Sarga 7
राक्षसपरिषद्वाक्यम् — Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
युद्धकाण्ड
या सर्गात राक्षसांचे वृद्ध व शूर सभासद हात जोडून रावणाला संबोधतात. दरबारी आश्वासन आणि युद्धगर्व यांच्या साहाय्याने ते त्याचा निर्धार स्थिर करीत म्हणतात की समोरचे शत्रू ‘सामान्य’ आहेत, म्हणून राजाने मनात चिंता धरू नये; पण त्यांच्या बोलण्यात शत्रूविषयी सूक्ष्म राजकीय बुद्धीचा अभावही दिसून येतो. ते रावणाच्या पूर्वविजयांची उजळणी करतात—रसातळातील नागांचे दमन, वासुकी व तक्षक यांनाही वश करणे; कैलासावर कुबेराचा अपमान करून पुष्पकविमानाचे हरण; तसेच दानव मयाची कन्या मंदोदरी भयामुळेच मैत्री-रूपाने पत्नी म्हणून प्राप्त होणे। मधु इत्यादी दानवांवर विजय आणि ‘यमलोक-सागर’सदृश मृत्युमय संकटांत उतरूनही वर येण्याची युद्धोपमा देऊन ते रावणाची कीर्ती वाढवतात. शेवटी ते नीती सांगतात—महेश्वराची यज्ञाराधना करून दुर्लभ वर मिळवलेला, आणि पूर्वी इंद्राला जिंकून त्याला बरोबर घेऊन लंकेत प्रवेश केलेला इंद्रजित पाठवावा; तो वानरसेना नष्ट करील आणि रामालाही संहारण्यास समर्थ आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्युक्ताराक्षसेन्द्रेणराक्षसास्तेमहाबलाः ।ऊचुःप्रान्जलयःसर्वेरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।
राक्षसांचा राजा रावण असे म्हणाला असता, त्या महाबलाढ्य राक्षसांनी हात जोडून राक्षसेश्वर रावणाला उत्तर दिले.
Verse 2
द्विषत्पक्षमविज्ञायनीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलम् ।।।।
शत्रुपक्ष न ओळखता, नीतिबाह्य ते मूढ आहेत; हे राजन्, जरी त्यांच्या हाती परिघ, शक्ती, ऋष्टि, शूल, पट्टिश, खड्ग आणि तीक्ष्ण कुंत असले तरी।
Verse 3
इत्युक्ताराक्षसेन्द्रेणराक्षसास्तेमहाबलाः ।ऊचुःप्रान्जलयःसर्वेरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।द्विषत्पक्षमविज्ञायनीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।
राक्षसेंद्राने असे म्हटल्यावर, ते महाबलवान राक्षस—शत्रुपक्ष न ओळखणारे आणि नीतिबाह्य अल्पबुद्धी—सर्वांनी हात जोडून राक्षसेश्वर रावणास म्हणाले।
Verse 4
राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलम् ।।।।
हे राजन्, आमच्याकडे परिघ (लोखंडी दंड), शक्ति, ऋष्टि (भाला), शूल, पट्टिश, कुंतल इत्यादी आयुधे आहेत।
Verse 5
सुमहन्नोबलंकस्माद्विषादंभजतेभवान् ।त्वयाभोगवतींगत्वानिर्जिताःपन्नगायुधि ।।।।
आपले बळ इतके महान असताना आपण विषाद का धरता? आपण भोगवतीला जाऊन युद्धात पन्नग-नागांना पराभूत केले होते।
Verse 6
कैलासशिखरावासीयक्षैर्बहुभिरावृतः ।सुमहत्कदनंकृत्वावश्यस्तेधनदःकृतः ।।6.7.6।।
कैलासशिखरावर वसणारा, अनेक यक्षांनी वेढलेला धनद कुबेर—आपण महान संहार करून—आपल्या वशात केला होता।
Verse 7
समहेश्वरसख्येनश्लाघमानस्त्वयाविभो ।निर्जितःसमरेरोषाल्लोकपालोमहाबलः ।।।।
हे विभो! महेश्वराशी सख्य असल्याचा गर्व करणारा तो महाबली लोकपालही, रोषपूर्ण समरात, तुमच्याकडून जिंकला गेला।
Verse 8
विनिहत्यचयक्षौघान्विक्षोभ्यचविनिगृह्यच ।त्वयाकैलासशिखराद्विमानमिदमाहृतम् ।।।।
यक्षांच्या समूहांना ठार करून, त्यांना खळबळून टाकून व दाबून—तुम्ही कैलासशिखरावरून हेच विमान आणले।
Verse 9
मयेनदानवेन्द्रेणत्वद्भयात्सख्यमिच्छता ।दुहितातवभार्यार्थेदत्ताराक्षसपुङ्गव ।।।।
हे राक्षसपुंगव! दानवांचा अधिपती मय, तुमच्या भयामुळे व सख्य इच्छून, आपली कन्या तुमच्या पत्नीकरिता तुम्हाला दिली होती।
Verse 10
दानवेन्द्रोमधुर्नामवीर्योत्सिक्तोदुरासदः ।विगृह्यवशमानीतःकुम्भीनस्याःसुखावहः ।।।।
कुम्भीनसीला सुख देणारा, आपल्या पराक्रमाचा गर्व बाळगणारा आणि ज्याला जिंकणे कठीण होते, त्या दानवराज मधुलाही तुम्ही जिंकून वश केले.
Verse 11
निर्जितास्तेमहाबाहोनागागत्वारसातलम् ।वासुकिस्तक्षकःशङखोजटीचवशमाहृताः ।।।।
हे महाबाहो! तू रसातळात जाऊन नागांना जिंकलेस—वासुकी, तक्षक, शंख आणि जटी—आणि त्या सर्वांना आपल्या वशात आणलेस।
Verse 12
अक्षयाबलवन्तश्चशूरालब्धवराःपुनः ।त्वयासंवत्सरंयुद्ध्वासमरेदानवाविभो ।।।।
हे विभो! अक्षय, बलवान, शूर आणि वरप्राप्त दानवसुद्धा तुझ्याशी रणांगणात पूर्ण एक वर्ष युद्ध करीत राहिले।
Verse 13
स्वबलंसमुपाश्रित्यनीतावशमरिन्दम ।मायाश्चाधिगतास्तत्रबह्व्योवैराक्षसाधिप ।।।।
हे राक्षसाधिप, अरिंदम! त्यांनी स्वतःच्या बळाचा आधार घेतला तरी तू त्यांना वश केलेस; आणि तेथेच त्यांच्या कडून अनेक माया-विद्या प्राप्त झाल्या।
Verse 14
शूराश्चबलवन्तश्चवरुणस्यसुतारणे ।निर्जितास्तेमहाभागचतुर्विधबलानुगाः ।।।।
हे महाभाग! वरुणाचे पुत्र—शूर व बलवान, आणि चतुर्विध सेनेने युक्त—त्यांनाही तू रणात पराजित केलेस।
Verse 15
मृत्युदण्डमहाग्राहंशाल्मलिद्रुममण्डितम् ।कालपाशमहावीचिंयमकिंकरपन्नगम् ।।।।महाज्वरेणदुर्धर्षंयमलोकमहार्णवम् ।अवगाह्यत्वयाराजन्यमस्यबलसागरम् ।।।।जयश्चविपुलःप्राप्तोमृत्युश्चप्रतिषेधितः ।सुयुद्धेनचतेसर्वेलोकास्तत्रसुतोषिताः ।।।।
तू यमाच्या सागरासारख्या लोकात उतरला—जिथे मृत्युदंड महाग्राहासारखा होता, शाल्मली वृक्ष भयाण अलंकारासारखे उभे होते, काळाचा पाश उंच लाटेसारखा उसळत होता, आणि यमाचे किंकर सर्पसमूहासारखे पसरले होते।
Verse 16
मृत्युदण्डमहाग्राहंशाल्मलिद्रुममण्डितम् ।कालपाशमहावीचिंयमकिंकरपन्नगम् ।।6.7.15।।महाज्वरेणदुर्धर्षंयमलोकमहार्णवम् ।अवगाह्यत्वयाराजन्यमस्यबलसागरम् ।।6.7.16।।जयश्चविपुलःप्राप्तोमृत्युश्चप्रतिषेधितः ।सुयुद्धेनचतेसर्वेलोकास्तत्रसुतोषिताः ।।6.7.17।।
हे राजन्! महाज्वररूपी दुर्धर्ष शक्तीने अजेय असा यमलोकरूपी महासागर तू अवगाहून, यमाच्या सैन्याच्या सागरासारख्या बलाला समोर जाऊन पार केलेस।
Verse 17
मृत्युदण्डमहाग्राहंशाल्मलिद्रुममण्डितम् ।कालपाशमहावीचिंयमकिंकरपन्नगम् ।।6.7.15।।महाज्वरेणदुर्धर्षंयमलोकमहार्णवम् ।अवगाह्यत्वयाराजन्यमस्यबलसागरम् ।।6.7.16।।जयश्चविपुलःप्राप्तोमृत्युश्चप्रतिषेधितः ।सुयुद्धेनचतेसर्वेलोकास्तत्रसुतोषिताः ।।6.7.17।।
अशा रीतीने तुला विपुल जय मिळाला आणि मृत्यूसुद्धा जणू रोखली गेली; तुझ्या सुयुद्धामुळे तेथील सर्व लोक अत्यंत संतुष्ट झाले।
Verse 18
क्षत्रियैर्बहुभिर्वीरैःशक्रतुल्यपराक्रमैः ।आसीद्वसुमतीपूर्णामहद्भिरिवपादपैः ।।।।
शक्रतुल्य पराक्रम असलेल्या अनेक क्षत्रिय वीरांनी वसुमती भरून गेली होती—जणू ती महान वृक्षांनी परिपूर्ण झाली होती।
Verse 19
तेषांवीर्यगुणोत्साहैर्नसमोराघवोरणे ।प्रसह्यतेत्वयाराजन्हताःसमरदुर्जयाः ।।।।
त्यांच्या शौर्य, गुण आणि उत्साहात रणांगणात राघवही त्यांच्यासमान नव्हता; तरीही हे राजन्, तू बलपूर्वक समरात त्या दुर्जयांना पराभूत करून ठार केलेस।
Verse 20
तिष्ठवाकिंमहाराजश्रमे णतववानरान् ।अयमेकोमहाबाहुरिन्द्रजित्क्षपयिष्यति ।।।।
थांबा, महाराज—वानरशत्रूंवर व्यर्थ श्रम कशाला? हा महाबाहु इंद्रजित् एकटाच त्यांचा संहार करील।
Verse 21
अनेनहिमहाराजमहेश्वरमनुत्तमम् ।इष्ट्वायज्ञंवरोलब्धोलोकेपरमदुर्लभः ।।।।
कारण, महाराज, यज्ञाने अनुत्तम महेश्वराची उपासना करून याने असा वर मिळविला आहे, जो लोकी अत्यंत दुर्लभ आहे।
Verse 22
शक्तितोमरमीनंचविनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।गजकछपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम् ।।6.7.22।।रुद्रादित्यमहाग्राहंमरुद्वसुमहोरगम् ।रथश्वगजतोयौघंपदातिपुलिनंमहत् ।।6.7.23।।अनेनहिसमासाद्यदेवानांबलसागरम् ।गृहीतोदैवतपतिर्लङ्कांचापिप्रवेशितः ।।6.7.24।।
त्या ‘देवसागरात’ शक्ती-तोमर जणू मासे होते, विखुरलेल्या आतड्यांचे शैवाल होते; हत्ती कासवांसारखे दाट, आणि घोडे बेडकांसारखे भरलेले होते।
Verse 23
शक्तितोमरमीनंचविनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।गजकछपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम् ।।6.7.22।।रुद्रादित्यमहाग्राहंमरुद्वसुमहोरगम् ।रथश्वगजतोयौघंपदातिपुलिनंमहत् ।।6.7.23।।अनेनहिसमासाद्यदेवानांबलसागरम् ।गृहीतोदैवतपतिर्लङ्कांचापिप्रवेशितः ।।6.7.24।।
त्या विशाल सागरात रुद्र-आदित्य महाग्राह होते, मरुत-वसु महोरग; रथ-घोडे-हत्ती हेच जणू जलप्रवाह, आणि पदात्यांची प्रचंड गर्दी हेच त्याचे विस्तीर्ण पुलिन होते।
Verse 24
शक्तितोमरमीनंचविनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।गजकछपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम् ।।6.7.22।।रुद्रादित्यमहाग्राहंमरुद्वसुमहोरगम् ।रथश्वगजतोयौघंपदातिपुलिनंमहत् ।।6.7.23।।अनेनहिसमासाद्यदेवानांबलसागरम् ।गृहीतोदैवतपतिर्लङ्कांचापिप्रवेशितः ।।6.7.24।।
याने देवतांच्या सागरासारख्या बलास सामोरे जाऊन देवपतिं इंद्राला पकडले आणि त्यालाही लंकेत आणून नेले।
Verse 25
पितामहनियोगाच्चमुक्तःशम्बरवृत्रहा ।गतस्त्रिविष्टपम्राजन्सर्वदेवनमस्कृतः ।।।।
पितामह (ब्रह्मा) यांच्या नियोगाने मुक्त होऊन, शंबर-वृत्रसंहारक इंद्र, हे राजन्, सर्व देवांनी नमस्कार केलेला, त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे परत गेला।
Verse 26
तमेवत्वंमहाराजविसृजेन्द्रजितंसुतम् ।यावद्वानरसेनांतांसरामांनयतिक्षयम् ।।।।
म्हणून, हे महाराज, तू आपला पुत्र इंद्रजित याला त्वरित पाठव; तो रामासह त्या वानरसेनेला क्षयास नेईल।
Verse 27
राजन्नापदयुक्तेयमागताप्राकृताज्जनात् ।हृदिनैवत्वयाकार्यात्वंवधिष्यसिराघवम् ।।।।
हे राजन्, ही आपत्ती तर साध्या लोकांकडूनच आली आहे; तू ती मनात धरू नकोस—तू निश्चयच राघव (राम) याचा वध करशील।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s attempt to shape royal decision-making through flattery and selective precedent, minimizing the enemy and urging escalation by dispatching Indrajit—highlighting the ethical risk of counsel that prioritizes pride over accurate threat assessment.
The dialogue illustrates how power can become epistemically fragile: lacking nīti (political discernment), a court may confuse past victories and divine boons with guaranteed success, turning rhetoric into a substitute for strategic truth.
Key landmarks include Rasātala and Bhogavatī (subterranean nāga realms), Kailāsa (Kubera’s domain and the source of the vimāna), Laṅkā (the political-military center), and mythic Yama-loka imagery used to magnify Ravana’s martial reputation.