्हणून वनात धनुष्याचे योग्य कार्य हे पीडितांचे रक्षण व आत्मरक्षा; निरपराधावर आक्रमक वध नव्हे. शेवटी ती रामांच्या श्रेष्ठ विवेकावर विश्वास ठेवून लक्ष्मणाशी विचारविनिमय करून शीघ्र धर्मानुसार निर्णय घ्यावा अशी विनंती करते, आणि आपले शब्द आज्ञा नसून प्रेमाचे स्मरण आहे असे निवेदन करते.
दशमः सर्गः — Rama’s Vow to Protect the Sages of Daṇḍaka (Dharma of Refuge)
या सर्गात सीतेच्या भर्तृभक्तीच्या पार्श्वभूमीवर रामाची धर्मनिष्ठा नीतिसंवादाच्या रूपाने प्रकट होते. राम प्रथम सीतेचा स्नेहपूर्ण उपदेश तिच्या कुलास अनुरूप व सधर्मचारिणीच्या भूमिकेस योग्य असा मानून स्वीकारतो. पुढे तो क्षत्रियाने शस्त्र धारण करण्यामागचे कारण सांगतो—धनुष्य हे समाजातील ‘आर्तशब्द’, म्हणजे पीडितांची हाक, थांबवून रक्षण करण्याचे प्रतीक आहे. राम सांगतो की दंडकारण्यातले तपस्वी स्वतःच त्याच्या शरण आले. राक्षस होमकाळी व पर्वकाळी उपद्रव करतात; त्यामुळे प्राणधोका तर होतोच, पण यज्ञ-परंपरा व विधींची सातत्यताही खंडित होते. मुनि तपोबलाने प्रतिकार करू शकतात, तरी हिंसा किंवा शापाने दीर्घकाळची तपस्या व्यर्थ जाऊ नये म्हणून ते तसे करत नाहीत; म्हणून राम-लक्ष्मणांकडे संरक्षणाची याचना करतात. राम म्हणतो की त्याने सर्वतोमुख रक्षणाचे वचन दिले आहे आणि सत्यपालन त्याला स्वतःच्या प्राणांपेक्षाही अधिक बांधते; ब्राह्मणांना दिलेली प्रतिज्ञा मोडण्यापेक्षा तो प्राणत्याग करील. शेवटी तो सीतेच्या सल्ल्याचे कौतुक करून, धनुष्य हातात घेऊन लक्ष्मणासह रम्य तपोवनांतून पुढे निघतो.
पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः (Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya)
या सर्गात राम पुढे, मध्ये सुरक्षित सीता आणि मागे धनुर्धारी लक्ष्मण—अशी शिस्तबद्ध यात्रा-रचना करून वनात पुढे जातात. निर्मळ सरोवराजवळ विलक्षण ध्वनी ऐकून ते धर्मव्रत मुनींना विचारतात. मुनी पञ्चाप्सरा-तटाकाची उत्पत्ती सांगतात—मंदकर्णीच्या तपामुळे सरोवर प्रकट झाले आणि देवांनी तपोभंगासाठी पाठविलेल्या पाच अप्सरांमुळे त्यास हे नाव प्रसिद्ध झाले। यानंतर राम अनेक आश्रमांत आदरपूर्वक राहतो, ऋषींच्या सान्निध्यात वनजीवन घालवतो—याचा संक्षेप येऊन एकूण सुमारे दहा वर्षांचा शुभ वनवास असा उल्लेख होतो. पुन्हा सुतिक्ष्णांच्या आश्रमात येऊन राम अगस्त्यदर्शनाची इच्छा व्यक्त करतो. सुतिक्ष्ण दक्षिण दिशेकडे योजनेनुसार मार्ग, कमळतळ्यांजवळ रात्रिविश्रांती इत्यादी अचूक मार्गदर्शन करून त्वरित प्रस्थानास उद्युक्त करतात। राम अगस्त्याच्या भ्रात्याच्या (परंपरेनुसार सुदर्शन) आश्रमात पोहोचून संध्यावंदनादि विधींनी सत्कार व मूल-फळांचे आतिथ्य स्वीकारतो. पहाटे तो अगस्त्याकडे निघतो. मार्गात राम लक्ष्मणाला इल्वल–वातापी प्रसंग व ब्राह्मणरक्षणासाठी अगस्त्याने केलेला निर्णायक पराक्रम सांगतो; अखेरीस अगस्त्याश्रमाचे दर्शन होते आणि दक्षिण दिशेत त्याच्या आश्रमाचा शांती व सभ्यता प्रस्थापित करणारा प्रभाव (विंध्य प्रसंग व दुष्ट सत्तांचे शमन) स्पष्ट होतो।
अगस्त्याश्रमप्रवेशः तथा दिव्यायुधप्रदानम् (Entry into Agastya’s Hermitage and the Gift of Divine Weapons)
लक्ष्मण अगस्त्यांच्या आश्रमाच्या प्रांगणात प्रवेश करून त्यांच्या शिष्याला आपली ओळख सांगतात आणि पितृआज्ञेने वनवासी झालेल्या राम, सीता व स्वतःसाठी दर्शनाची परवानगी मागतात. शिष्य मुनिंना निवेदन करतो; अगस्त्य दीर्घकाळ प्रतीक्षित रामागमन ऐकून त्वरित अतिथिसत्काराची आज्ञा देतात. राम आश्रमात प्रवेश करून तेथील पवित्र रचना पाहतात—विविध देवतांशी संबंधित वेद्या व स्थाने—ज्यामुळे तपोवनात एक समन्वित यज्ञविश्व उभे राहिल्यासारखे भासते. अगस्त्य शिष्यांसह बाहेर येतात. राम त्यांना तपस्येचा निधी मानून साष्टांग प्रणाम करतात; सीता व लक्ष्मणही हात जोडून उभे राहतात. मुनि आसन, अर्घ्य-पाद्य देऊन वानप्रस्थ-रीतीने भोजन घालतात आणि अतिथिधर्म सांगतात—अग्निहोत्र व अतिथीचा यथोचित सन्मान हे नित्यकर्तव्य; दुर्लक्ष केल्यास अधर्मफल भोगावे लागते. त्यानंतर ते विश्वकर्म्याने घडवलेले वैष्णव धनुष्य, ब्रह्माने दिलेला अमोघ बाण, अक्षय बाणांनी भरलेली दोन तूणीर आणि इंद्रप्रदत्त म्यानासह खड्ग देतात. वनातील रक्षणासाठी धर्मसंमत साधन म्हणून ही दिव्यायुधे देऊन ते रामाला आशीर्वाद देतात.
पञ्चवटी-निर्देशः (Agastya Directs Rama to Panchavati)
या सर्गात अगस्त्याश्रमात अगस्त्य मुनि व श्रीराम यांच्यात विधिपूर्वक आश्रम-संवाद घडतो. अगस्त्य राम, लक्ष्मण आणि सीता यांचे आदराने स्वागत करतात, त्यांच्या प्रवासातील श्रम ओळखतात आणि सीतेचे कोमलत्व असूनही वनात टिकून राहणे हे अद्भुत पतिव्रता-भक्तीचे लक्षण आहे असे गौरवतात. स्त्रियांच्या चंचलतेविषयी प्रचलित म्हणींचे खंडन करून ते सीतेला अरुंधतीसमान स्थिर व धर्मनिष्ठ म्हणतात आणि रामाला सीतेच्या सुख-सुरक्षेची व आनंदाची विशेष काळजी घेण्याचा उपदेश करतात. श्रीराम हात जोडून नम्रतेने आश्रम स्थापनेस योग्य असा प्रदेश मागतात—जलसमृद्ध, वनाच्छादित. अगस्त्य थोडा विचार करून स्पष्ट मार्गनिर्देश देतात, रामाचा वनवास-व्रत लवकरच पूर्ण होईल व तो धर्मयुक्त राजपदावर परत येईल असे सांगतात. गोदावरीजवळील पञ्चवटी निवासासाठी श्रेष्ठ—मूल-फळांनी समृद्ध, पक्ष्यांनी रम्य, एकांत व पवित्र—अशी शिफारस करतात आणि स्थानिक तपस्व्यांचे रक्षण करणे हा रामाचा राजधर्म आहे असेही ठरवतात. शेवटी पादाभिवंदनादि निरोपविधी करून दोन्ही भाऊ शस्त्र धारण करून सीतेसह सांगितलेल्या मार्गाने प्रस्थान करतात; दक्षिणी पाठात येथे (३.१३.१८–१९) श्लोकद्वयाची पुनरुक्तीही परंपरेने जतन झालेली दिसते।
जटायुस्संवादः — Encounter with Jaṭāyu and the Genealogy of Beings (Aranyakanda 14)
पंचवटीकडे जात असताना राम आणि लक्ष्मण वडाच्या झाडावर बसलेला एक भयंकर, विशाल गिधाड पाहून प्रथम त्याला राक्षस समजून संशय करतात. पण तो पक्षी मृदू वाणीने बोलून स्वतःला दशरथाचा मित्र म्हणून ओळख देतो. राम त्याचा सत्कार करून नाव व वंश विचारतात. जटायु तेव्हा सृष्टीची वंशपरंपरा सांगतो—प्राचीन प्रजापती, त्यानंतर दक्षाच्या प्रसिद्ध साठ कन्या, आणि कश्यपाच्या आठ पत्नी: अदिती, दिती, दनु, कालिका, ताम्रा, क्रोधवशा, अनला व मनु. अदितीपासून त्रयस्त्रिंश देव, दितीपासून दैत्य, दनु व कालिकेपासून विविध प्रजा; ताम्रा व क्रोधवशेपासून बाज, गिधाड, हंस, चक्रवाक इत्यादी अनेक पक्षी व पशूंच्या विस्तृत वंशरेखा—असे तो वर्णन करतो. सुरभीपासून गायी-घोडे, सुरसा व कद्रूपासून नागवंश, आणि विनतेपासून गरुड व अरुण यांचाही उल्लेख करतो. अखेरीस जटायु स्वतःला अरुणाचा पुत्र व संपातीचा धाकटा भाऊ सांगून प्रतिज्ञा करतो की या धोकादायक अरण्यात दोघे भाऊ बाहेर गेले असता तो सीतेचे रक्षण करील. राम आनंदाने त्याला आलिंगन देऊन पूज्य मानतो, सीतेला जटायूच्या संरक्षणात देऊन लक्ष्मणासह पंचवटीकडे प्रस्थान करतो—राक्षसभीतीने व्यापलेल्या वनात ही मैत्री धर्मनीतीची दृढ ढाल ठरते।
पञ्चवटी-निवासः (Settlement at Pañcavaṭī and Construction of the Hermitage)
या सर्गात प्रवासातून निवासाकडे होणारा बदल वर्णिला आहे. राम व लक्ष्मण पंचवटीस येतात—हा वनप्रदेश रम्यही आहे आणि धोकादायकही; विविध पशुपक्ष्यांनी भरलेला असून काही क्रूर स्वभावाचे प्राणीही तेथे आहेत. राम विवेकवान लक्ष्मणाची प्रशंसा करून त्याला आज्ञा देतात की सीतेस सुखकर, पाण्याजवळ, समिधा-कुश-पुष्प-जल इत्यादी यज्ञसामग्री सहज मिळेल असा, तसेच मनोहर भूमी असलेला आश्रमस्थळ पाहून निवड कर. विचारांती राम समतल व वृक्षांनी वेढलेले स्थान निवडतात आणि जवळच सुगंधी कमळांचे सरोवर व गोदावरी नदी दाखवतात—जी ऋषिपरंपरेत (अगस्त्यादि) प्रसिद्ध असून हंस, बदके व चक्रवाक पक्ष्यांनी नटलेली आहे. दूरचे डोंगर खनिजरेषांनी सजलेले, जणू अलंकृत गवाक्षांसारखे दिसतात; आणि हत्तींच्या वावरानेही शोभा वाढलेली भासते. यानंतर कृतीक्रम सुरू होतो—लक्ष्मण बांबूचे खांब, फांद्या, दोर, समतल केलेली जमीन आणि गवत-पानांचे छप्पर यांद्वारे त्वरेने पर्णशाळा उभारतात. ते गोदावरीत स्नान करून कमळे आणतात, पुष्पार्पण व शांती-आह्वान करून प्रवेशविधी पूर्ण करतात आणि सिद्ध कुटी रामांस सादर करतात. राम-सीता आनंदित होतात; राम लक्ष्मणास आलिंगन देऊन त्याची कृतज्ञता, कर्तव्यज्ञान व भावसमज यांची प्रशंसा करतात. मग तिघेही काही काळ पंचवटीत देवतुल्य शांततेने सुखाने निवास करतात।
हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम् (Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion)
या सर्गात वनात सुखाने निवास करणाऱ्या श्रीरामांच्या जीवनात ऋतुपरिवर्तन दिसते—शरद ऋतू संपून प्रिय हेमंत ऋतू येतो. पहाटे राम गोदावरीत स्नानासाठी जातात; सीता जलकलश घेऊन चालते आणि तिच्यामागे लक्ष्मण असतात. त्यानंतर लक्ष्मण हेमंताची लक्षणे विस्ताराने सांगतात—धुके, दाट दव, सौम्य सूर्यकिरणे, तीव्र थंड वारे, पाळ्यामुळे मंदावलेली चंद्रकांती, वाफेने झाकलेल्या नद्या, कमळतळ्यांची शोभा कमी होणे, आणि ज्वारी/यव, गहू व पिकलेल्या तांदळाने समृद्ध शेतजमीन। मग चर्चा भरताकडे वळते. लक्ष्मण कल्पना करतात की राजसुखात वाढलेला भरतही तपस्व्यासारखा व्रतस्थ आहे—थंड भूमीवर शयन करतो आणि सरयू नदीत नित्य स्नान करतो. भरताचे गुण—संयम, सत्य, नम्रता, मधुर वाणी, वीरतापूर्ण आत्मनियंत्रण—यांचे वर्णन करून, रामाच्या तपोव्रताचा स्वीकार केल्याने तो स्वर्ग जिंकतो असे म्हटले जाते. लक्ष्मण कैकेयीची निंदा करू लागतात, तेव्हा राम त्यांना थांबवतात—‘दुसरी माता’ म्हणून तिची टीका न करण्यास सांगून भरताच्या स्तुतीकडे लक्ष वळवतात. राम मान्य करतात की त्यांचा व्रत निश्चल आहे; तरी भरताच्या अमृततुल्य वचनांची आठवण येताच स्नेहाने मन डळमळते आणि भेटीची ओढ लागते. शेवटी तिघेही गोदावरीत स्नान करून पितरांना व देवांना तर्पण देतात, उगवत्या सूर्याची स्तुती करतात; आणि राम नंदी-पार्वतीसहित रुद्रासारखे तेजस्वी भासतात।
शूर्पणखाया आगमनम् — Surpanakha Approaches Rama
गोदावरीत स्नान करून श्रीराम सीता व लक्ष्मणासह आश्रमात परत येतात; पूर्वाह्नकाळचे नित्यकर्म पूर्ण करून पर्णकुटीत प्रवेश करतात. तेथे सीतेसह रामास आसनस्थ पाहून रावणाची भगिनी शूर्पणखा अकस्मात येते आणि रामाचे मंगलमय सौंदर्य, तारुण्य व संयत आचरण पाहून काममोहित होते. वाल्मीकी समांतर वर्णनांनी रामाचा शुभ, धर्मनिष्ठ स्वभाव आणि शूर्पणखेचा विकृत, वासनाधीन भाव यांचा ठळक विरोध उभा करतात. धनुष्यधारी असूनही तपस्वीवेषात पत्नीसमवेत राक्षससंचार असलेल्या अरण्यात कसा वास, असा प्रश्न शूर्पणखा करते. राम सरळ सत्याने उत्तर देतात—आश्रमात, विशेषतः स्त्रीसमोर, असत्य बोलणे मला कधीही मान्य नाही. ते स्वतःला दशरथांचे ज्येष्ठ पुत्र म्हणून सांगतात, लक्ष्मणाचा भाऊ म्हणून परिचय देतात, सीतेला पत्नी म्हणतात आणि पितृवचनपालन व धर्मपालन म्हणून वनवास स्वीकारल्याचे स्पष्ट करतात. यानंतर राम तिची ओळख विचारतात. शूर्पणखा आपले नाव, रूपांतर करण्याची शक्ती आणि एकटी भयावह रीतीने भटकत असल्याचे सांगते; रावण, कुंभकर्ण, विभीषण, खर व दूषण—भाऊ म्हणून नावे घेते. पुढे ती रामास विवाहाचा प्रस्ताव देते, सीतेचा अपमान करते आणि हिंसेची धमकी देते. सर्गाचा शेवट रामाच्या धैर्ययुक्त, वाक्पटु प्रत्युत्तराच्या आरंभावर होतो, ज्यातून पुढील धर्मसंघर्षाची भूमिका सिद्ध होते।
शूर्पणखाविरूपणम् (The Disfigurement of Śūrpaṇakhā)
या सर्गात शूर्पणखेच्या विद्रुपीकरणाची आणि रामायणातील संघर्षाची महत्त्वाची घटना घडते. श्रीरामांनी शूर्पणखेचा लग्नाचा प्रस्ताव नाकारला आणि आपण विवाहित असल्याचे सांगून तिला लक्ष्मणाकडे पाठवले. लक्ष्मणाने उपहासाने स्वतःला रामाचा दास म्हणवून तिला परत रामाकडे पाठवले. या थट्टेचा अर्थ न समजल्यामुळे आणि मत्सराने पेटून उठलेल्या शूर्पणखेने सीतेवर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. तेव्हा रामाने तिला अडवले आणि लक्ष्मणाला सांगितले की दुष्ट लोकांशी थट्टा करणे योग्य नाही. त्यानंतर रामाच्या आज्ञेवरून लक्ष्मणाने तलवारीने तिचे नाक व कान कापले. रक्ताने माखलेली ती राक्षसी जनस्थानात आपला भाऊ खराकडे गेली आणि घडलेला प्रकार सांगितला, ज्यामुळे पुढे मोठे युद्ध झाले.
खरस्य क्रोधः — शूर्पणखावृत्तान्तकथनम् (Khara’s Wrath and Śūrpaṇakhā’s Report)
सर्ग १९ मध्ये, खर आपल्या बहिणीला, शूर्पणखेला, विद्रूप आणि रक्ताने माखलेल्या अवस्थेत पाहतो. तो अत्यंत संतापतो आणि विचारतो की कोणाला मृत्यूने बोलावले आहे. तो आपल्या शक्तीचा अहंकार व्यक्त करत म्हणतो की, साक्षात देवही त्याच्या तावडीतून गुन्हेगाराला वाचवू शकत नाहीत. शूर्पणखा रडत रडत राम आणि लक्ष्मणाचे वर्णन करते, जे तपस्वी वेशात असूनही राजसी आहेत, आणि त्यांच्यासोबत सीता आहे. ती त्यांचा बदला घेण्यासाठी रणांगणावर त्यांचे रक्त पिण्याची इच्छा व्यक्त करते. तिच्या या इच्छेखातर, क्रोधित खर चौदा भयानक राक्षसांना त्या दोघांना आणि सीतेला मारण्यासाठी पाठवतो. परंतु, वनव्यासमोर हत्तींप्रमाणे, ते राक्षस रामाच्या तेजासमोर टिकू शकत नाहीत, ज्यामुळे संघर्षाची तीव्रता वाढते.
विंशः सर्गः (Sarga 20): शूर्पणखाप्रेरितराक्षसवधः — The Slaying of the Fourteen Demons Sent by Śūrpaṇakhā
शूर्पणखा रामाच्या आश्रमात येऊन चौदा राक्षसांना घेऊन येते व राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्याकडे त्यांना निर्देश करते; त्यामुळे गृहस्थ-तपस्वीच्या या पवित्र आश्रमावर थेट संकट येते. राम लक्ष्मणाला सीतेजवळ पहारा देण्यास सांगून स्वतः आक्रमक राक्षसांसमोर उभे राहतात. राम राक्षसांना सांगतात की ते दशरथांचे पुत्र असून वन्य आहारावर राहतात; ऋषींच्या आज्ञेने शस्त्र धारण करून तपस्व्यांना छळणाऱ्या दुष्टांचा नाश करण्यासाठी आले आहेत—अशी धर्म-न्यायाची भूमिका ते स्पष्ट करतात. राक्षस संख्याबळाचा गर्व दाखवून खराच्या क्रोधाची भीती घालतात व रामवधाची धमकी देतात. युद्धात ते भाले फेकतात; राम तितक्याच सुवर्णभूषित बाणांनी चौदाही भाले छेदून टाकतात. मग सूर्यप्रभ चौदा नाराच इंद्राच्या वज्रासारखे सोडतात; ते राक्षसांच्या वक्षस्थळात घुसून त्यांना उन्मळून पडलेल्या वृक्षांसारखे निर्जीव पाडतात. क्रोध व भयाने गर्जत शूर्पणखा खराकडे पळते; तेथे व्याकुळ होऊन कोसळते आणि राक्षसदळाच्या विनाशाची सविस्तर वार्ता सांगते—यामुळे अरण्यातील मोठा संघर्ष अधिकच तीव्र होतो.
खर-शूर्पणखा-संवादः | Khara and Surpanakha: Lament, Reproach, and the Janasthana Crisis
या सर्गात जनस्थानातील शूर्पणखेचा विलाप आणि खराचा संवाद वर्णन केला आहे. आपल्या बहिणीची विद्रूप अवस्था पाहून खर तिला विचारतो की, त्याच्यासारखा रक्षक असताना ती का रडत आहे. शूर्पणखा त्याला सांगते की, राम आणि लक्ष्मणाने पाठवलेल्या चौदा राक्षसांचा क्षणार्धात वध केला आहे, ज्यामुळे ती अत्यंत भयभीत झाली आहे. त्यानंतर शूर्पणखा खराला आव्हान देते आणि म्हणते की, जर त्याने दंडकारण्यातील 'राक्षस-कंटक' रामाचा वध केला नाही, तर ती त्याच्यासमोरच जीव देईल. ती खराच्या शौर्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते आणि म्हणते की, जर तो दोन मानवांना मारू शकत नसेल, तर त्याचे बळ व्यर्थ आहे. शेवटी, ती छाती बडवून आक्रोश करते, ज्यामुळे खराचा क्रोध अनावर होतो.
खरस्य सैन्योद्योगः — Khara Mobilizes the Janasthana Host
या सर्गात जनस्थानातील सैन्यउद्योग व आज्ञा-व्यवस्थेचे वर्णन येते. शूर्पणखेच्या तक्रारीमुळे राक्षसांमध्ये खर लज्जित होतो आणि अपमानातून उत्पन्न झालेला क्रोध व्यक्त करतो. राम हा केवळ मनुष्य आहे, म्हणून त्याचा वध करावाच, असा तो निर्धार जाहीर करतो. शूर्पणखा आनंदित होऊन पुन्हा त्याची स्तुती करते; तेव्हा खर सेनापती दूषणाला प्रतिकाराची तयारी करण्याची आज्ञा देतो. खराचे आदेश—व्याघ्रसदृश, दर्पिष्ठ व पराक्रमी राक्षसांना एकत्र करा; रथ सज्ज करा; धनुष्य-बाण, खड्ग, शक्ती व विविध प्रक्षेपास्त्रे यांचा साठा सिद्ध ठेवा. दूषण सूर्यवर्ण महारथ तयार असल्याचे कळवतो. ग्रंथात मेरूसमान त्या रथाचे सविस्तर वर्णन आहे—सुवर्णालंकार, वैडूर्यखचित उपकरणे, घंटा, ध्वज, तसेच मत्स्य, पुष्प, वृक्ष व दिव्य चिन्हे अशी मंगल कोरीव कामे। खर रथारूढ होऊन सैन्याला कूच करण्याचा आदेश देतो. चौदा हजार भयंकर राक्षस नानाविध आयुधे धारण करून निघतात. शेवटी सेना वेगाने पुढे सरकते, खऱ्याचा रथ दिशादिशांत गर्जना करीत धावतो, आणि यमसदृश, गारांसह मेघासारखा खर शत्रुवधासाठी अग्रसर होऊन जनस्थान-संघर्षाची निर्णायक तीव्रता सूचित करतो।
महोत्पात-लक्षणानि (Omens before Khara’s Assault)
या सर्गात जनस्थानातून निघालेल्या खराच्या राक्षस-सेनेपुढे क्रमाने महोत्पात दिसू लागतात—रक्तवर्ण जलवृष्टी, सूर्याभोवती परिवेष, राहुग्रास, केतुदर्शन, अकाली तारकांचा उदय, मासे-पक्ष्यांचे लपून बसणे, सरोवरांतील कमळे कोमेजून सुकणे, वारा नसतानाही धुळीचे उडणे, उल्कापात, भूमिकंप, तसेच सियार/गोमायू आणि गिधाडांचे भयसूचक आवाज। हे सर्व युद्धपूर्व दैवी संकेत राक्षसांच्या निकट विनाशाची सूचना देतात। तरीही बल-वीर्याच्या गर्वाने खर या निमित्तांना तुच्छ मानतो—“मी चिंता करीत नाही” असे म्हणत तो आपल्या शक्तीचे अतिशयोक्त वर्णन करतो; तारे पाडण्याची क्षमता आणि मृत्यूलाही मर्त्यधर्मात बांधून ठेवण्याची भाषा करतो। यानंतर देव-ऋषि-गंधर्व-सिद्ध-चारण युद्ध पाहण्याच्या इच्छेने एकत्र येतात व राघवाच्या विजयासाठी आशीर्वाद देतात; विमानस्थ देवता राक्षसवाहिनीला जणू आयुष्य संपलेलीच आहे असे पाहतात। सर्गाच्या शेवटी खर बारा वीरांनी वेढलेला आणि दूषण चार सेनानायकांसह, अचानक राम-लक्ष्मणांवर चाल करून येतो—ग्रह-मालांनी वेढलेल्या चंद्र-सूर्यासारखा।
उत्पातदर्शनं खरसैन्यसमागमश्च (Omens of calamity and the approach of Khara’s army)
या सर्गात खरा दण्डकारण्यातील आश्रमाकडे निघालेला असताना राम-लक्ष्मणांना अनेक महोत्पात दिसतात—रक्तधारा पाडणारे गाढववर्णी मेघ, पक्ष्यांचे विकृत कूजन, बाणांवर धूर दिसणे आणि बाहूंचे फडफडणे. तेव्हा श्रीराम लक्ष्मणाला नीतीचा उपदेश करतात—ज्ञानी पुरुषाने अनागत-विधान करावे, म्हणजे आपत्ती येण्यापूर्वीच संरक्षणाची व्यवस्था करावी. सीतेच्या रक्षणासाठी राम लक्ष्मणाला आज्ञा देतात की वैदेहीसह दुर्गम शैल-गुहेत आश्रय घ्यावा; लक्ष्मण धनुष्यबाण घेऊन तिला तेथे नेऊन प्रवेश करतो. इकडे राम कवच धारण करून महाधनुष्य उचलतात आणि प्रत्यंचेच्या नादाने दिशा भरून रणभूमीवर अढळ उभे राहतात. देव, गंधर्व, सिद्ध, चारण व ऋषी विमानांतून युद्धदर्शनासाठी येतात; गो-ब्राह्मण व लोककल्याणासाठी स्वस्तिवचन करून राघवाच्या विजयाची कामना करतात, तरीही ‘एक राम—चौदा हजार राक्षस’ असे म्हणत युद्धाचे आश्चर्य व्यक्त करतात. पुढे यातुधान-सेनेचा भयंकर गजर, ध्वज-कवच-आयुधांची सज्जता, दुंदुभीचा नाद व सिंहनादासारखा कोलाहल वर्णिला जातो; वनचर प्राणी पळून जातात. राम खरसैन्य युद्धाभिमुख पाहून क्रोध आवरून वधासाठी सज्ज होतात।
खरसेनासङ्ग्रामः — The Battle with Khara’s Host at the Hermitage
खर अग्रसेनेसह रामाच्या आश्रमाजवळ येऊन धनुष्य सज्ज, संयत क्रोधाने उभ्या असलेल्या श्रीरामांना पाहतो. राक्षसांचे मंत्री आपल्या नायकाभोवती जमतात आणि हल्ला सुरू होतो. राक्षसदल बाणांचा ‘वर्षाव’ करतात व शूल, मुद्गर, खड्ग, परशु, दगड, झाडे इत्यादी विविध शस्त्रांची झड लावतात; मेघ-परबतांच्या उपमांनी त्या प्रचंडतेचा ठसा उमटतो. श्रीराम ती वृष्टी धैर्याने झेलून प्रत्युत्तर देतात; जखमी होऊन रक्त वाहत असतानाही ते ढळत नाहीत—वज्राघात सहन करणाऱ्या पर्वतासारखे, ढगांनी झाकलेल्या संध्याकाळच्या सूर्याप्रमाणे। देव, गंधर्व, सिद्ध आणि महर्षी हजारोंनी वेढलेल्या एका वीराला पाहून हळहळ व्यक्त करतात; एकाकी धर्मरक्षणाचे नैतिक नाट्य अधिक तीव्र होते. मग श्रीराम युद्धाचा प्रवाह उलटवतात—सरळ वेगाने जाणारे शेकडो-हजारो बाण सोडतात, जे यमाच्या पाशांसारखे राक्षसांचे प्राण काढून घेतात. ते शत्रूंची धनुष्ये, ध्वज, कवचे, शिरे व अवयव छेदतात; सारथी, अश्वारोही, गजारोही आणि पायदळ यांचा संहार करून रणभूमी छिन्नविछिन्न देहांनी व तुटलेल्या शस्त्रांनी भरून टाकतात। उरलेले राक्षस खराकडे पळतात; दूषण त्यांना पुन्हा एकत्र करून सर्व दिशांनी हल्ला चढवतो. श्रीराम भीषण रणनाद करून गान्धर्वास्त्राचा प्रयोग करतात; दहा दिशा बाणांनी भरतात आणि आकाशात अंधार दाटल्यासारखा होतो. सर्गाचा शेवट संहाराच्या कठोर यादीसदृश वर्णनाने होतो—युद्धकथा आणि क्षात्रधर्माच्या नैतिक रंगभूमीचे काव्यात्मक नकाशण एकत्र घडवितो।
दूषणवधः (The Slaying of Dūṣaṇa and the Rout of Khara’s Host)
या सर्गात दूषण वध आणि खराच्या सैन्याच्या पराभवाचे वर्णन केले आहे. आपले सैन्य नष्ट होत असल्याचे पाहून दूषणाने पाच हजार राक्षसांना युद्धासाठी पाठवले. राक्षसांनी दगड, झाडे आणि शस्त्रांचा वर्षाव केला, ज्याला श्रीरामांनी आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी चोख प्रत्युत्तर दिले. रामाने दूषणाचे धनुष्य, घोडे आणि सारथी नष्ट केले. जेव्हा दूषण एक प्रचंड परिघ (लोखंडी गदा) घेऊन धावला, तेव्हा रामाने त्याचे दोन्ही हात कापून टाकले आणि तो हत्तीप्रमाणे खाली पडला. आकाशातून 'साधु साधु' असा जयघोष झाला. यानंतर महाकपाल, स्थूलाक्ष आणि प्रमाथी या सेनापतींनी हल्ला केला, ज्यांना रामाने यमसदनी पाठवले. रामाने एकट्याने चौदा हजार राक्षसांचा संहार केला, ज्यामुळे रणभूमी रक्त आणि मांसाच्या चिखलाने भरून गेली. शेवटी, आपल्या सैन्याचा नाश पाहून खर संतापला आणि इंद्राप्रमाणे रथात बसून रामाच्या दिशेने चालून आला.
त्रिशिरोवधः (The Slaying of Triśiras) — Araṇyakāṇḍa, Sarga 27
या सर्गात जनस्थानातील युद्धाचे वर्णन केले आहे. जेव्हा खर रामाकडे चाल करून जातो, तेव्हा राक्षस सेनापती त्रिशिरा त्याला थांबवतो आणि स्वतः रामाशी युद्ध करण्याची परवानगी मागतो. तो प्रतिज्ञा करतो की तो रामाचा वध करेल आणि खराला केवळ साक्षीदार म्हणून राहण्याची विनंती करतो. परवानगी मिळाल्यावर, त्रिशिरा चमकत्या रथावर आरूढ होऊन रामावर बाणांचा वर्षाव करतो. राम सुरुवातीला शांतपणे हल्ल्याचा सामना करतात, परंतु जेव्हा त्रिशिराचे तीन बाण त्यांच्या कपाळावर लागतात, तेव्हा ते संतप्त होतात. राम चौदा भयंकर बाणांनी त्याची छाती भेदतात आणि त्याचे चार घोडे व सारथ्याला मारून टाकतात. शेवटी, राम तीन तीक्ष्ण बाणांनी त्रिशिराची तिन्ही डोकी छाटून टाकतात. हे पाहून खर अत्यंत क्रोधित होऊन रामाच्या दिशेने अशा प्रकारे धावतो, जणू काही राहू चंद्राकडे झेपावत आहे.
खररामयुद्धम् — The Battle of Khara and Rama (Aranya Kanda, Sarga 28)
या सर्गात खरा आपल्या सैन्याचा संहार आणि दूषण व त्रिशिरा यांचा पाडाव पाहून भय व क्रोधाने श्रीरामाशी निर्णायक युद्धासाठी पुढे सरसावतो. तो घन बाणवृष्टी करून आकाश इतके भरून टाकतो की सूर्यही झाकल्यासारखा भासतो; नालीक, विकर्णी अशा विशेष शस्त्रांनी रामावर प्रहार करून तो पाशधारी यमासारखा भयावह दिसतो. राम थकला आहे असे समजून खरा हल्ला वाढवतो; धनुष्याच्या पकडीजवळून ते तोडतो आणि कवचावर घाव घालून ते गळून पडेल असे करतो. तेव्हा श्रीराम दुसरे महान धनुष्य सज्ज करून, अगस्त्य-परंपरेशी निगडित वैष्णव धनुष्य धारण करीत रणांगणात पुढे येतात. रणनीतीने राम प्रथम खऱ्याचा रथध्वज मोडतात; मग योक, घोडे, सारथी, दांडा व अक्ष अशी रथयंत्रणा क्रमशः निष्प्रभ करतात; खऱ्याचे धनुष्यही फोडतात आणि अखेरीस तेराव्या बाणाने निर्णायकरीत्या खऱ्यास विद्ध करतात. रथच्युत खरा गदा घेऊन भूमीवर उभा राहतो; देव व महर्षी विमानांतून येऊन रामाच्या धर्मयुक्त पराक्रमाची स्तुती करतात. हा अध्याय संयमित शौर्य, बाणवृष्टीतही स्पष्ट बुद्धी व नीती, आणि धर्मबलाला दिव्य साक्ष लाभते हा महाकाव्याचा पुनरावर्ती भाव अधोरेखित करतो।
अरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः (Sarga 29: Rama’s Admonition to Khara and the Shattering of the Mace)
या सर्गात निर्णायक शस्त्रविनिमयापूर्वी वाक्ययुद्धाचा तीव्र प्रसंग येतो. रथ हरपूनही गदा हातात घेऊन उभ्या असलेल्या खराला श्रीराम प्रथम संयत, उपदेशपर वाणीने समजावतात; पुढे कठोर अभियोगाच्या सुरात त्याचे अपराध उघड करतात. खराची हिंसा लोकविरुद्ध आहे असे सांगून, पापकर्माचे कर्मफल अटळ आहे हे प्रतिपादित करतात आणि घोर-पाप करणाऱ्यांचा अंत करणे हे राजधर्माचे कार्य म्हणून आपण त्याचे साधन आहोत असे घोषित करतात. श्रीराम स्पष्ट भविष्यवाणी करतात—सुवर्णप्रभ बाण खराच्या देहाला भेदतील; दंडकारण्यात ज्यांना त्याने छळले व भक्षण केले त्या धर्मनिष्ठ तपस्व्यांच्या मागेच तो जाईल. ज्यांना त्याने पीडा दिली त्या ऋषींनाच त्याचा पतनदृश्य पाहायला मिळेल—अशी प्रतिज्ञा राम करतात. खर मात्र तुच्छतेने उत्तर देतो—रामाचे बोलणे तो पोकळ गर्व मानतो आणि खरे शौर्य आत्मस्तुतीत नव्हे, कृतीत दिसते असे म्हणतो. तो स्वतःला पाशधारी अंतक (यम) समान मानून रामवधास आपणच पुरेसा आहोत असे ठासून सांगतो; सूर्यास्त जवळ असल्याने विलंबित युद्ध अनुचित आहे असे म्हणत तो वाणी थांबवतो. मग तो ज्वलंत गदा वज्रासारखी फेकतो; ती येताना वृक्ष-झुडपे जाळीत असल्यासारखी भासते, पण श्रीराम आकाशातच अनेक बाणांनी तिला रोखून तुकडे-तुकडे करतात. अशा रीतीने संकट निवळून रणात रामांचे स्पष्ट प्राबल्य दिसून सर्ग समाप्त होतो।
खरवधः — The Slaying of Khara (Janasthana Battle Climax)
या सर्गात जनस्थानातील संग्राम संवादांच्या काटेकोर मांडणीने व निर्णायक शस्त्रप्रयोगांनी कळसास जाऊन पूर्ण होतो. श्रीराम प्रथम बाणांनी खराची गदा मोडतात आणि स्मितपूर्वक त्याला तीक्ष्ण उपदेश देतात—खराचा गर्व उघडा पडतो, राक्षसांना धीर देण्याची त्याची वचने खोटी ठरतात; तो ब्राह्मण-प्रवर्तित यज्ञजीवनाचा सततचा विघ्नकर्ता असून त्याच्या भयामुळे ऋषी-मुनी भयाकुल होऊन आहुती देतात, असा धर्मदोषही स्पष्ट होतो। खर मात्र शिवीगाळ करून प्रत्युत्तर देतो आणि रामाचे वचन ‘मृत्युपाशा’मुळे विवेक हरपल्यासारखे मानून धाडसालाच निर्भयता समजतो. तात्पुरते शस्त्र शोधत तो एक प्रचंड शालवृक्ष उपटून फेकतो; राम बाणवृष्टीने तो चुरडून टाकतात आणि मग अग्निसदृश, ब्रह्मदंडासमान, इंद्रदत्त म्हणवला जाणारा बाण संधान करून खराच्या वक्षस्थळी घाव घालतात। वृत्र, बल, नमुची यांसारख्या उपमांनी खर भूमीवर कोसळतो. तेव्हा जमलेले राजर्षी व देव रामाच्या त्वरित विजयाचे स्तवन करतात आणि दंडकारण्यात धर्माचरण व यज्ञकर्म पुन्हा निर्भय झाले असे सांगतात. अखेरीस लक्ष्मण सीतेसह परत येतात; सीता अव्याहत रामाला आलिंगन देते, ज्यातून रणविजयाचा गृहस्थ व तपस्वीहिताशी संगम दिसून येतो।
अकम्पनवृत्तान्तः — Akampana Reports Janasthana; Ravana Plans Sita’s Abduction
या सर्गात बातमीपासून निर्णयापर्यंतची घडामोड झपाट्याने घडते. अकम्पन जनस्थानातून पळून लंकेत येतो व रावणाला सांगतो—राक्षसांचा पराभव, खर-दूषणांचा वध आणि श्रीरामांचे अद्भुत पराक्रम. तो रामांच्या बाणांचे वर्णन करतो—सुवर्णपक्षांसारखे, आणि पाचफणी सर्पांसारखे रूप धारण करणारे. रावण प्रथम क्रोधाने अविश्वास दाखवत प्रश्नोत्तरांनी तिरस्कार करतो; नंतर अधिक तपशील मागतो. अकम्पन विश्वव्यापी अतिशयोक्तीने रामांचे सामर्थ्य वाढवून सांगतो—नद्या थांबवणे, वारा व समुद्र आवरणे, आकाश-तारे ढवळून काढणे, जणू जगाचा संहार व पुनःसृष्टी करणेही शक्य. मग तो उपाय सुचवतो—सीता ही रामांची दुर्बलता; तिचे हरण केल्यास रामांचा निर्धार ढासळेल. रावण हा सल्ला मान्य करून पहाटे कृती करण्याचा निश्चय करतो आणि सूर्यप्रभ रथातून मारीचकडे जातो. मारीचाच्या आश्रमात अतिथिसत्कार होतो. रावण सीताहरणासाठी मदत मागतो; पण मारीच रामांना चिथावणे म्हणजे मृत्यूला आमंत्रण, असे सांगून पशु व रणभूमीच्या दीर्घ रूपकांनी सावध करतो. अखेरीस रावण तात्पुरता लंकेत परततो आणि अपहरणाची योजना अधिक दृढ होते.
अरण्यकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः — Śūrpaṇakhā’s Report to Rāvaṇa and the Panegyric of His Might
या सर्गात युद्धोत्तर प्रसंगातून कथा पुढील मोठ्या संघर्षाकडे वळते. शूर्पणखेने पाहिले की श्रीरामांनी एकट्यानेच खर, दूषण, त्रिशिरा आणि चौदा हजार राक्षसांचा संहार केला. ती मेघगर्जनेसारखा नाद करून भय व क्षोभाने व्याकुळ होऊन लंकेकडे धाव घेते. लंकेत ती रावणाला वैभवशाली सिंहासनावर विराजमान पाहते—राजचिन्हांनी अलंकृत, देवांशी झालेल्या संग्रामांतून प्राप्त भयंकर देहचिन्हांनी शोभित आणि अतिमानुष सामर्थ्याने संपन्न. वर्णन मुद्दाम स्तुतिपर आहे: दिव्यास्त्रांनीही अवध्यता, यज्ञविघ्न करण्याची शक्ती, कुबेरावर विजय व पुष्पकविमानाचे हरण, आणि वरदानाच्या तर्कानुसार ‘मनुष्यां’खेरीज सर्वांबद्दल निर्भयता—यांनी रावणाचा पराक्रम उंचावला जातो आणि त्याच वेळी त्याच्या मानवी हातून होणाऱ्या विडंबनात्मक दुर्बलतेची चाहूल दिली जाते. अखेरीस लक्ष्मणाने विकृत केलेली शूर्पणखा राक्षससभेत येऊन रावणासमोर कठोर व आरोपयुक्त भाषण सुरू करते. तिच्या वाणीने रावणाचे लक्ष राम व सीतेकडे वळते आणि मुख्य संकटाकडे नेणारी कारणसाखळी पुढे सरकते.
शूर्पणखाया रावणं प्रति नीत्युपदेशः (Surpanakha’s Political Admonition to Ravana)
अरण्यकांडातील ३३व्या सर्गात सभेचे दृश्य येते. दुःखाने व्याकुळ झालेली शूर्पणखा मंत्र्यांमध्ये आसनस्थ रावणासमोर येऊन दीर्घ नीतिपर उपदेश करते. ती त्याला विषयभोगांत मदमत्त, आवेगाने राज्यकारभार करणारा आणि स्वतःच्या राज्यातील उगवते धोकेही न ओळखणारा म्हणून धिक्कारते. तिच्या युक्तिवादाचा केंद्रबिंदू बुद्धिनिष्ठ राज्यनीती आहे—राजे गुप्तचरांद्वारे दूरचीही वार्ता जाणतात म्हणून ‘दूरदर्शी’ म्हणवतात; पण रावण ‘गुप्तचरविहीन’, कुमंत्रित आणि म्हणूनच जनस्थानातील आपत्तीपासून अनभिज्ञ आहे, असे ती ठणकावते. ती जनस्थानातील हानीचे वृत्त सांगते—रामाने एकट्यानेच खर-दूषणांसह चौदा हजार राक्षसांचा संहार केला. त्यामुळे ऋषींना अभय मिळाले, दंडकारण्यात शांती नांदली; परंतु जनस्थान उद्ध्वस्त झाले. पुढे ती राजधर्माची सामान्य नीती सांगते—कठोर, दानहीन, गर्विष्ठ, कपटी किंवा क्रोधी राजा शरणागतांची निष्ठा गमावतो; संकटात आपलेच लोकही हिंसक होऊ शकतात; आणि राज्यच्युत राजा सामर्थ्यवान असला तरी निरर्थक ठरतो. शेवटी ती जागरूकता, इंद्रियनिग्रह, कृतज्ञता, धर्मपालन आणि न्याय या राजगुणांचे स्तवन करते. रावण तिच्या सांगितलेल्या दोषांवर दीर्घ विचार करतो आणि पुढील कृतीसाठी नीतीने वळण घेतो.
आरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः — Śūrpaṇakhā Reports to Rāvaṇa; Rāma’s Might and Sītā’s Description
मंत्र्यांनी वेढलेल्या सभेत शूर्पणखेच्या कठोर उद्गारांनी रावण संतप्त झाला आणि त्याने शिस्तबद्ध प्रश्नांनी रामांविषयी विचारले—तो कोण आहे, रूपलक्षण कसे, पराक्रम किती, आणि ‘अभेद्य’ दंडकारण्यात कशासाठी आला आहे. शूर्पणखेने युद्धवृत्तांतासारखे उत्तर दिले—रामांचे धनुष्य इंद्रधनुष्याप्रमाणे, बाण वेगवान व सरळ उडणारे; त्यांच्यामुळे जनस्थानातील राक्षससेना क्षणात नष्ट झाली आणि खर-दूषणादी मारले गेले. हा संहार तिने वादळ-गारपिटीने पिकलेले पीक उद्ध्वस्त व्हावे तशी उपमा देऊन सांगितला. यानंतर ती सैनिकी माहितीवरून रावणाला प्रवृत्त करणाऱ्या सल्ल्याकडे वळली. लक्ष्मणाला रामाइतका पराक्रमी आणि रामाचा ‘उजवा हात’ असे वर्णिले. सीतेचे चंद्रमुखी, सुवर्णवर्णा, शुभलक्षणा आणि दिव्योपमा देऊन स्तवन केले. शेवटी ती चिथावणी देत म्हणाली—सीतेचे वधू म्हणून अपहरण कर, राम-लक्ष्मणांचा वध कर, आणि राक्षसांचे हित साध. तसेच राम स्त्रीवध करण्यास संकोच करतात—म्हणूनच मी वाचले—हा संयम लक्षात घेऊन युक्ती करावी, असेही तिने सूचित केले.
मारीचाश्रमगमनम् (Ravana’s Journey to Maricha’s Hermitage)
या सर्गात रावणाचा संतापातून विचारपूर्वक कृतीकडे झालेला प्रवास दिसतो. शूर्पणखेचा अंगावर काटा आणणारा वृत्तांत ऐकून तो मंत्र्यांपासून औपचारिकरीत्या दूर होतो, गुण-दोष व बलाबलाचा विचार करतो आणि गुप्तपणे यानशाळेत जाऊन रथ जुंपण्याची आज्ञा देतो. पुढे दशशीर्ष, विंशतिभुज, श्वेत छत्र-चामरधारी, सुवर्णकुंडलभूषित रावणाचे राजसी-भयावह रूप घन विशेषणांनी व मेघ-विद्युत् उपमांनी उभे केले आहे। त्याची रथयात्रा जणू समुद्रकिनारी अरण्यप्रदेशाचे निरीक्षणच—समुद्रालगत पर्वत, कमळतळी, वेदीयुक्त आश्रम, चंदन-अगरूची सुगंधी वने, किनाऱ्यावर वाळत घातलेले मोती, शंख-प्रवाळ, सुवर्ण-रौप्याचे ढिग; तसेच धान्य, स्त्रिया आणि युद्धोपयोगी पशूंनी समृद्ध नगरे। मध्ये ‘सुभद्रा’ नावाच्या वटवृक्षाचा प्रसंग येतो—गरुडाने हत्ती व कासव वाहताना ज्याची फांदी मोडली, ऋषींचे रक्षण झाले आणि पुढे गरुडाने इंद्रभवनातून अमृत आणण्याचा निश्चय केला। समुद्राच्या पलीकडील तीरावर जाऊन रावण एकांत पवित्र आश्रमात पोहोचतो व मारीचाला तपस्वी रूपात पाहतो—मृगचर्म व वल्कलधारी, नियताहारी, संयमी। मारीच विधिपूर्वक अतिथिसत्कार करून लंकेची वार्ता व रावणाच्या तातडीच्या आगमनाचे कारण विचारतो; रावण आपला हेतू सांगण्यास सिद्ध होतो आणि सर्ग सल्ला व कटकारस्थानाच्या उंबरठ्यावर संपतो।
मारीचप्रलोभनम् / Ravana Solicits Maricha’s Aid (Golden Deer Stratagem)
या सर्गात रावण शेवटचा उपाय म्हणून मारीचाकडे जाऊन स्वतःला “दुःखी” दाखवतो आणि त्याच्या सामर्थ्याचा आश्रय घेऊन मदत मागतो. तो जनस्थानातील संहार सांगतो—खर, दूषण, त्रिशिरा आणि चौदा हजार राक्षस मानव रामाने मारले—आणि मग सूड योग्य ठरावा व धोका कमी भासावा म्हणून रामाची निंदा करून बोलतो। योजना स्पष्ट आहे—मारीचाने तेजस्वी सुवर्णमृगाचे रूप धारण करून रामाच्या आश्रमासमोर सीतेच्या नजरेत फिरावे, त्यामुळे सीता त्याला पकडण्याची विनंती करील आणि राम-लक्ष्मण सीतेपासून दूर जातील। त्या एकांतात रावण “राहू जसा चंद्रप्रभा झाकतो” तसा सीतेचे अपहरण करील आणि नंतर शोकाकुल रामावर प्रहार करण्याचा विचार करतो। शेवटी रामाचे नाव ऐकताच मारीच भयाने थरथरतो—तोंड कोरडे पडते, नजर स्थिर होते—आणि तो आदरपूर्वक सत्याधिष्ठित सल्ला देऊन रावणाला रामाच्या पराक्रमाची व या योजनेतील घोर संकटाची जाणीव करून देतो।
मारीचोपदेशः — Maricha’s Counsel to Ravana (On Rama’s Dharma and the Peril of Abduction)
अरण्यकांडातील सत्तेचाळीसाव्या सर्गात रावणाचा सीताहरणाचा हेतू ऐकून महाप्राज्ञ व वाक्यविशारद मारीच त्याला नीती-धर्माचा कठोर पण हितकारी उपदेश करतो. तो प्रथम सांगतो की गोड बोलणे सर्वांना जमतं; पण जे हिताचे असून ऐकायला अप्रिय वाटू शकते, असे वचन बोलणे व ऐकणे दोन्ही दुर्मिळ आहे. पुढे तो रावणाच्या राज्यकारभारातील दोष दाखवतो—अविचाराने धाव घेणे, विश्वासार्ह गुप्तचरांचा अभाव आणि कामवशता; असा राजा स्वतःचा, आप्तांचा आणि राज्याचाही नाश करतो. यानंतर मारीच श्रीरामांचे धर्ममूर्त स्वरूप उलगडतो—ते न क्रूर, न अज्ञ; जितेंद्रिय, सत्यनिष्ठ आणि मर्यादेत अढळ आहेत. त्यांचा वनवासही राज्यलोभ वा भोगलालसेमुळे नाही; दशरथाच्या सत्यप्रतिज्ञेचे रक्षण आणि कैकेयीच्या वचनाचे पालन म्हणून त्यांनी तो स्वेच्छेने स्वीकारला. मग तो प्रभावी रूपकांनी धाक दाखवतो—जसा सूर्यापासून प्रकाश वेगळा होत नाही, तशी सीता रामापासून वेगळी होऊ शकत नाही; राम अप्रवेश्य अग्नीप्रमाणे आहेत, ज्याच्या ज्वाळा बाण आहेत आणि ज्याचे इंधन धनुष्य व खड्ग आहे. तो सावध करतो की रणांगणात रामाच्या नजरेस पडणे म्हणजे मृत्यूसमान; म्हणून मंत्र्यांशी, विशेषतः विभीषणाशी सल्लामसलत करून, बल-गुण व हित-अहित तौलनिक विचारूनच पाऊल टाकावे. दक्षिणी पाठातील पुनरुक्ती उपदेशाची शिकवण अधिक ठसवते आणि त्याकडे दुर्लक्ष केल्यास अनिवार्य विनाश सूचित करते.
अष्टत्रिंशः सर्गः — मारीचोपदेशः (Maricha’s Warning and the Memory of Rama’s Power)
या सर्गात मारीच स्वतःचा अनुभव सांगून रावणाला कठोर इशारा देतो. तो दंडकारण्यात पूर्वी ‘हजार हत्तींच्या बळासारखा’, मेघश्याम तेजस्वी व शस्त्रधारी भयङ्कर होऊन ऋषी-मुनींचा भक्षण करीत असे, हे अतिशयोक्त वर्णनासह स्मरतो. पुढे विश्वामित्रांच्या यज्ञरक्षणकाळातील रामपराक्रम आठवतो—चंद्रासारखा उजळ, तरुण, तपस्वीसदृश साध्या वेषात, शांतचित्त राम यज्ञवेदिकेचे रक्षण करीत उभा होता. मारीचाने यज्ञवेदिकेवर आक्रमण करताच रामाने न डगमगता धनुष्य चढवून तीक्ष्ण बाण सोडला; त्याने मारीच शंभर योजन दूर समुद्रात फेकला गेला. रामाने त्याचा वध केला नाही, पण त्याचे साथी राक्षस नष्ट झाले. या प्रत्यक्ष अनुभवानुसार मारीच रावणाला परदारा-हरणापासून परावृत्त करतो, सीतेमुळे लंकेचा विनाश होईल असे भाकीत करतो, आणि पापी संगतीचा संसर्ग दाखवतो—सर्पकुंडातील माशांसारखे नाश होतो. स्मृती, धर्मनीती आणि राजदृष्टी यांचा संगम करून हा सर्ग थेट प्रतिबंधक उपदेश देतो.
एकोनचत्वारिंशः सर्गः (Aranyakanda 39): राक्षसस्य रामत्रासवर्णनम् / The Demon’s Account of Rama-Fear
या सर्गात मारीच रावणाला आपला जुना अनुभव सांगतो. तो सांगतो की, पूर्वी त्याने दोन साथीदारांसह प्राण्याचे रूप घेऊन दंडकारण्यात प्रवेश केला होता आणि ऋषींच्या यज्ञात विघ्न आणून पाप केले होते. तिथे त्याने राम, सीता आणि लक्ष्मणाला पाहिले. रामाला केवळ एक सामान्य तपस्वी समजून मारीचाने तीक्ष्ण शिंगे असलेल्या प्राण्याच्या रूपात त्याच्यावर हल्ला केला. रामाने तत्काळ वज्रासारखे तीन बाण सोडले, ज्यामुळे मारीचाचे दोन्ही साथीदार मारले गेले, पण तो कसाबसा जीव वाचवून पळाला. त्या घटनेपासून मारीचाला रामाची इतकी भीती वाटते की त्याला आता प्रत्येक झाडामध्ये राम दिसतो. 'र' अक्षराने सुरू होणाऱ्या शब्दांचीही त्याला भीती वाटते. तो रावणाला सावध करतो की रामाशी वैर करणे म्हणजे स्वतःचा विनाश ओढवून घेणे होय, कारण राम साक्षात काळासारखा आहे.
मारीचोपदेश-प्रतिषेधः / Ravana Rejects Maricha’s Counsel and Orders the Golden Deer Deception
अरण्यकांडातील ४०व्या सर्गात मंत्र, राजधर्म आणि दडपशाही राज्यनीती यांचा नेमका विचार दिसतो. मारीच हितकारक व लोककल्याणकारी सल्ला देतो; पण रावण तो असा झिडकारतो की जणू मरणाची इच्छा असलेला औषध नाकारतो. तो कठोर, तुच्छतादर्शक वचनांनी ‘मंत्री-वाणी’चे नियम सांगतो—विचारल्यावरच, हात जोडून, मर्यादेत बोलावे—पण हाच शिष्टाचार तो उपयुक्त सत्य दाबण्यासाठी शस्त्रासारखा वापरतो. यानंतर रावण राजस्वरूपाचा सिद्धांत मांडतो—राजा पाच रूपांचा धारक आहे: अग्नी, इंद्र, चंद्र, वरुण आणि यम; म्हणजे तेज, पराक्रम, सौम्यता, आज्ञाधारकता निर्माण करणारे शासन आणि दंड-करुणा. म्हणून सर्व अवस्थांत राजाला मान द्यावा, असे सांगून तो आपले वर्चस्व प्रस्थापित करतो. मग तो मारीचाला आदेश देतो—रौप्य ठिपक्यांनी युक्त अद्भुत सुवर्णमृग होऊन रामाच्या आश्रमाजवळ सीतेसमोर प्रकट व्हावे आणि रामाला मोहून दूर नेावे. राम निघून गेल्यावर मारीचाने रामासारख्या स्वरात “हा सीते, हा लक्ष्मणा” अशी हाक मारावी, जेणेकरून सीतेच्या आग्रहाने लक्ष्मणही बाहेर पडेल. त्यानंतर रावण वैदेहीचे अपहरण करणार—जसे इंद्राने शचीला नेले—अशी योजना करतो. आज्ञापालनासाठी तो मारीचाला अर्धे राज्य देण्याचे आमिष दाखवतो; पण शेवटी तत्काळ मृत्यूची धमकी देऊन त्याला वश करतो. या सर्गाचा बोध असा की अहंकार, हट्ट आणि भय यांच्या अधीन झालेला सल्ला राजधर्माचा ऱ्हास घडवतो.
मारीचस्य रावणं प्रति नीत्युपदेशः (Maricha’s Counsel on Kingship and Ruin to Ravana)
अरण्यकाण्डातील ४१व्या सर्गात मारीच, स्वतःच्या हिताविरुद्ध असलेल्या राजाज्ञेने बाध्य होऊन, रावणाला कठोर नीत्युपदेश करतो. तो विचारतो—कोणाच्या सल्ल्याने तू असा आत्मघातकी मार्ग धरलास की ज्यामुळे पुत्र, राज्य आणि मंत्री यांचा नाश होईल? कामवश होऊन अधर्माकडे झुकलेल्या राजाला आवरण्यात जे सल्लागार अपयशी ठरतात, त्यांची तो तीव्र निंदा करतो. मारीच राजधर्म मांडतो—राजा हा धर्म व विजय यांचा मूलाधार आहे; म्हणून त्याचे रक्षण व योग्य मार्गदर्शन आवश्यक आहे. पण जो राजा उद्धट, वैरी आणि असंयमी आहे, तो राज्याचे सुशासन करू शकत नाही. तो दृष्टान्त देतो—खडतर मार्गावर मंद सारथ्यामुळे जसे वेगवान घोडे पडतात, तसे राजाच्या पतनात मंत्रीही पडतात; परदोषांमुळेही सज्जनांचा नाश होऊ शकतो; आणि क्रूर राजाच्या अधीन प्रजा फुलत नाही—जसे कोल्ह्याच्या राखणीत मेंढ्या सुरक्षित नसतात। शेवटी तो भविष्यवाणी करतो—मारीचच्या साहाय्याने जर तू सीतेचे अपहरण करशील, तर रावण, मारीच, लंका आणि राक्षस—कोणीही वाचणार नाही; राम प्रथम मारीचाचा वध करतील आणि लवकरच रावणाचाही. उपसंहारात तो म्हणतो—मृत्यूच्या जवळ असलेले लोक हितैषींनी दिलेला हितोपदेशही स्वीकारत नाहीत।
मायामृगप्रकरणम् (The Illusory Deer Episode: Ravana and Maricha at Rama’s Hermitage)
अरण्यकांडातील ४२व्या सर्गात रावणाच्या मायाप्रपंचाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी वर्णिली आहे. पूर्वी भीतीमुळे टाळाटाळ करणारा मारीच, रामाच्या दृष्टीस पडण्याच्या कल्पनेने व्याकुळ असूनही अखेर रावणाबरोबर जाण्यास मान्यता देतो. दोघे रत्नजडित रथात, गाढवासारख्या विकृत प्राण्यांनी जुंपलेल्या रथावरून नगर, वन, पर्वत, नद्या, जनपदे व पुरे ओलांडत दंडकारण्यात रामाच्या आश्रमाजवळ येतात; तो आश्रम केळीच्या झाडांनी वेढलेला असल्याचे वर्णन आहे. रावण रथातून उतरून मारीचाचा हात धरतो आणि त्वरित कार्यास आरंभ करण्याची आज्ञा देतो. मारीच मायेनं अत्यंत शोभिवंत हरिणरूप धारण करतो—कमलवर्ण कांती, इंद्रधनुष्याप्रमाणे शेपूट, रत्नखचित शिंगे, रौप्यबिंदूंचे ठिपके आणि खनिजरंगांची झळाळी. तो आश्रमद्वाराजवळ मुद्दाम इकडे-तिकडे फिरतो, कळपात मिसळतो, वर्तुळाकार उड्या मारतो आणि कोवळी पाने चरत राहतो; पण इतर प्राण्यांना इजा न करता आपला हिंसक हेतू लपवून ठेवतो. सीता कर्णिकार, अशोक व आंब्याच्या वृक्षांवरून फुले वेचत असताना त्या अभूतपूर्व रत्नमय हरिणाला पाहून विस्मय व स्नेहाने पाहात राहते. तो मायामृग जणू वनाला प्रकाशमान करतो—आणि रावणाच्या योजनेतील मुख्य मोहक आमिष सिद्ध होते।
मायामृगदर्शनम् (The Vision of the Illusory Deer)
आश्रमाजवळ फुले वेचत असताना सीतेला एक अद्भुत मृग दिसले. त्याच्या कुशींवर सुवर्ण-रजतछटा चमकत होत्या, देह जणू रत्नकणांनी नटलेला आणि चंद्रासारखा तेजस्वी भासत होता. मोहित होऊन सीतेने राम-लक्ष्मणांना बोलावले; वनातील अनेक प्राण्यांचे वर्णन करत ती म्हणाली की असे मृग तिने कधीच पाहिले नाही. ते जिवंत पकडून पुढे राजमहलातील अद्भुत शोभा करावी, किंवा त्याच्या अनुपम कातडीसाठी त्याचा वध करावा, अशी तिची विनंती होती. लक्ष्मणाला संशय आला. त्याने सांगितले की हे मायामृग आहे—मारीचाचा वेष; रत्नजडित असा प्राणी जगात संभवत नाही, हा नक्कीच कपट आहे. तरीही कातडीच्या सौंदर्यलोभाने सीता पुन्हा पुन्हा आग्रह धरू लागली. रामही त्या मृगाकडे आकृष्ट झाले; पण रक्षणधर्म पुढे ठेवून त्यांनी लक्ष्मणाला आज्ञा केली—आश्रमातच थांब, मैथिलीचे सतत रक्षण कर आणि जटायूची मदत घे. मग राम लवकरच ते मृग मारून किंवा पकडून आणीन असे म्हणत निघून गेले; हाच युक्तिपूर्ण विभाजन पुढील संकटाचा आरंभ घडवतो.
मारीचवधः — The Slaying of Maricha (Golden Deer Deception)
अरण्यकांडातील ४४व्या सर्गात मारीचाने मृगवेष धारण करून निर्माण केलेली माया आणि त्या मायेमुळे दृष्टी व अंतर कसे भ्रमित होते, याचे युक्तिपूर्ण वर्णन आहे. राम स्वर्णमुठीची तलवार बांधून, त्रिवक्र धनुष्य सज्ज करून व दोन तूणीर घेऊन त्या मोहक मृगाचा पाठलाग करतात. तो मृग वारंवार दिसतो व अदृश्य होतो, आणि रामांना आश्रमापासून फार दूर नेत राहतो; शरद्चंद्र जसा ढगांनी कधी झाकला जातो, कधी प्रकटतो—या उपमेने फसवणुकीचे दृश्य-तर्क ठसवले जाते। वृक्षसमूहातून मृग पुन्हा दिसताच राम त्याचा वध करण्याचा निश्चय करतात आणि ब्रह्मनिर्मित, सर्पफुत्कारासारखा निनाद करणारा बाण सोडतात. तो बाण मृगदेह भेदून मारीचाचे हृदय विदीर्ण करतो; तेव्हा तो कृत्रिम मृगरूप टाकून विशाल राक्षसदेह धारण करतो। मरणसमयी तो शेवटचा मानसिक डाव खेळतो—रामाचा स्वर अनुकरण करून “हा सीते, हा लक्ष्मणा” अशी हाक मारतो, जेणेकरून सीतेने लक्ष्मणाला पाठवावे आणि रावण एकांतात तिचे हरण करू शकेल. राम, लक्ष्मणाची पूर्वसूचना जाणूनही भय व तातडीने व्याकुळ होऊन दुसऱ्या मृगाचे मांस घेऊन जनस्थानाकडे धाव घेतात; हा सर्ग पाठलागातून येऊ घातलेल्या अनर्थाकडे कथेला वळण देतो।
सीतया लक्ष्मणप्रेषणम् — Sita urges Lakshmana to seek Rama (The crisis of the ‘distressed voice’)
वनात रामाच्या स्वरासारखा करुण आर्तनाद ऐकून सीता अत्यंत व्याकुळ होते आणि लक्ष्मणाला त्वरित जाऊन रामाची स्थिती जाणून येण्याची आज्ञा देते. लक्ष्मण मात्र सीतेला एकटी सोडण्यास नकार देतो; राम अजेय आहेत—देव, गंधर्व, मनुष्य, पशु वा राक्षस कोणालाही त्यांना जिंकणे शक्य नाही, असे तो सांगतो. तो असेही सुचवतो की हा आक्रोश मायेने निर्माण केलेला, गंधर्वनगरासारखा भासही असू शकतो. सीतेचे भय पुढे आरोपात बदलते. लक्ष्मणाचा विलंब तिला दडलेला द्वेष वाटतो; ती भरताशी संगनमताचा संशय घेते आणि सीतेविषयी कामभावनेचीही सूचक टीका करते; पण लगेचच रामाप्रती आपली अढळ पतिव्रता निष्ठा प्रतिज्ञांनी व्यक्त करते. लक्ष्मण प्रथम संयम राखतो, नंतर कठोर वचनांची निंदा करून वनाला साक्षी करतो आणि वनदेवतांना सीतेच्या रक्षणाची प्रार्थना करून रामाकडे जाण्याचा निश्चय करतो. तो भयंकर अपशकुन व पुनर्मिलनाची अनिश्चितता सांगतो; सीता रामाविना प्राणत्यागाची धमकी देत रडते आणि शोकाने स्वतःला आघात करते. लक्ष्मण तिला धीर देऊन प्रणाम करतो व वारंवार मागे वळून पाहत रामाच्या दिशेने निघून जातो.
रावणस्य परिव्राजकवेषेण सीतासमीपगमनम् (Ravana Approaches Sita Disguised as a Mendicant)
या सर्गात सीतेच्या कठोर वचनांनी दुखावला तरी लक्ष्मण रामाच्या कल्याणचिंतेने त्वरेने निघून जातो; त्यामुळे जनकनंदिनी सीता एकटीच राहते. हाच अवसर साधून रावण ‘अंतरप्रेप्सु’ होऊन परिव्राजक/भिक्षु/द्विजाचा वेष धारण करतो—काषाय वस्त्र, शिखा, छत्र, उपानह, दंड आणि कमंडलु-पात्र घेऊन—आणि सीतेजवळ येतो. त्याच्या उग्र तेजाचे संकेत वनप्रकृतीही देते: वृक्ष थरथरतात, वारा थांबतो, आणि गोदावरी भयाने स्तब्ध झाल्यासारखी दिसते. सीतेला पाहताच रावण देवी, अप्सरा, लक्ष्मी, रती इत्यादी उपमांनी तिची स्तुती करून तिचे रूपवर्णन विस्ताराने करतो. पुढे ‘अरण्यात वास योग्य नाही’ असे उपदेशरूप बोलून नगरातील भोग-समृद्धीचा प्रस्ताव सूचित करतो आणि ‘तू कोण, कुणाची’ अशा प्रश्नांनी परिचय मागतो. अतिथिसत्कारधर्म पाळून सीता त्याला ब्राह्मण समजून आसन, पाद्य व भोजन देऊन पूजते; तिच्या सौम्य वाणीचे निरीक्षण करून रावण बलपूर्वक हरणाचा निश्चय करतो. अखेरीस सीता राम-लक्ष्मणांची वाट पाहत वनाकडेच पाहते, पण ते दिसत नाहीत—हा सर्ग सीताहरणाची तात्काळ भूमिका उभी करतो.
सीतारावणसंवादः — Ravana Reveals Himself; Sita Affirms Rama’s Dharma
या सर्गात रावण परिव्राजक (भिक्षुक) रूप धारण करून वैदेहीशी ओळख पटविणारा संवाद करतो. अतिथिधर्माची मर्यादा पुढे करून तो प्रश्न विचारतो; सीता आपली ओळख सांगते—जनकाची कन्या, श्रीरामाची पत्नी—आणि वनवासाचा क्रम वर्णन करते: अभिषेकाचा संकल्प, कैकेयीचे दोन वर, रामाचा निर्भय स्वीकार, आणि लक्ष्मणाचे निष्ठावान सहगमन. मग ती ‘अतिथी’ला विश्रांतीचे आमंत्रण देते, राम वन्य अन्नसामग्री घेऊन परत येईल अशी अपेक्षा ठेवून—अपहरकर्त्यालाच विडंबनात्मक आतिथ्य। सीता जेव्हा त्याचे नाव, गोत्र व प्रयोजन विचारते, तेव्हा तो वेष टाकून स्वतःला रावण—राक्षसाधिपती, लंकेश्वर—म्हणून जाहीर करतो. लंकेचे वैभव सांगून तो राणीपद, सेवक-सेविका, उपवने व भोगविलास देण्याचे आमिष दाखवतो. सीता धर्मयुक्त, काव्यात्म कठोर वाणीने त्याला नाकारते. ती रामाचे सत्य, संयम व शरण्य नेतृत्व यांचे स्तवन करते आणि उपमांनी रावण-राम यांतील अंतर दाखवते—कोल्हा व सिंह, खाच व समुद्र, शिसे व सुवर्ण यांसारखे। रावणाची इच्छा अशक्य व आत्मविनाशक आहे असे ती ठामपणे सांगते. तिच्या तीव्र भाषणानंतर सीतेचे अंग थरथरते; आणि रावण आपला वंश, सामर्थ्य व पराक्रम सांगून धाक अधिक वाढवतो।
रावणस्यात्मप्रशंसा लङ्कावर्णनं च — Ravana’s Self-Praise and the Description of Lanka
या सर्गात सीतेच्या पूर्वीच्या धिक्काराने रावण उघडपणे क्रुद्ध होतो—भ्रुकुटी आवळून, वाणी तीक्ष्ण करून—आणि भय व प्रलोभन यांची मिश्र नीती अवलंबतो. तो प्रथम आपली ओळख व कुलगौरव सांगून स्वतःला कुबेराचा सावत्र भाऊ म्हणतो; माझ्या क्रोधाने देव व सर्व प्राणी पळतात, कुबेरानेही आपले स्थान सोडले, असे गर्वाने सांगतो. पराक्रमाने पुष्पक विमान मिळविले, अशीही बढाई मारतो. नंतर तो स्थान-वर्णनाच्या आधारे सीतेला भुलवू पाहतो—समुद्रापलीकडील तेजस्वी, सुदृढ दुर्गांनी संरक्षित लंका; भयंकर राक्षसांनी परिपूर्ण नगरी; शुभ्र प्राकार, सुवर्णमय अंतःपुरे, रत्नजडित द्वारे, वाहने व पशुधन, गीत-वाद्यांचा निनाद आणि सदाफळ देणारी उद्याने—असा वनजीवनाच्या विरुद्ध वैभवशाली नगराचा चित्रपट उभा करतो. तो सीतेला सहवास व ऐश्वर्य देण्याची ऑफर करतो; रामाला ‘मर्त्य तपस्वी’ व राज्यविहीन म्हणत कमी लेखतो, आणि पुरूरवा–उर्वशीचा दृष्टांत देऊन नकार दिल्यास पश्चात्ताप होईल असे भय दाखवतो. अखेरीस सीता कठोर प्रत्युत्तर देते—कुबेराचे नाव घेऊनही अशुभ कर्माचा विचार करणे अयोग्य आहे; अशा अधर्म्य नेतृत्वाखाली रावणकुलाचा नाश निश्चित आहे. रामाची पत्नी पळविणे रावणासाठी असह्य व प्राणघातक ठरेल—माझ्यासारख्या स्त्रीचा अपमान केल्यानंतर अमृतही मृत्यू टाळू शकत नाही, असे ती ठामपणे सांगते.
सीताहरणम् — Ravana reveals his true form and abducts Sita
या सर्गात शब्दांनी दबाव टाकण्यापासून थेट बलपूर्वक हरणापर्यंतचा निर्णायक टप्पा दिसतो. सीतेचा ठाम प्रतिकार ऐकताच रावण करताल वाजवून भिक्षुकवेष टाकतो आणि भयंकर खरे रूप धारण करतो—सुवर्णाभरणे व रक्तवर्ण वस्त्रे परिधान करून, जणू मृत्यूसमान. तो प्रथम स्वतःची स्तुती करून मोह पाडू पाहतो—आपली जगप्रसिद्ध कीर्ती, इच्छेनुसार रूप धारण करण्याची शक्ती आणि अतिमानवी युद्धबळ सांगतो; नंतर रामाला वनात राहणारा निर्वासित मनुष्य, पशुपक्ष्यांमध्ये वसणारा म्हणून कमी लेखतो। विवाद लगेच कृतीत बदलतो. रावण सीतेचे केस व मांड्या पकडून तिला बलात् ओढतो, वनदेवतांना भयभीत करतो, गाढवांनी जोडलेला मायामय सुवर्णरथ बोलावून सीतेला त्यावर बसवतो. आकाशमार्गे नेत असताना सीता राम-लक्ष्मणांना आर्त हाक मारते, काळ व कर्मफलाची आठवण करून देते, आणि जनस्थानातील वृक्ष, पर्वत (माल्यवान, प्रस्रवण) व गोदावरी नदी यांना साक्षी करून अपहरणाची वार्ता पोहोचवण्याची विनंती करते। त्यानंतर तिला जटायु दिसतो. ती त्याला विनवते की राम व लक्ष्मणांना सर्व तपशील अचूक सांगावा. अशा रीतीने पुढील शोध व पाठलागासाठी अत्यावश्यक अशी साक्ष्य-परंपरा स्थापन होते।
जटायुरुपदेशः — Jatāyu Confronts Rāvaṇa (Ethical Admonition and Challenge)
अरण्यकांडातील पन्नासाव्या सर्गात जटायू आर्त हाक ऐकून तत्काळ रावणाला वैदेही सीतेला घेऊन जाताना पाहतो. वृक्षशिखरावरून गृध्रराज स्वतःचा परिचय सत्यसंश्रय—सनातन धर्माशी निष्ठावान रक्षक—असा करून देतो; सीता ही श्रीरामांची धर्मपत्नी आहे असे सांगून तिचे अपहरण हे राजधर्म व लोकसंरक्षणाच्या मर्यादांचे घोर उल्लंघन आहे असे ठामपणे मांडतो. तो स्पष्ट करतो की राजा हा पुण्य-पापाचा मूळ स्रोत असतो; त्याचे आचरणच प्रजेसाठी धर्म-अर्थ-काम यांचे मानदंड ठरते. जटायू रावणाच्या चंचल व पापबुद्धीची निर्भर्त्सना करतो आणि दुष्टचित्तासोबत समृद्धी टिकत नाही असा इशारा देतो. तो विचारतो—रामाने तुझा कोणता अपराध केला, विशेषतः खराचा वध हा खराच्या स्वतःच्या अतिक्रमणाचा परिणाम होता. पुढे तो कठोर प्रतिषेध करतो—सीतेला सोड, नाहीतर विनाश अटळ; हे कृत्य जणू विषारी साप बांधणे किंवा मृत्यूचा फास अधिक घट्ट करणे आहे. अखेरीस जटायू राम-दशरथांचे प्रियकार्य करण्यासाठी प्राण देण्यासही सिद्ध असल्याचे सांगून रावणाला युद्धाचे आव्हान देतो आणि प्रतिज्ञा करतो—मी तुला रथातून असा ओढून काढीन, जसा देठावरून फळ तोडतात.
जटायुरावणयुद्धम् (Jatayu’s Combat with Ravana)
अरण्यकांडातील ५१व्या सर्गात जटायु आणि रावण यांच्यात आकाश-भूमी व्यापून टाकणारे दीर्घ युद्ध उभे राहते. जटायूच्या धर्मयुक्त धिक्काराने रावणाचे “वीस डोळे” क्रोधाने जळजळतात; तो बाणांचा वर्षाव करतो. जटायु पंखांनी शस्त्रे उधळून लावतो, नखांनी धनुष्ये मोडतो, कवच फाडतो आणि रावणाच्या रथाचे उपकरण—जुतेले पशू, छत्र, चामरे व सारथी—यांचा नाश करतो. या वेगवान संग्रामात नीतिवचनही गुंफलेले आहे. जटायु रावणाला बजावतो की रामपत्नीचे अपहरण हा चोराचा मार्ग आहे, स्वतःहून केलेले “विषपान” आहे; ते तुला मृत्युपाशात बांधील. युद्धात क्षणभर रावण सीतेला मांडीवर घेऊन पडतो; अनेक जीव जटायूच्या पराक्रमाची प्रशंसा करतात. पण वृद्ध पक्ष्याची थकवा पाहून रावण पुन्हा उडू लागतो. अखेर संतप्त रावण तलवारीने जटायूचे पंख व पाय छाटतो. रक्तबंबाळ जटायु प्राणांतिक अवस्थेत भूमीवर कोसळतो; सीता धावून येऊन त्याच्याजवळ विलाप करते. रावण निघून जातो, परंतु जटायूचा त्याग हा धर्माचा साक्षीदार ठरतो आणि पुढे रामाला सत्य कळविणारा पुरावा बनतो।
सीताहरण-विलापः / The Lament at Jatāyu and the Abduction of Sītā
अरण्यकांडातील ५२व्या सर्गात सीताहरणानंतरचा तात्काळ प्रसंग आणि त्याचे विश्वव्यापी पडसाद वर्णिले आहेत. सीता रावणाने घायाळ करून पाडलेल्या गृध्रराज जटायूला पाहून अत्यंत शोकाकुल होऊन विलाप करते. ग्रंथात निमित्त-शकुन—अशुभ संकेत व पक्ष्यांचे भयकारी नाद—यांद्वारे सुख-दुःखापूर्वीच जाणवणारी चिन्हे प्रकट होतात, असे सूचित केले आहे. रावण सीतेला पकडताच ती राम-लक्ष्मणांना आर्त हाक मारते, वृक्षांना बिलगते; तरीही तिला बलपूर्वक आकाशमार्गे उचलून नेले जाते. हे कृत्य रावणाच्या ‘आत्मविनाशा’स कारणीभूत ठरेल, असे स्पष्टपणे सांगितले आहे. अधर्माच्या धक्क्याने निसर्गही व्याकुळ होतो—अंधार पसरतो, वारा थांबतो, सूर्य म्लान होतो; प्राणी करुण विलाप करतात, वन, सरोवरे, पर्वत आणि पशू शोकमग्न भासतात. सीतेच्या तेजस्विता व विस्थापनाचे काव्यमय उपमानांनी चित्रण आहे—मेघातील वीज, काळ्या ढगांनी झाकलेला चंद्र, देठाविना कमळ इत्यादी. तिचे अलंकार व पुष्पे गळून विखुरतात आणि अपहरणमार्गाची चिन्हे ठरतात. सर्वज्ञ भावाने ब्रह्मा हा प्रसंग पाहून ‘कार्य सिद्ध झाले’ असे म्हणतो; वनातील ऋषींना शोकाबरोबरच पुढील दिलासा जाणवतो, कारण रावणवध आता निकट आहे, हे त्यांना ठाऊक असते.
सीताविलापः रावणनिन्दा च (Sita’s Lament and Condemnation of Ravana)
या सर्गात रावण सीतेला आकाशमार्गेने घेऊन जात असताना सीतेची तात्काळ मानसिक घालमेल व नैतिक प्रतिक्रिया वर्णिली आहे. रावण आकाशात उंचावताना दिसताच ती भयभीत व व्याकुळ होते आणि त्याला थेट संबोधून न्यायनिष्ठ टीका करते—एकटी असताना परस्त्रीचे अपहरण करणे हे भ्याडपणाचे व अधर्माचे कृत्य; अशा कर्मामुळे लोकनिंदा व कुलकलंक होतो. ती जटायूच्या पतनाची आठवण काढून करुण विलाप करते—ज्याने तिच्या रक्षणासाठी प्राण अर्पिले—आणि त्या प्रसंगातून रावणाच्या पापाचे ठोस आरोप मांडते. पुढे तिचे शब्द लज्जाभाषेतून भविष्यवाणी-धमकीकडे वळतात: लक्ष्मणासह क्रुद्ध झालेला राम रावणाचा नाश करील; सैन्य असले तरी रावण राजकुमारांच्या दृष्टीसमोर टिकणार नाही, त्यांच्या बाणांचा “स्पर्श”ही सहन करू शकणार नाही. यानंतर मृत्युलक्षणे व परलोकदृश्ये येतात—यमपाश, वैतरणी, असिपत्रवन, काटेरी शाल्मली—रावणाच्या निकट विनाशाचे संकेत देणारी. सर्गाच्या शेवटी रावण थरथरणाऱ्या, झुंज देणाऱ्या राजकन्येला घेऊनच पुढे जातो; आणि सीतेचा विलाप कथेत धर्मसाक्षीसारखा अखंड निनादत राहतो.
सीताहरणोत्तरं लङ्काप्रवेशः — Sita’s Abduction and Ravana’s Entry into Lanka
या सर्गात सीताहरणाचा शेवटचा क्रम आणि त्यानंतरचा तात्काळ राजकीय परिणाम वर्णिला आहे. आकाशमार्गे नेली जात असताना वैदेही व्यर्थच संरक्षण शोधते आणि पर्वतशिखरावर उभे असलेले पाच श्रेष्ठ वानर पाहते. रामाला वार्ता पोहोचावी म्हणून ती युक्तीने आपले रेशमी उत्तरीय व दागिने त्यांच्या मध्ये टाकते; पण उड्डाणाच्या उन्मादात रावणाला ते दिसत नाही. रावणाचा प्रवास बाणासारखा वेगवान—वन, नद्या, पर्वत, सरोवरे ओलांडून तो वरुणालय समुद्रही पार करतो. सीताहरणाच्या विस्मयाने समुद्राच्या लाटा व जलचर स्तब्ध झाल्यासारखे भासतात; आकाशचारी चारण व सिद्ध अशुभ वाणी उच्चारतात—“हाच तुझा अंत.” लंकेत पोहोचून रावण सुबक रस्ते व पहाऱ्याने सुरक्षित प्रासादमार्गांतून अंतःपुरात जातो आणि शोकाकुल सीतेला हरमात बंद करतो. तो भयानक राक्षसी पहारेकरी नेमून आज्ञा देतो—अनधिकृत कोणी तिला पाहू नये; सीतेला हवी ती सुखसोय द्यावी; आणि जो कोणी तिच्याशी कठोर बोलेल त्याला मृत्युदंड. नंतर बाहेर येऊन पुढील डावपेच विचारात रावण आठ बलाढ्य राक्षसांना बोलावून त्यांचे सामर्थ्य गौरवतो व उजाड झालेल्या जनस्थानात पाठवतो—रामाविषयी गुप्तवार्ता मिळवा आणि त्याच्या वधासाठी सतत प्रयत्न करा. शेवटी सीता मिळाल्याच्या मोहजन्य आनंदात रावण दिसतो; पण तो नकळतच आपल्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारे वैर अधिक तीव्र करीत असतो।
रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Attempt to Allure Sita)
रावण आठ भयंकर व बलवान राक्षसांना पाठवून, विपरीत निर्णयाने स्वतःला ‘कृतकृत्य’ मानतो. मग तो सीतेला पाहण्यासाठी अंतःपुरात प्रवेश करतो. शोकाने व्याकुळ झालेली सीता वादळात बुडणाऱ्या नौकेसारखी, तसेच कळपापासून तुटलेली हरिणी जशी कुत्र्यांनी वेढली जाते तशी असहाय दिसते. रावण तिला बलपूर्वक लंकेतील वैभवशाली वास्तुसमूहातून नेत राहतो—प्रासाद, रत्नजडित स्तंभ, सुवर्ण तोरणे, हस्तिदंत व रौप्य खिडक्या, सुवर्ण जाळ्या, स्फटिक तळ, बावड्या व कमळतळी—आणि या भौतिक ऐश्वर्याचा प्रलोभनासाठी दबाव करतो. यानंतर तो आपल्या सैन्य-पराक्रमाची, सेवकसमृद्धीची व अभेद्य लंकेची गर्वाने बढाई मारतो; स्वतःला श्रेष्ठ म्हणत रामाला राज्यच्युत, साधा मनुष्य म्हणून कमी लेखतो. तो सीतेला आपल्या अंतःपुराची महिषी व लंकेची अधीश्वरी करण्याचे, कुबेराकडून घेतलेले पुष्पक विमान व विविध भोगवैभव देण्याचे आमिष दाखवतो. सीता मात्र मौन धारण करते; चंद्रासारखा मुख वस्त्राने झाकून अश्रू ढाळते, चिंतेने तिचे तेज म्लान होते. रावण आपल्या कृत्याला दैवमान्य ठरवून, अनेक मस्तकांनी तिच्या पायांशी नतमस्तक होतो—स्वतःच्या म्हणण्याच्या विरुद्ध वागून—आणि शेवटी मोहाने तिला ‘आपलीच’ समजतो; हेच त्याच्या अधर्मपतनाचे सूचक ठरते.
सीताया रावणनिन्दा — अशोकवनिकाप्रवेशः (Sita’s Rebuke of Ravana; Removal to the Ashoka Grove)
या सर्गात, रावणाने सीतेला उद्देशून केलेल्या भाषणांनंतर, शोकाकुल असूनही सीतेने अत्यंत निर्भयपणे त्याला उत्तर दिले. रावणाबद्दलचा तिरस्कार दर्शवण्यासाठी तिने आपल्या आणि त्याच्यामध्ये गवताची एक काडी (तृण) ठेवली. प्रभू रामाच्या कुळाचे आणि पराक्रमाचे वर्णन करत तिने रावणाला बजावले की त्याचा विनाश अटळ आहे आणि लवकरच लंका पोरकी होईल. ज्याप्रमाणे यज्ञवेदीला अपवित्र व्यक्ती स्पर्श करू शकत नाही, त्याप्रमाणे रावणाला आपल्याला स्पर्श करण्याचा अधिकार नाही, असे तिने ठणकावून सांगितले. सीतेचे हे कठोर शब्द ऐकून रावण संतापला. त्याने सीतेला विचार करण्यासाठी बारा महिन्यांची मुदत दिली आणि धमकी दिली की जर तिने त्याला स्वीकारले नाही, तर तो तिचे भक्षण करेल. त्यानंतर त्याने राक्षसींना सीतेला अशोकवनात नेण्याची आज्ञा दिली. वाघिणींच्या गराड्यात सापडलेल्या हरिणीप्रमाणे, राक्षसींच्या पहार्यात अशोकवनात नेल्यावर सीता अत्यंत दुःखी झाली, तरीही तिचे मन सतत पती रामाच्या चिंतनात मग्न होते.
मारीचवधोत्तरं रामस्य शङ्का-निमित्त-दर्शनं लक्ष्मण-निग्रहश्च (After Maricha’s Slaying: Omens, Anxiety, and Rama’s Rebuke of Lakshmana)
मृगरूप धारण केलेल्या कामरूपी राक्षस मारीचाचा राम वध करून तत्काळ जनस्थानाकडे परत निघतो. वाटेत घोर अपशकुन दिसू लागतात—कोल्ह्याचा भीषण आक्रोश, पशुपक्ष्यांचे भयग्रस्त वर्तन आणि रामाच्या डाव्या डोळ्याचे फडफडणे इत्यादी देहशकुन। राम या चिन्हांना राक्षसी कपटयोजनेचे द्योतक मानतो; मरणकाळी मारीचाने रामाचा स्वर अनुकरण करून लक्ष्मणाला सीतेपासून दूर नेण्यासाठी फसवणूक केली, असा त्याचा संशय दृढ होतो. भीती व शंका घेऊन जनस्थानास पोहोचल्यावर रामाची लक्ष्मणाशी भेट होते. लक्ष्मणाचा उदास चेहरा पाहून राम त्याला सीतेला एकटी सोडून राक्षसांनी भरलेल्या अरण्यात येण्यासाठी कठोर शब्दांनी धारेवर धरतो. या संवादातून धर्मसंकट उभे राहते—लक्ष्मणावर विश्वास ठेवण्याची गरज आणि सीतेच्या रक्षणाविषयीची तातडीची भीती यांत रामाचे मन हेलकावत राहते. अध्यायाचा बोध असा की माया-छल, कर्तव्याचा भ्रम आणि प्रतिकूल परिस्थिती रक्षणव्रतांना तडा देऊन अपरिवर्तनीय हानीची नांदी घडवतात।
सीतावियोगे रामस्य विलापः — Rama’s Lament and Inquiry on Sita’s Disappearance
अरण्यकाण्डातील ५८व्या सर्गात लक्ष्मण वैदेही (सीता) शिवाय आश्रमात परतलेला पाहून राम अत्यंत शोकाकुल होतात. ते प्रथम तात्काळ विचारतात—“सीता कुठे आहे?” आणि पुढे विलाप करत म्हणतात की सीतेविना जीवनच अशक्य आहे. यानंतर राम कारण-परिणामाचा विचार करून भीती व्यक्त करतात—खरवधाचा सूड घेण्यासाठी क्रूर राक्षसांना संधी मिळाली आहे, आणि सीतेला एकटी सोडणे हेच त्या संकटाचे दार उघडणारे ठरले. ते असा अंदाजही करतात की कुणीतरी त्यांच्या आवाजाची नक्कल करून “लक्ष्मण” अशी हाक मारली असावी; त्यामुळे सीता घाबरली आणि लक्ष्मणाला निघावे लागले. रामांचे बोलणे शोक, आरोप आणि शोधक तर्क यांत हेलकावत असले तरी, त्यातून तपासासाठी शक्य तितके संकेतही मिळतात. शेवटी राम-लक्ष्मण तातडीने जनस्थानाकडे परततात आणि आश्रम तसेच सीतेच्या वावराच्या जागा व्याकुळ होऊन शोधतात. रिकामी कुटीच चिंता निश्चिततेत बदलते आणि सीता-अन्वेषणाची कथा सुरू होते.
अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Maricha’s Mimic Cry and the Rama–Lakshmana–Sita Confrontation
या सर्गात वनातून ऐकू आलेल्या कपटपूर्ण आर्तहाकेनंतरची तात्काळ घडामोड वर्णिली आहे. मृगाचा पाठलाग करून परत येताना श्रीरामांना सीतेविना येणारा लक्ष्मण दिसतो; त्यांच्या अंगी दारुण निमित्ते प्रकट होतात आणि मनात संशय व भय दाटते. लक्ष्मण सांगतो—मी सीतेला स्वेच्छेने सोडले नाही; “हा सीते, हा लक्ष्मणा, मला वाचवा” असा रामस्वरासारखा आवाज ऐकून सीता भय व स्नेहाने व्याकुळ होऊन मला जाण्यास भाग पाडू लागली. लक्ष्मण तिला समजावतो की राम अजेय आहेत आणि हा राक्षसांचा मायावी अनुकरणध्वनी आहे. पण घबराटीने भ्रमित झालेली सीता लक्ष्मणावर अपवित्र हेतूचा आरोप करते आणि भरतासह राज्यकारस्थानाची शंका देखील व्यक्त करते; लक्ष्मणाची अनिच्छा तिला छुप्या वैरासारखी भासते. क्रोधाने लक्ष्मण आश्रमातून बाहेर पडून रामांना सर्व सांगतो; ते आज्ञाभंग करून सीतेला एकटी सोडल्याबद्दल त्याला कठोर शब्दांनी धिक्कारतात. शेवटी राम सत्य उलगडतात—तो मृग राक्षस मारीच होता; रामाच्या बाणाने जखमी होऊन त्याने रामाचा स्वर नकल करून लक्ष्मणाला दूर नेले. या कपटामुळे सीता असुरक्षित राहिली.
सीतान्वेषणविलापः (Rama’s Lament and Search for Sita)
या सर्गात सीतेच्या अनुपस्थितीनंतरचा रामाचा तात्काळ मानसिक धक्का आणि शोक उलगडतो. आश्रमाकडे परतताना त्याला वारंवार अशुभ शकुन दिसतात—विशेषतः डाव्या डोळ्याची फडफड, पाय अडखळणे आणि अंग थरथरणे—आणि तो त्यांना सीतेच्या कुशलतेवर आलेल्या संकटाचे संकेत मानतो. आश्रमात पोहोचून पर्णकुटी रिकामी दिसताच तो व्याकुळ होऊन परिसर तपासतो; ती कुटी हिवाळ्याने उजाडलेल्या कमळतळ्यासारखी भासते आणि आजूबाजूचे वन वाळलेल्या फुलांमुळे व खिन्न पक्षी-मृगांमुळे जणू रडत आहे असे वाटते. राम अपहरण, मृत्यू, लपून बसणे किंवा नेहमीप्रमाणे फल-मूल वेचायला जाणे—अशा परस्परविरोधी शक्यता मनात फिरवतो आणि मग उन्मत्तासारखा शोधात धाव घेतो. तो झाडोऱ्यांतून, खुणांमधून धावत कदंब, बिल्व, अर्जुन, ककुभ, तिलक, अशोक, ताळ, जांभूळ, कर्णिकार इत्यादी वृक्षांना साद घालून विचारतो; सीतेच्या पीतांबर, तिलकचिन्हे आणि पुष्पप्रियता यांशी जोडलेल्या काव्यात्मक उपमांनी तो हरिण, हत्ती आणि वाघालाही प्रश्न करतो. अखेरीस शोकाच्या अतिरेकाने तो क्षणभर सीता दिसल्यासारखा समजून तिला हाक मारत भटकत राहतो; येथे करुणारस कर्तव्य शिथिल न करता संकल्प अधिक दृढ करतो।
सीतान्वेषणारम्भः — The Search for Sita Begins
आश्रमकुटीत परतल्यावर श्रीरामांना वैदेही दिसत नाही. पर्णशाळा ओस, आसन-वस्त्रे विस्कळीत—घरगुती क्रम ढळल्याची ठळक चिन्हे दिसतात. ते सर्व दिशांनी शोध घेतात; तरी सीता न दिसल्याने राम करुण विलाप करीत वारंवार तिला हाक मारतात आणि कधी ती खेळकरपणे लपली असेल असे मानतात, तर कधी अपहरण किंवा हिंस्र पशूंचा अनर्थ अशी भीती मनात येते. शोक तीव्र होत आत्मदोषारोप व निराशेत बदलतो; वियोगात प्राणत्यागाचीही भाषा त्यांच्या मुखातून निघते—क्षणभर विवेक ढवळून निघतो. तेव्हा लक्ष्मण धर्मबुद्धीने स्थैर्य देत त्यांना धीर देतात—सीता नदीस्नानास गेली असेल, वनात कुठे लपली असेल किंवा स्नेहपरीक्षा करीत असेल—अशा शक्यता सांगून तात्काळ दोघांनी मिळून शोध सुरू करण्यास उद्युक्त करतात. मग दोन्ही बंधू वन, पर्वत, गुहा, शिखरे, नद्या, सरोवरे व कमळतळी यांत क्रमाने, पद्धतशीर शोध घेतात; तरी सीतेचा पत्ता लागत नाही. या सर्गात विलापाची भावप्रवणता आणि शोधाची शिस्तबद्ध प्रक्रिया यांचा संगम होऊन कथा वैयक्तिक दुःखातून संघटित अन्वेषणाकडे वळते।
सीतावियोगे रामविलापः (Rāma’s Lament in Separation from Sītā)
या सर्गात सीतेच्या अचानक अदृश्य होण्याने रामाच्या मनावर झालेला तात्काळ मानसिक धक्का आणि धर्मसंकट स्पष्ट होते. धर्मात्मा, कमललोचन राम सीतेला न दिसल्याने क्रमबद्ध विलाप करतात; वनातील वेली-पानांत क्षणभर तिची छाया दिसल्यासारखी होऊन, ती जणू खेळकरपणे लपली आहे असे मानून तिला हाक मारतात. पुढे हा कोमल स्मरणभाव तपासक भयात बदलतो. राक्षसांनी तिला भक्षण केले किंवा अपहरण केले, असा राम निष्कर्ष काढू लागतात; हरिणांच्या कळपातील अश्रुपूर्ण नजर त्यांना निसर्गाची साक्ष वाटते. लोकापवाद व नैतिक चिंता त्यांना छळते—जग मला ‘निर्वीर्य’ व ‘निर्दय’ म्हणेल; अयोध्येला परतल्यावर जनकांच्या प्रश्नांना कसे सामोरे जावे—आणि सामाजिक-धार्मिक परिणामांची असह्यता ते आधीच जाणतात. यानंतर राम लक्ष्मणाला आदेश देतात—भरताच्या राज्यकारभाराबाबत योग्य मार्गदर्शन, कैकेयी-सुमित्रा-कौशल्या आदी राण्यांचे आदरपूर्वक संरक्षण, तसेच आपल्या मातेला सीतावियोगाचा सविस्तर वृत्तांत कळवणे. सर्गाच्या शेवटी लक्ष्मणाची भीती व व्याकुळता दिसून येते; सीताहरणामुळे नेतृत्वधर्म व कुटुंबकर्तव्य यांचा जो संकटकाळ उभा राहतो, तोच येथे प्रतिबिंबित होतो।
सीतावियोगे रामविलापः — Rama’s Lament in Separation from Sita
अरण्यकांडातील त्रेसष्टावा सर्ग सीतेच्या अदृश्य होण्याच्या तात्काळ मानसिक परिणामांवर केंद्रित आहे. प्रियावियोगाने राम शोक व मोहाने ग्रासले जातात; लक्ष्मणाचीही व्याकुळता दिसत असतानाही ते पुन्हा पुन्हा तीव्र निराशेत कोसळतात. ते स्वतःलाच दोष देतात, येणाऱ्या आपत्तींना कर्मफल मानतात आणि राक्षसांच्या हातून सीतेला देहपीडा किंवा मृत्यू झाला असेल या भीषण कल्पनांनी व्याकुळ होतात. त्याच वेळी वनातील घरगुती आत्मीयतेच्या स्मृती—शिळेवर बसलेली, हसत लक्ष्मणाशी बोलणारी सीता—त्यांच्या मनात उमटतात. यानंतर राम अनुमानाने शोधाचा विचार करतात—ती गोदावरीकाठी गेली असेल, कमळे तोडायला गेली असेल, किंवा फुललेल्या वनात शिरली असेल; पण “सीता एकटी जाणार नाही” असे म्हणत प्रत्येक शक्यता ते नाकारतात. मग सर्वसाक्षीप्रमाणे आदित्य व वायू यांना साकडे घालून विचारतात—ती अपहृत झाली का, मारली गेली का, किंवा कोणत्या वाटेने जाताना दिसली का. लक्ष्मण समयोचित उपदेश देतात—शोक सोडून धैर्य व उत्साहाने शोध घ्या; दृढनिश्चयी पुरुष कठीण कार्यातही खचत नाहीत. परंतु राम तो उपदेश टिकवू शकत नाहीत; त्यांचे धैर्य ढळते आणि ते पुन्हा गहन शोकात बुडतात—हा शोकच पुढील शोधकथेला चालना देणारा ठरतो.
गोदावरीतटे सीतान्वेषणम् — The Search for Sītā at the Godāvarī
अरण्यकांडातील ६४व्या सर्गात सीतावियोगाने राम अत्यंत खिन्न होतात आणि ‘सीता कमळे तोडायला गोदावरीकाठी गेली असावी’ या शंकेने लक्ष्मणाला तातडीने गोदावरीच्या तीर्थ-तटांची पाहणी करण्यास सांगतात. लक्ष्मण सर्व ठिकाणी शोध घेतो; पण कुठेही प्रतिसाद मिळत नाही. मग राम स्वतः नदीजवळ जाऊन गोदावरीला प्रश्न करतात; गोदावरी रावणाच्या भयाने मौन धारण केल्याप्रमाणे वर्णिली जाते. रामांचा शोक हळूहळू क्रोधात बदलतो. सीतेविना जनक आणि आपल्या मातेसमोर आपण कसे उभे राहू, असे ते व्याकुळ होऊन म्हणतात आणि गोदावरी, जनस्थान व प्रस्रवण पर्वत सर्वत्र शोध घेण्याची प्रतिज्ञा करतात. तेव्हा हरिणे जणू साक्षीदारासारखी अंगविक्षेपाने दक्षिण/दक्षिण-पश्चिम दिशा दाखवतात; लक्ष्मण त्याला अपहरणमार्गाचा संकेत मानतो. त्या दिशेने जाताना पडलेल्या फुलांची वाट दिसते—राम ती वैदेहीला घालण्यासाठी दिलेली फुले म्हणून ओळखतात; संघर्षात ती उधळली गेल्याचे सूचित होते. राम प्रस्रवणाला जिवंत रक्षकासारखे संबोधून क्रोधात पर्वत व नदीचा नाश करण्याची धमकी देतात. पुढे मोठे राक्षसी पाऊलखुणा, सीतेच्या घाईगडबडीच्या पावलांचे ठसे, आणि युद्धाचे अवशेष—तुटलेले धनुष्य, भाते, रथाचे तुकडे, छत्र, कवच, सेवकांचे चिन्ह व रक्तासारखे डाग—यांतून अपहरणाचा ‘पुरावा-नकाशा’ उभा राहतो. सर्गाचा शेवट रामांच्या प्रलयकारी घोषणेत होतो: देवांनी सीतेला परत न आणल्यास, ते बाणांनी विश्वव्यवस्थाच उलथवून टाकतील—धर्मयुक्त शोक आणि अनियंत्रित क्रोध यांतील तीव्र ताण दाखवत.
रामक्रोधवर्णनम् — Lakshmana’s Counsel to the Enraged Rama
या सर्गात सीताहरणानंतर लगेचच रामांच्या मनःस्थितीचे आणि धर्मबुद्धीच्या कसोटीचे तीव्र काव्यचित्रण येते. शोकाने कृश व व्याकुळ झालेले राम वारंवार सज्ज धनुष्याकडे पाहतात आणि तप्त निःश्वास सोडतात; त्यांचा क्रोध प्रलयाग्नीप्रमाणे, जगत्-अंती रुद्र/शिव जसा तसा, असे वर्णिले आहे—व्यक्तिगत दुःख जणू विश्वविघातक शक्तीचे रूप धारण करते। रामांचा हा अभूतपूर्व रोष पाहून लक्ष्मण हात जोडून, कोरड्या कंठाने, श्रद्धा व संयम राखून उपदेश करतात. ते म्हणतात—आपली स्वाभाविक धैर्य-शांती व लोकहितकारी वृत्ती सोडू नका; एका अपराध्यासाठी सर्व लोकांचा नाश करणे अयोग्य आहे, आणि राजाने केवळ दोषीलाच दंड द्यावा, हाच राजधर्म। लक्ष्मण रणचिन्हे—तुटलेला रथ, रक्त, खुरांचे व चाकांचे ठसे—पाहून हे सैन्ययुद्ध नसून एकल संग्राम असावा असा निष्कर्ष काढतात. मग ते कृतीची दिशा देतात: समुद्र, पर्वत, अरण्ये, गुहा, नद्या, कमळतळी, तसेच देव व गंधर्वलोकांपर्यंत सर्वत्र अखंड शोध घेऊन अपहर्त्याचा शोध लावा. शेवटी ते क्रमशः उपाय—साम, विनय, दूतनीती, आणि ते निष्फळ ठरल्यास प्रचंड बलप्रयोग—अशी धर्माधिष्ठित संकटातील वाढती नीती मांडतात।
लक्ष्मणोपदेशः — Lakshmana Consoles Rama on Fate, Fortitude, and Right Action
अरण्यकांडातील ६६व्या सर्गात सीतावियोगाच्या तीव्र दुःखाने राम “अनाथासारखे” विलाप करीत मोहग्रस्त होतात व क्षणभर कर्तव्यच्युत, असहाय दिसतात. तेव्हा लक्ष्मण प्रेमाने रामांचे पाय दाबून आणि धीर देणाऱ्या वाणीने त्यांना सावरतात; त्यांच्या अंतःकरणातील विवेक पुन्हा जागवतात. लक्ष्मण दृष्टांत देऊन सांगतात—सूर्य-चंद्रालाही ग्रहण लागते; महापुरुष व देवताही दैवाच्या (भाग्याच्या) अधीन असतात; इंद्रादि देवांमध्येही न्याय व त्याचा प्रतिघात चालतो असे ऐकिवात आहे. म्हणून सत्यदर्शी नेतृत्व करणाऱ्या रामांना असा शोक शोभत नाही; बुद्धीने शुभ-अशुभाचा विचार करून स्थिर, विवेकयुक्त कृती केली तरच इष्ट फल मिळते. ते रामांची अगाध बुद्धी स्मरून म्हणतात—हाच उपदेश रामांनी पूर्वी लक्ष्मणाला दिला होता; शोकाने फक्त ज्ञान “झोपवले” आहे. शेवटी ते नीती सांगतात—दैवी व मानवी सामर्थ्याचा विचार करून अंधाधुंद विनाश करू नका; पापी शत्रूची नेमकी ओळख करून त्यालाच मुळासकट उखडून टाका—आणि शोकाला शिस्तबद्ध कर्मात रूपांतरित करा.
जटायुवृत्तान्तः — Jatāyu’s Testimony and Rāma’s Grief
या सर्गात लक्ष्मण रामाला सांगतो की जनस्थानातील दुर्गम प्रदेश—पर्वतांचे कडे, गुहा, दऱ्या-खोऱ्या आणि भयाण अरण्य—हे सर्व क्रमाने, पद्धतशीर रीतीने शोधले पाहिजे; संकटात स्थैर्य हेच ज्ञानीजनांचे लक्षण आहे. राम या उपदेशाचा सार स्वीकारतो, तरी शोकातून उठलेला क्रोध जवळच राहतो आणि तो सज्ज धनुष्य घेऊन शोधात फिरतो. तेव्हा रक्ताने माखलेला, पडलेला, पर्वतासारखा भासणारा जटायु त्यांना दिसतो. राम प्रथम त्याला गिधाडरूप राक्षस समजून मारण्यास उद्यत होतो; पण जटायु कष्टाने बोलून भ्रम दूर करतो—रावण सीतेला घेऊन गेला; तिला वाचवण्यासाठी मी युद्ध केले, त्याचा रथ, धनुष्य व भाता नष्ट केला, सारथी मारला; अखेरीस त्याने माझे पंख छाटले. हे ऐकून रामाचा शोक द्विगुणित होतो. पित्याचा मित्र असलेल्या मरणासन्न जटायूला तो आलिंगन देऊन आपल्या दुर्दैवाचा विलाप करतो आणि शोकाने भूमीवर कोसळतो; तरीही जटायूप्रती पुत्रवत करुणा व धर्मानुरूप स्नेह टिकवून ठेवतो.
जटायुनिर्वाणसंस्कारः — Jatayu’s Final Testimony and Funeral Rites
अरण्यकांडातील ६८व्या सर्गात राम भयंकर राक्षसाने जमिनीवर पाडलेला जटायू पाहून लक्ष्मणाला संबोधतो. जटायूचा क्षीण श्वास व मंद स्वर पाहून राम तातडीने सीताहरणाचा वृत्तांत विचारतो—रावणाचा हेतू, रूप, कृत्ये व निवास. जटायू दुर्बल वाणीने सांगतो की प्रचंड वाऱ्यांसह मोठी माया पसरवून रावणाने सीतेचे अपहरण केले, तिला दक्षिण दिशेला नेले, आणि प्रतिकार केल्यावर माझे पंख छाटले। मृत्यू जवळ येताच जटायूची शुद्ध डळमळते; तरी तो एक निमित्त सांगतो—“विंदा” नावाच्या मुहूर्तात हे हरण झाले, ज्याचा फल असा की पती हरवलेले धन पुन्हा मिळवतो; हा संकेत रावणाला कळत नाही। तो रावणाची वंशपरंपराही सांगतो—विश्रवाचा पुत्र आणि वैश्रवण (कुबेर) याचा भाऊ—आणि राम अधिक विचारत असतानाच प्राण सोडतो। शोकाकुल राम नियतीची अटळता मनात धरून पशुपक्ष्यांतही धर्मगुणाचे कौतुक करतो व जटायूला दशरथासमान पूज्य मानतो। तो लाकूड मागवून विधिपूर्वक दाहसंस्कार करतो, मांसाहुती अर्पण करतो, पित्याप्रमाणे मंत्रोच्चार करतो; नंतर दोघे भाऊ गोदावरीत शास्त्रोक्त रीतीने तिलोदक अर्पण करतात। या संस्कारांमुळे जटायू शुभ गतीला पोहोचतो आणि राम-लक्ष्मण सीतेच्या पुनर्प्राप्तीसाठी दृढ निश्चयाने वनात अधिक आत प्रवेश करतात।
अयोमुखी-दर्शनम् तथा कबन्ध-प्रवेशः (Ayomukhi Encounter and the ظهور of Kabandha)
जटायूसाठी तर्पण व जलांजली अर्पण करून श्रीराम व लक्ष्मण सीतेच्या शोधार्थ घनदाट, भयावह वनातून पुढे जातात. मतंग ऋषींच्या आश्रमाजवळील क्रौञ्चारण्य प्रदेशात त्यांना पाताळासारखी खोल व सदैव अंधारलेली गुहा दिसते. तेथे राक्षसी अयोमुखी प्रकट होऊन लक्ष्मणाला पकडते व बलात् संगाची मागणी करते; लक्ष्मण संयत पराक्रमाने तिचे नाक, कान व स्तन छेदतो, तेव्हा ती पळून जाते. यानंतर ते अनवट, दुर्गम मार्गाने पुढे सरकतात. लक्ष्मण आपल्या देहात व परिसरात अशुभ निमित्ते—भुजा फडफडणे, अस्वस्थता, भयसूचक चिन्हे—सांगतो; तरी वञ्चुलक पक्ष्याचा आवाज तो संघर्षातील विजयाचा संकेत मानतो. तेवढ्यात प्रचंड गर्जना होते आणि कबन्ध नावाचा विकराळ राक्षस दिसतो—शिरोहीन, छातीवर ज्वलंत एक डोळा, पोटात तोंड—जो मार्ग अडवून पशू गिळतो व दोन्ही भावांना पकडतो. क्षणभर लक्ष्मण आत्मबलिदानाचा विचार मांडतो; पण श्रीराम त्याला धैर्य देऊन अजेय काळाची आठवण करून देतात व धर्मधैर्याने संकट सहन करण्याचा निश्चय करतात. मग कबन्ध त्यांना भक्ष्य समजून त्यांची ओळख विचारतो.
कबन्धवधः — The Severing of Kabandha’s Arms and the Opening of Dialogue
सर्ग ७० मध्ये कबंधाच्या बाहूंचे छेदन आणि संवादाचा प्रारंभ याचे वर्णन केले आहे. कबंध आपल्या लांब हातांनी राम आणि लक्ष्मणाला पकडतो आणि भुकेने व्याकुळ होऊन सांगतो की नशिबानेच त्यांना त्याचे अन्न म्हणून पाठवले आहे. यावर लक्ष्मण समयसूचकता दाखवत रामाला सल्ला देतो की, असहाय्यपणे मरण्यापेक्षा त्वरित कृती करणे आवश्यक आहे. जेव्हा तो राक्षस त्यांना खाण्यासाठी आपले तोंड उघडतो, तेव्हा देश आणि काळाचे भान असलेल्या दोन्ही भावांनी तलवारी उपसल्या; रामाने त्याचा उजवा हात आणि लक्ष्मणाने डावा हात खांद्यापासून तोडला. एखाद्या ढगाप्रमाणे गडगडाट करत कबंध जमिनीवर कोसळला. रक्ताने माखलेल्या अवस्थेत त्याने त्या दोघांची ओळख विचारली. लक्ष्मणाने रामाचा परिचय इक्ष्वाकु कुळातील वीर म्हणून आणि स्वतःचा परिचय धाकटा भाऊ म्हणून करून दिला, तसेच सीतेच्या शोधाबद्दल सांगितले. त्यानंतर लक्ष्मणाने कबंधाला त्याच्या या विकृत रूपाचे कारण विचारले. इंद्राच्या वचनांचे स्मरण करून कबंध प्रसन्न झाला, कारण बाहू तुटल्यामुळे त्याच्या शापमुक्तीची वेळ जवळ आली होती, आणि त्याने आपली कथा सांगण्यास सुरुवात केली.
दनु-शापकथा तथा सीताहरण-प्रश्नः (Danu’s Curse Narrative and Rama’s Inquiry about Sita)
या सर्गात कबंध आपल्या शापाची कथा आणि पूर्वजन्माचा वृत्तांत सांगतो. तो सांगतो की तो दनुचा पुत्र असून अत्यंत रूपवान होता, परंतु ब्रह्मदेवाकडून दीर्घायुष्याचे वरदान मिळाल्यावर अहंकाराने त्याने इंद्राला युद्धाचे आव्हान दिले. इंद्राच्या वज्राच्या प्रहाराने त्याचे डोके पोटात घुसले आणि ऋषी स्थूलशिरा यांच्या शापाने तो एक भयानक राक्षस बनला. त्याने सांगितले की जेव्हा राम त्याचे बाहू तोडून त्याचा दाह-संस्कार करतील, तेव्हाच त्याला त्याचे दिव्य रूप पुन्हा प्राप्त होईल. त्यानंतर रामाने सीतेच्या अपहरणाबद्दल विचारले. कबंधाने उत्तर दिले की सध्या त्याच्याकडे दिव्य दृष्टी नाही, परंतु दाह-संस्कारानंतर आपल्या मूळ रूपात आल्यावर तो त्या मित्राबद्दल (सुग्रीव) सांगेल जो तिन्ही लोकांचे ज्ञान ठेवतो आणि सीतेचा शोध घेण्यात मदत करू शकतो.
कबन्धमोक्षः—सुग्रीवमैत्र्युपदेशः (Kabandha’s Release and Counsel to Befriend Sugriva)
या सर्गात राम व लक्ष्मण कबंधाने पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे पर्वताच्या दरीकडे जाऊन चिता पेटवतात. लक्ष्मण मोठमोठ्या ज्वलंत काष्ठांनी चिता प्रज्वलित करतो; कबंधाचे विशाल, मेदासारखे शरीर हळूहळू जळते. दहन पूर्ण होताच कबंध पापमुक्त होऊन शुद्ध वस्त्रे व दिव्य माळा धारण केलेल्या तेजस्वी रूपात प्रकटतो आणि हंसयुक्त प्रकाशमान विमानात आरूढ होऊन आकाशातून रामाला संबोधतो. तो रामाचे वर्तमान दुःख काळाधीन कठीण अवस्था आहे असे सांगतो आणि जे दैवाने ठरले आहे ते केवळ इच्छेने बदलत नाही, असे बोध करतो. पुढे तो उपाय सांगतो—रामाने सुग्रीवाशी निष्कपट मैत्री करावी व अग्नीला साक्षी ठेवून दृढ सख्यबंध करावा. सुग्रीव हा ऋष्यमूक पर्वत व पंपा सरोवराजवळ राहणारा वानरेन्द्र असून, भाऊ वालीने त्याला हाकलून दिले आहे. कबंध सुग्रीवाचे गुण—सत्य, नम्रता, बल व बुद्धी—वर्णन करून त्याचा अवमान करू नये अशी सावधगिरी देतो. परस्पर लाभही स्पष्ट करतो: राम सुग्रीवाच्या कार्यात सहाय्य करील, आणि सुग्रीव वानरसैन्य व मार्ग-प्रदेशांचे तसेच राक्षसबहुल दुर्गम भागांचे ज्ञान वापरून सीतेचा शिस्तबद्ध शोध लावेल—ती मेरूशिखरावर लपली असो वा पाताळात, तरीही.
पम्पा-ऋष्यमूक-मार्गोपदेशः (Guidance to Pampa and Rishyamuka; counsel to befriend Sugriva)
या सर्गात कबंध सीता-प्राप्तीचा उपाय सूचित करून राम-लक्ष्मणांना अत्यंत शिस्तबद्ध प्रवासमार्ग व नीतीयुक्त सल्ला देतो. तो शुभ पश्चिमाभिमुख मार्गाचे वर्णन करतो—फुलांनी बहरलेली अरण्ये, खाण्यायोग्य फळे, आणि वनातील सुगंध-रस-नादमय वातावरण शोकशमनासाठी औषधासारखे उपकारक आहे असे सांगतो. पुढे तो पम्पा सरोवराकडे नेतो—मृदू तट, कमळ-कुमुद-उत्पलांनी शोभलेले जल, पक्षी, मासे व वन्यजीवांची समृद्धी यांचे वर्णन करत, संकटात लक्ष्मणाने अन्न-पाणी अर्पण करून केलेली सेवा ही संयमित सोबत व धैर्याची साथ आहे असे प्रतिपादित करतो. यानंतर उपदेश पवित्र भूगोलाकडे वळतो—मतंग-आश्रमप्रदेश, जिथे तपस्येमुळे माळा अक्षय राहतात; तेथे शबरी तपस्विनीचे निवासस्थान; आणि आश्रमरक्षणासाठी असा निषेध की हत्तीही त्या मर्यादेचे उल्लंघन करत नाहीत. कबंध ऋष्यमूक पर्वतही दाखवतो—दुर्गम, रक्षित आणि नैतिकदृष्ट्या निवडक, पापींना दंड देणारा. तेथे एक गुप्त गुहा व शीतल जलकुंड सांगतो, जिथे सुग्रीव आपल्या सहकाऱ्यांसह राहतो. अखेरीस कबंध तेजस्वी दिव्यरूप धारण करून आकाशमार्गे प्रस्थान करतो आणि स्पष्ट सल्ला देतो—रामाने सुग्रीवाशी मैत्री करावी; अशा प्रकारे मार्गदर्शन पुढे संधी-रणनीतीत रूपांतरित होते।
शबरी-आश्रम-प्रवेशः (Rama and Lakshmana at Sabari’s Hermitage)
कबंधाने सांगितलेल्या मार्गाने राम व लक्ष्मण पश्चिमेकडे पम्पा-सरोवर व मतंग-वनप्रदेशाकडे निघतात. पश्चिम तीरावर पोहोचून तेथील सुपीक भूमी व फळांनी लगडलेली झाडे पाहत ते शबरीच्या आश्रमात येतात. सिद्धांमध्ये पूज्य अशी तपस्विनी शबरी पाद्य, आचमनीय इत्यादींनी विधिपूर्वक त्यांचे आतिथ्य करते. राम तिला विचारतात—तपश्चर्येत विघ्ने तर नाहीत ना, क्रोध व भूक-तृष्णेवर संयम आहे का, मनःशांती आहे का, आणि गुरूसेवेचे फळ मिळाले का. शबरी सांगते—रामदर्शनानेच माझे तप पूर्ण झाले; जन्म कृतार्थ झाला आणि तुमच्या कृपेने अक्षय लोकांची प्राप्ती निश्चित आहे. मग ती त्यांना प्रसिद्ध मतंगवनातून नेत तपोबलाची चिरस्थायी चिन्हे दाखवते—अद्याप तेजस्वी वेद्या, मंत्रपूत जल व हविर्भाग, न कोमेजणारी फुले, सदैव ओलसर वल्कले, आणि केवळ संकल्पाने आलेल्या सात समुद्रांचे स्मरणचिन्ह. ‘पाहण्यास व ऐकण्यास योग्य’ सर्व काही दाखवून शबरी देहत्यागाची आज्ञा मागते. राम तिची भक्ती मान्य करून अनुमती देतात. शबरी योगमार्गाने आत्मदाह करून दिव्य अलंकारांनी विभूषित होत, ज्या ऋषींची तिने सेवा केली त्या पुण्यलोकात जाते; राम व लक्ष्मण तिच्या धर्मयुक्त वचनांवर व सिद्धीवर विस्मित होतात.
पम्पादर्शनम् — Vision of Lake Pampā and the Turn toward Sugrīva
शबरी आपल्या तपोमय तेजाने स्वर्गारोहण करते. तेव्हा श्रीराम महर्षींच्या प्रभावाचा विचार करून संयत पण तातडीच्या भावाने लक्ष्मणाला संबोधतात. दोघे भाऊ आश्रमातून निघून पवित्र पम्पा-सरोवराच्या प्रदेशाकडे जातात. या सर्गात पम्पेचे भू-पर्यावरणीय वर्णन प्रधान आहे—शीतल जल, स्फटिकासारखी स्वच्छता, मृदू झळाळती वाळू, लाल-श्वेत-नील कमळांची विविध वनराई, रम्य उपवने; तसेच आंबा, तिलक, अशोक, पुन्नाग, वकुळ, उद्दाल, धव, करवीर, कुंद इत्यादी वृक्ष-लतांची समृद्धी आणि मोर, पोपट व अनेक पक्ष्यांचा कलरव। रामांचे मन वारंवार पम्पेच्या सौंदर्याकडे ओढले जाते; पण तेच सौंदर्य सीतावियोगजन्य काम-शोक अधिक तीव्र करते. पुढे भूगोल रणनीतीशी जोडला जातो—पम्पातटी धातूंनी अलंकृत पवित्र ऋष्यमूक पर्वत आहे, जिथे वालीच्या भयाने सूर्यवंशीय सुग्रीव चार वानरांसह राहतो. सीतेच्या शोधाचे यश या मैत्रीवर अवलंबून आहे म्हणून लक्ष्मणाने सुग्रीवाकडे जावे, असा श्रीराम आदेश देतात. अखेरीस श्रीराम शोक संयमित ठेवूनही दृढ निश्चयाने पम्पेच्या कमळ-सरोवरात प्रवेश करतात आणि पुढील धर्म-राजकीय वळणाकडे वाटचाल करतात।
Araṇya Kāṇḍa centers on rājadharma—royal duty as protection—tested in the liminal space of the forest, where sages depend upon just power to preserve sacrificial and ascetic order. The book also exposes how kāma (unregulated desire) and ahaṅkāra (pride) corrode discernment: Śūrpaṇakhā’s desire ignites violence, and Rāvaṇa’s pride leads him to reject prudent counsel. Ethically, the Kāṇḍa juxtaposes Sītā’s steadfastness and Lakṣmaṇa’s counsel with the rākṣasa polity’s failure of governance, culminating in a tragedy that converts heroic protection into a rescue-quest.
Key episodes include: entry into Daṇḍakāraṇya and petitions of sages; slaying of Virādha; meetings with Śarabhaṅga, Sūtīkṣṇa, and Agastya; settlement at Pañcavaṭī; Śūrpaṇakhā’s encounter and retaliation; the Janasthāna war and the slaying of Khara, Dūṣaṇa, and Triśiras; Akampana’s report to Rāvaṇa; the Rāvaṇa–Mārīca counsel dialogue; the golden deer deception; Lakṣmaṇa’s departure; Rāvaṇa’s abduction of Sītā; Jatāyu’s battle and death; Rāma’s grief and search; liberation of Kabandha and guidance toward Sugrīva; meeting Śabarī and proceeding to Pampā.
The principal figures are Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa, whose forest life and separation define the narrative. Major antagonists include Śūrpaṇakhā (instigator), Khara/Dūṣaṇa/Triśiras (Janasthāna commanders), and Rāvaṇa (architect of the abduction), with Mārīca as the pivotal counselor-turned-agent of deception. Supporting dharmic voices include sages such as Śarabhaṅga, Sūtīkṣṇa, and Agastya; Jatāyu as the sacrificial defender; Kabandha as the liberated guide; and Śabarī as the devotional threshold figure leading into the next phase.
Structurally, Araṇya Kāṇḍa is the epic’s turning point: it moves the story from exile and protection (Bāla/Ayodhyā’s aftermath and forest settlement) into the central conflict that necessitates the later campaign. The Janasthāna battles draw Rāvaṇa’s attention, and Sītā’s abduction creates the motive force for the alliance-building and warfare of Kiṣkindhā and Sundara/Yuddha Kāṇḍas. The closing guidance—Kabandha’s directive toward Sugrīva and Śabarī’s hospitality—functions as a narrative bridge from personal loss to strategic coalition.
Araṇya Kāṇḍa teaches that power is accountable to protection (rājadharma), that desire and pride can precipitate systemic catastrophe, and that wise governance depends on respectful counsel and the capacity to heed it. It also models resilience after trauma: grief is neither denied nor indulged indefinitely, but transformed into purposeful action through counsel (Lakṣmaṇa) and guidance (Kabandha, Śabarī). Finally, Sītā’s moral firmness under coercion articulates an interior dharma that remains unbroken even when external security fails.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.