Sarga 49
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
युद्धकाण्ड
या सर्गात भीषण अस्त्रप्रहारानंतरची अवस्था वर्णिली आहे. रणभूमीवर श्रीराम व लक्ष्मण ‘शरबन्ध’—बाणांच्या जाळ्याने—बद्ध झालेले, रक्तस्राव होत असलेले आणि सर्पांसारखे दीर्घ श्वास टाकत पडलेले दिसतात. सुग्रीव व वानरसेना त्यांना वेढून शोकाने आक्रोश करतात. धैर्य व संयमाच्या बळावर श्रीराम पुन्हा शुद्धीवर येतात आणि लक्ष्मणाची दारुण दशा पाहून दीर्घ विलाप करतात. भाऊ नसताना जीवनाचे काय मोल, आणि लक्ष्मणाविना सीतेचा उद्धारही निष्फळ वाटतो, असे ते म्हणतात. कौसल्या, कैकेयी व सुमित्रेला हे वृत्त कसे सांगू, या विचाराने ते व्याकुळ होतात. स्वतःला हीन व पापी म्हणत धिक्कारतात; लक्ष्मणाची अढळ सौम्यता, चिथावणी दिली तरी कठोर न होणारा स्वभाव यांचे स्तवन करतात; तसेच त्याच्या पराक्रमाची कार्तवीर्य व इंद्राच्या आयुधांशी अतिशयोक्तीपूर्ण तुलना करून आठवण काढतात. नंतर श्रीराम सुग्रीवाला आज्ञा देतात—सेनेसह समुद्रापलीकडे परत जा; अङ्गद, नील व नल यांना अग्रभागी ठेव. ही आपत्ती दैवाधीन आहे, मनुष्य तिला ओलांडू शकत नाही; मित्रांनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, असे ते सांगतात. हे ऐकून वानर अधिकच रडतात. तेवढ्यात गदा हातात घेऊन विभीषण येतो; युद्धातील गोंधळामुळे वानर क्षणभर त्याला इंद्रजित समजून घाबरतात—युद्धकाळातील भ्रम व मनोबलाची नाजूकता दिसून येते.
Shlokas
Verse 1
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
दशरथपुत्र राम-लक्ष्मण भयंकर बाणांच्या जाळ्याने घट्ट बांधले जाऊन भूमीवर पडले होते; महान नागांसारखे दीर्घ श्वास टाकीत, रक्ताने भिजलेले होते। त्या महात्मा बंधूंना वेढून सुग्रीवासह सर्व श्रेष्ठ, महाबलवान वानरवीर शोकाने व्याकुळ होऊन उभे राहिले।
Verse 2
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
दशरथपुत्र राम-लक्ष्मण भयंकर बाणांच्या जाळ्याने घट्ट बांधले जाऊन भूमीवर पडले होते; महान नागांसारखे दीर्घ श्वास टाकीत, रक्ताने भिजलेले होते। त्या महात्मा बंधूंना वेढून सुग्रीवासह सर्व श्रेष्ठ, महाबलवान वानरवीर शोकाने व्याकुळ होऊन उभे राहिले।
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।
याच दरम्यान पराक्रमी राम पुन्हा शुद्धीवर आले. बाणांनी घट्ट बांधलेले व भेदलेले असूनही, स्थैर्य आणि अंतर्बलाच्या योगाने ते स्वतःमध्ये पुन्हा स्थिर झाले॥
Verse 4
ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् ।भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।
मग रक्ताने माखलेला, खाली कोसळलेला, घट्ट बांधलेला, दीनमुख भाऊ पाहून राम व्याकुळ झाले आणि विलाप करू लागले॥
Verse 5
किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा ।शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।
आज मी युद्धात पराभूत होऊन पडलेला माझा भाऊ पाहतो आहे; मग मला सीतेचा काय उपयोग, आणि जीवनाचाही काय उपयोग?॥
Verse 6
शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।
मर्त्यलोकी शोध घेतला तर सीतेसारखी स्त्री मिळू शकेल; पण लक्ष्मणासारखा भाऊ—अढळ सहाय्यक, परलोकापर्यंत साथ देणारा सचिव—कधीच मिळत नाही।
Verse 7
परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् ।यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।
जर सुमित्रेचा आनंदवर्धक लक्ष्मण खरोखर पंचत्वास गेला असेल, तर वानरांच्या पाहतापाहत मीही प्राणत्याग करीन।
Verse 8
किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् ।कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।
मी माता कौसल्येला काय सांगू, आणि कैकेयीला काय सांगू? तसेच पुत्रदर्शनाची आस लागलेल्या माता सुमित्रेसमोर मी कसा जाऊ?
Verse 9
विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव ।कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।
जर मी त्याच्याविना परत गेलो, तर पुत्रविहीन, थरथरणारी आणि कुररीसारखी आर्त रडणारी तिला मी कसे धीर देऊ?
Verse 10
कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् ।मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।
मी शत्रुघ्नाला आणि यशस्वी भरताला कसे सांगू—जो माझ्याबरोबर वनात गेला, त्याच्याविना मी परत आलो आहे?
Verse 11
उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया ।इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।
अरे! सुमित्रेचा उलाहना मी सहन करू शकणार नाही। मी इथेच हा देह त्यागीन; कारण मला जगण्याची उमेद उरलेली नाही।
Verse 12
धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।
धिक्कार असो मला—दुष्कृतकर्मी, अनार्याला! माझ्याच कारणाने लक्ष्मण पडला असून बाणांच्या शय्येवर प्राण गेलेल्यासारखा पडला आहे।
Verse 13
त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण ।गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।
लक्ष्मणा, मी नेहमीच खिन्न झालो की तू मला धीर देत असशील; पण आज प्राण क्षीण झाल्याने माझ्या आर्ततेत तू मला बोलूही शकत नाहीस।
Verse 14
येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।
ज्याने आज युद्धात अनेक राक्षसांना ठार करून भूमीवर पाडले, तोच तू वीर आज त्याच भूमीवर परक्यांच्या आघाताने निश्चेष्ट पडला आहेस।
Verse 15
शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।
या शरशय्येवर शयनी, रक्ताने भिजलेला, बाणांच्या जाळ्याने आच्छादित असूनही तू तेजस्वी दिसतोस—जणू अस्ताला जाणारा भास्कर।
Verse 16
बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।
बाणांनी मर्मस्थळे विद्ध झाल्यामुळे तो बोलू शकत नाही; तरीही न बोलताही वेदनेने त्याची दृष्टी लालसर होऊन सर्व काही सूचित करते।
Verse 17
यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।
जसा तो महाद्युतिमान माझ्या वनगमनकाळी माझ्यामागे आला, तसाच आता मीही त्याचाच अनुगमन करीन—त्याच यमलोकमार्गाने, जिथे क्षय नाही।
Verse 18
इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः ।इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।
जो नेहमीच प्रिय बंधुजनांचा लाडका होता आणि जो सदैव माझाच अनुव्रत राहिला—तो आज माझ्या, या अनार्याच्या दुर्नयामुळे, अशा अवस्थेला पोहोचला आहे।
Verse 19
सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।
अत्यंत रुष्ट झाल्यावरही वीर लक्ष्मणाने कधीही—कधीच—कठोर किंवा अप्रिय वचन बोलले, असे मला आठवत नाही।
Verse 20
विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ।।6.49.20।।
ज्याने एकाच वेगात पाचशे बाण सोडले—तो लक्ष्मण धनुर्विद्येत कार्तवीर्यापेक्षाही श्रेष्ठ आहे।
Verse 21
अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।
जो आपल्या अस्त्रांनी महात्मा इंद्राचेही अस्त्र नष्ट करू शकत होता—तोच महार्ह शय्येस योग्य वीर आज पृथ्वीवर मारला पडून आहे।
Verse 22
तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः ।यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।
मी राक्षसांचा राजा विभीषणाला केले नाही; म्हणून माझे ते असत्य वचनच मला जाळून टाकील—यात संशय नाही।
Verse 23
अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।
सुग्रीव, या क्षणीच इथून परत जाणे योग्य आहे; मला दुर्बल समजून बलवान रावण, हे राजन्, तुझ्यावर धावून येईल।
Verse 24
अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।
सुग्रीव, अङ्गदाला पुढे ठेवून, सैन्य व सर्व सामग्रीसह, नील व नल यांच्यासह समुद्र पार करून परत जा।
Verse 25
कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।
हनुमानाने रणांगणात असे कार्य केले आहे की जे इतरांस अत्यंत दुश्कर आहे। ऋक्षराज सुग्रीव आणि गोलाङ्गूलाधिपती यांच्याविषयीही मी पूर्ण संतुष्ट आहे॥
Verse 26
अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच ।युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।
अंगद, मैन्द आणि द्विविद यांनीही पराक्रमी कर्म केले; तसेच रणसंग्रामात केशरी व संपाती यांनीही घोर युद्ध केले॥
Verse 27
गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।
अंगद, मैन्द आणि द्विविद यांनीही पराक्रमी कर्म केले; तसेच रणसंग्रामात केशरी व संपाती यांनीही घोर युद्ध केले॥
Verse 28
नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः ।यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।।कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।
हे सुग्रीव, मानवी प्रयत्नांनी दैव ओलांडता येत नाही. पण सोबती व खरा सुहृद म्हणून जे काही करणे शक्य होते—हे शत्रुतापी—ते सर्व तू धर्मभयाने, धर्मनिष्ठेने केले आहेस।
Verse 29
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।
हे वानरश्रेष्ठांनो, तुम्ही मित्रकार्य पूर्ण केले आहे. माझ्या अनुमतीने तुम्ही सर्वजण मुक्त आहात; इच्छेनुसार जिथे हवे तिथे जा।
Verse 30
शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।।वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।
त्याचे विलाप ऐकून ते सर्व वानर—कृष्णवर्ण नेत्रांचे—डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले।
Verse 31
ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।।आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।
त्यानंतर विभीषणाने सर्व सैन्यदलांची यथाविधि मांडणी करून, गदा हातात घेऊन, जिथे राघव होते तिथे त्वरेने जाऊन पोहोचला।
Verse 32
तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।।वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।
त्याला त्वरेने येताना पाहून—नीळ्या अंजनाच्या राशीसारखा श्याम—सर्व वानर त्याला रावणि समजून पळून गेले।
Frequently Asked Questions
Rāma confronts a dharma-sankat between personal grief and leadership duty: while desiring to abandon life after seeing Lakṣmaṇa struck down, he still issues strategic instructions to Sugrīva and acknowledges the allies’ fulfilled obligations, balancing sorrow with responsibility.
The sarga teaches that human excellence and righteous effort remain essential, yet outcomes may still be constrained by daiva; therefore one must act with integrity (mित्रधर्म, dharma-bhīrutā) and accept limits without abandoning moral accountability.
The key landmark is the सागर (ocean) as the strategic boundary for retreat and regrouping; culturally, the passage emphasizes Ayodhyā’s familial horizon through references to the queens (Kausalyā, Kaikeyī, Sumitrā) and the social weight of reporting loss to elders.