Samba Purana in Marathi

या अध्यायात सूत मुनींनी मंगलाचरण आणि भानुदेवाची (सूर्य) स्तुति केली आहे। सांब पुराणाची अनुक्रमणिका दिली असून त्यात सांबाचा शाप, सूर्य मंदिराची स्थापना, मग पुरोहितांचे आगमन आणि सौर धर्मातील विविध विधींचे वर्णन आहे।

या अध्यायात राजा बृहद्बल सूर्य उपासनेच्या मुख्य केंद्राबद्दल विचारतो. ऋषी वसिष्ठ चंद्रभागा नदीकाठी असलेल्या सांबपुराचा उल्लेख करतात. सांबाचा अहंकार आणि नारदाचा अपमान यामुळे नारद एक युक्ती रचतात. कृष्णाने सांबाला कुष्ठरोगाचा आणि आपल्या पत्नींना दस्यूंनी पळवून नेण्याचा शाप दिला.

राजा वृहद्बलने महर्षि वसिष्ठांना विचारले की आदिदेव सूर्याने सामान्य जीवाप्रमाणे तपश्चर्या का केली. वसिष्ठांनी मित्रवनातील नारद आणि मित्र यांच्यातील प्राचीन संवादाचे वर्णन केले. मित्र सांगतात की ते त्या परमात्म्याचे ध्यान करतात जो अव्यक्त, शाश्वत आणि इंद्रियांच्या पलीकडे आहे.

सांब पुराणाच्या सहाव्या अध्यायात सांब सूर्याची सर्वव्यापकता आणि त्यांच्या दिव्य स्वरूपाबद्दल विचारतो. नारद सूर्याला परब्रह्म आणि हिरण्यगर्भ म्हणून स्पष्ट करतात. यात अव्यक्तापासून सृष्टीची उत्पत्ती, वराह अवतार आणि सूर्याच्या बारा रूपांचे वर्णन आहे.

या अध्यायात नारद सांबाला बारा आदित्य आणि त्यांच्या बारा महिन्यांवरील शासनाबद्दल माहिती देतात. ते आदित्य, सवितृ, भास्कर, रवी आणि मिहिर यांसारख्या सूर्याच्या विविध नावांची व्युत्पत्ती आणि त्यामागील तात्विक अर्थ स्पष्ट करतात.

नारद सूर्य आणि त्याच्या पत्नी संज्ञा आणि छाया यांची कथा सांगतात। सूर्याचे तेज सहन न झाल्यामुळे संज्ञा आपली सावली छाया निर्माण करते आणि पिता विश्वकर्माकडे जाते। छायेने यमाला शाप दिल्यावर सूर्याला सत्य समजते। विश्वकर्मा शाकद्वीपात सूर्याचे तेज कमी करतात।

या अध्यायात सांब विश्वकर्माद्वारे सूर्याला आकार देण्याच्या वेळी ब्रह्मा आणि देवांनी गायलेल्या स्तोत्राबद्दल विचारतो. नारद सूर्यदेवाची स्तुती करणारे एक दिव्य स्तोत्र सांगतात. यात सूर्याला अंधाराचा नाश करणारा, जगाचा आत्मा आणि सात घोड्यांच्या रथावर स्वार असल्याचे वर्णन केले आहे.

चौदाव्या अध्यायात सांब सूर्याच्या रूपाच्या निर्मितीबद्दल विचारतो. नारद सांगतात की जेव्हा मार्तंडाच्या असह्य उष्णतेने विश्व त्रस्त होते, तेव्हा ब्रह्मदेवाने देवांसह सूर्याचा आश्रय घेतला. ब्रह्मदेवाच्या स्तुतीने प्रसन्न होऊन सूर्याने आपले तेज कमी करण्यास संमती दिली.

नारद सांबाला डिंडीने (विरूपाक्ष/शिव) सूर्यदेवाची केलेली स्तुती सांगतात. शिव सूर्याला सर्वोच्च देवता मानतात, ज्यात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश सामावलेले आहेत. सूर्य प्रसन्न होऊन शिवाला ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त करतो आणि सर्व देवतांच्या एकत्वाचे तत्त्वज्ञान सांगतो.

या अध्यायात नारद मुनी विश्वाची रचना, पृथ्वीचा भूगोल आणि सुमेरू पर्वताचे महत्त्व स्पष्ट करतात. त्यांनी सात द्वीप, सात समुद्र, सात लोक आणि सात पाताळांचे वर्णन केले आहे. मेरूभोवती सूर्याचे भ्रमण आणि विविध देवतांच्या दिशांचे वर्णन यात आहे।

या अध्यायात नारद मुनी सूर्याच्या रथाचे सविस्तर वर्णन करतात. रथ हा संवत्सराचे प्रतीक असून त्याचे घटक काळाचे अवयव दर्शवतात. अरुण हा सारथी असून सात घोडे सात वैदिक छंदांचे प्रतिनिधित्व करतात. सूर्य देव, पितर आणि मानवांचे पोषण कसे करतो याचेही यात वर्णन आहे।

या अध्यायात सांब चंद्राच्या वृद्धी आणि क्षयाबद्दल विचारतो. नारद मुनी अनुमती, राका, सिनीवाली, कुहू आणि अमावस्या या तिथींचे स्पष्टीकरण देतात. सूर्याच्या किरणांमुळे चंद्राच्या सोळा कला कशा पुष्ट होतात याचे वर्णन ते करतात. कृष्ण पक्षात देव आणि पितर या कलांचे प्राशन करतात.

या अध्यायात सांब कुष्ठरोगाने ग्रस्त होऊन भगवान कृष्णांच्या परवानगीने मित्रवनात जातो. तिथे तो सूर्यदेवाची स्तुती करतो. सूर्यदेव प्रसन्न होऊन त्याला आरोग्य आणि भक्तीचा वर देतात, ज्यामुळे सांबाचा रोग बरा होतो. सूर्य त्याला पृथ्वीवर सूर्यमंदिरे स्थापन करण्याची आज्ञा देतो.

सांबाला चंद्रभागा नदीत सूर्याची एक दिव्य लाकडी मूर्ती सापडते आणि तो तिची मित्रवनात स्थापना करतो. नारदांच्या सल्ल्यानुसार आणि सूर्याच्या सूचनेनुसार, सांब गरुडावर स्वार होऊन शाकद्वीपातून १८ मग पुरोहित कुटुंबांना आणतो जे सूर्य उपासनेसाठी पात्र आहेत.

या अध्यायात सौर योग आणि मोक्षाच्या मार्गाचे सविस्तर वर्णन केले आहे. शरीराची नश्वरता आणि अशुद्धता स्पष्ट करून दया आणि सत्यासारख्या गुणांच्या जोपासनेवर भर दिला आहे. प्राणायाम, धारणा, प्रत्याहार आणि ध्यान या योगांगांद्वारे मन शुद्ध करण्याची प्रक्रिया सांगितली आहे.

या अध्यायात ऋषी वशिष्ठ सूर्य प्रतिमांच्या निर्मितीचे (प्रतिमा विधी) सविस्तर नियम सांगतात. ते सात प्रकारच्या प्रतिमांचे (सोने, चांदी, तांबे, माती, दगड, लाकूड आणि चित्र) वर्गीकरण करतात.

या अध्यायात सूर्यदेवाच्या मूर्तीचे अधिवासन आणि प्रतिष्ठापनेच्या विस्तृत विधींचे वर्णन केले आहे. पवित्र नद्यांचे पाणी आणि औषधी वनस्पतींनी आठ कलशांद्वारे अभिषेक, ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि लोकपालांचे आवाहन, मंडल निर्मिती आणि रात्रभर जागरण यांचा समावेश आहे.

मित्रवनात सूर्याच्या स्थापनेनंतर एक वर्षाने, सांब नारदांना वार्षिक पूजेच्या (संवत्सरी पूजा) विधीबद्दल विचारतात। नारद रथयात्रा आणि पवित्र नद्यांच्या जलाने स्नान करण्याच्या विधीचे वर्णन करतात।

सांब पुराणातील ३६ व्या अध्यायात ऋषी वसिष्ठ सूर्याला अर्पण करावयाच्या होम विधीचे सविस्तर वर्णन करतात. अग्नी प्रज्वलित करण्याची पद्धत, समिधांचे प्रकार, मंत्र आणि होमाचे फळ यावर यात प्रकाश टाकला आहे।

या अध्यायात राजा बृहद्बल सांबाला सूर्यदेवाकडून मिळालेल्या दीक्षेबद्दल विचारतो. वसिष्ठ ऋषी सौर दीक्षेची सविस्तर प्रक्रिया सांगतात, ज्यात भूमी निवड, गुरु-शिष्य पात्रता, मंडल रचना, होम, न्यास आणि भस्म दीक्षेचे वर्णन आहे।

या अध्यायात ऋषी वशिष्ठ चार दिशांमधील सहायक देवतांच्या पूजा विधीचे वर्णन करतात. ते 'ठ ठ' मंत्रांसह विकट, अघोर, सूर्यमूर्ती आणि योगेश्वर यांसारख्या देवतांचे आवाहन करतात. दक्षिणेला मासे आणि मांस तर उत्तरेला सोने, चांदी आणि वस्त्रांच्या विशिष्ट अर्पणांचा उल्लेख आहे.

सांब मग पुरोहितांसह लवण समुद्राच्या काठावर पवित्र तपोवनात पोहोचतो. तिथे विविध देव आणि ऋषी तपश्चर्या करत आहेत. नारद सांबाच्या भक्तीची प्रशंसा करतात. सूर्य या पवित्र स्थानाचा इतिहास सांगतो आणि ऋषींना वरदान देतो. अध्यायाच्या शेवटी नारद काल गणना आणि मन्वंतरांचे वर्णन करतात।

या अध्यायात सूर्य भक्तांसाठी सदाचाराच्या नियमांचे वर्णन आहे. वसिष्ठ ऋषी सूर्याची स्तुती करतात. सांब सदाचाराबद्दल विचारतात. नारद मुनी दिनचर्या, स्वच्छता, आहार आणि सामाजिक शिष्टाचारावर सविस्तर मार्गदर्शन करतात।

या अध्यायात सांब सप्तमी व्रताच्या नियमांबद्दल विचारतो. नारद मुनी सात प्रकारच्या सप्तमी व्रतांचे (अर्कसंपुट, मरीच, निंबपत्र, फलसप्तमी, अनौदनी, विजयसप्तमी आणि कामिका) वर्णन करतात. या व्रतांमुळे कुष्ठरोग निवारण, धनप्राप्ती आणि सूर्यलोक प्राप्ती होते असे सांगितले आहे.

या अध्यायात सूर्यपूजेत वापरल्या जाणाऱ्या विविध मुद्रांचे सविस्तर वर्णन दिले आहे. नारदांच्या विनंतीवरून देवाने रथ, वाजी, अरुण, कवच, नेत्र, खड्ग, अंकुश, दंड आणि व्योमशिखा यांसारख्या मुद्रा कशा कराव्यात हे सांगितले आहे.

सांब पुराणाच्या ५० व्या अध्यायात सूर्य उपासनेच्या गूढ आणि विधीवत पैलूंचे वर्णन केले आहे. यामध्ये मंत्र आणि मुद्रांच्या समन्वयावर भर देण्यात आला आहे. न्यास विधीचे सविस्तर वर्णन यात असून, साधक मूळ मंत्रापासून बीज मंत्र शरीराच्या विविध भागांवर कसे स्थापित करतो, हे सांगितले आहे।

सांब पुराणातील ५२ व्या अध्यायात सौर मंडळाची निर्मिती आणि शिष्याची दीक्षा (सौर दीक्षा) घेण्याच्या गूढ पद्धतींचे वर्णन केले आहे। यात भूमी शुद्धी, अष्टदल कमळाची रचना आणि संस्कृत अक्षरांद्वारे वैश्विक न्यासाचे तपशील दिले आहेत।

या अध्यायात सूर्यदेवाला समर्पित अष्टपुष्पिका विधीचे सविस्तर वर्णन आहे. यात 'ॐ खखोल्काय स्वाहा' या मंत्राच्या अक्षरांचे विविध दिशांना न्यास करणे आणि आवाहन, सन्निध्य व स्थापना यांसारख्या विधींची माहिती दिली आहे.

सांब पुराणाच्या ५६ व्या अध्यायात सौर उपासनेच्या गूढ आणि तांत्रिक पैलूंचे वर्णन केले आहे, ज्यामध्ये सूर्याच्या हृदय-कमलाच्या आध्यात्मिक ध्यानावर लक्ष केंद्रित केले आहे. यात बीज, वर्ण आणि योनी यांसारख्या मूलभूत तत्त्वांची ओळख करून दिली आहे.

या अध्यायात चाळीस अक्षरी पवित्र मंत्राच्या निर्मितीचे तपशील दिले आहेत, ज्यात बीज आणि स्वरांच्या गूढ उत्पत्तीवर लक्ष केंद्रित केले आहे. यात स्वर, व्यंजन, अनुनासिक आणि बिंदूंची ध्वन्यात्मक मांडणी वर्णन केली आहे जी सृष्टी आणि मुक्तीसाठी योनी अनुक्रम तयार करते.

या अध्यायात कालचक्र आणि सौर उपासनेतील मंत्र विज्ञानाचा सखोल संबंध स्पष्ट केला आहे. परमात्म्याला व्योमव्यापी म्हटले असून संवत्सराची कल्पना एका दिव्य चक्राच्या रूपात केली आहे. या चक्रात तीन नाभी, बारा महिने रूपी आरे आणि ३६० दिवस-रात्र आहेत.

सांब पुराणातील ६२ वा अध्याय शारीरिक आणि मानसिक आजार तसेच ग्रहदोष निवारण्यासाठी विशेष विधींचे वर्णन करतो. यात औषधी पोटल्या तयार करणे आणि चरु (यज्ञीय भात) शिजवण्याची पद्धत सांगितली आहे. या विधीमुळे साधकाचे रोग आणि पाप नष्ट होऊन तो चंद्रासारखा तेजस्वी होतो.

सांब पुराणातील ६४ वा अध्याय रोगांच्या निवारणासाठी तांत्रिक आणि मांत्रिक पद्धतींचे वर्णन करतो. यामध्ये शरीराच्या विविध अवयवांसाठी बीज मंत्र आणि रंगांच्या ध्यानाचा विधान आहे.

सांब पुराणातील ६६ वा अध्याय मंत्र साधना आणि तांत्रिक व्रतांचे वर्णन करतो. यात मंत्रांचे सत्त्व, रज आणि तम गुण ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र यांच्याशी जोडले आहेत. खट्वांग, कपाल आणि चक्र धारण करणाऱ्या देवतेची पूजा आणि साधकाचे नियम यात सांगितले आहेत।

या अध्यायात शिवलोक प्राप्तीसाठी योग आणि दीक्षेच्या मार्गाचे वर्णन केले आहे. जातकर्म आणि उपनयन यांसारख्या संस्कारांपासून ते विद्या अध्ययन आणि यज्ञांपर्यंतचा प्रवास यात सांगितला आहे. योगी माती आणि सोने यांना समान मानतो.

सांब पुराणातील ७० वा अध्याय बीज मंत्र आणि न्यास यांच्या गूढ पद्धतींचे वर्णन करतो. यामध्ये 'अ', 'त', 'च', 'प' आणि 'य' यांसारख्या विशिष्ट संस्कृत वर्णांना विविध दिशांना आणि शरीराच्या अवयवांना पद्धतशीरपणे नियुक्त करण्याची रूपरेखा दिली आहे।

या अध्यायात मंत्र न्यास विधी आणि सूर्याच्या बीजाक्षरांचे वर्णन केले आहे। प्रणव आणि योनीबीजाचा वापर, तसेच पाच, आठ, पंधरा आणि सतरा अक्षरी मंत्रांच्या न्यासाचे तपशील दिले आहेत। साधक आपल्या शरीराला सूर्याच्या वैश्विक स्वरूपाशी कसे जोडतो, हे यात स्पष्ट केले आहे।

या अध्यायात सौर धर्मातील चतुर्विध दीक्षा आणि शिष्याच्या शुद्धीकरणाच्या विधींचे वर्णन केले आहे। भास्कर पूजा, शिष्याची पात्रता आणि अग्निहोत्राद्वारे पापमुक्ती हे मुख्य विषय आहेत।

सांब पुराणातील ७६ वा अध्याय शिष्याच्या दीक्षा विधीचे आणि पाश-छेदाचे (सांसारिक बंधने तोडणे) सविस्तर वर्णन करतो. यात पवित्र मंडळ काढणे, होम आणि न्यास यांसारख्या गूढ विधींचा समावेश आहे.

या अध्यायात सांब पुराण संन्यास आणि न्यास-निवर्तनाच्या विधींचे वर्णन करते. साधक वृद्धापकाळात किंवा संकटात गोठ्यात राहून संहार मंत्राचा जप करतो. सूर्यदेवाची प्रार्थना आणि संहार-शक्तीच्या आवाहनाद्वारे तो आध्यात्मिक मुक्ती प्राप्त करतो।

या अध्यायात सूर्य उपासनेच्या तांत्रिक विधी, मंत्रांचा विनियोग आणि कठोर तपश्चर्येचे सविस्तर वर्णन आहे. यात ओंकार आणि वषट्कार मंत्रांची रचना, क्षुरिका आणि कर्तरी सारख्या उपकरणांचा वापर, आणि शांती तसेच उच्चाटन कर्मांसाठी विविध वनस्पतींच्या उपयोगाचा उल्लेख आहे.

सांब पुराणातील ८२ वा अध्याय योग, ज्ञान आणि कर्म यांच्या समन्वयातून आध्यात्मिक मुक्तीचा मार्ग स्पष्ट करतो. यामध्ये अहिंसा, क्षमा, धैर्य आणि इंद्रिय संयम यांसारख्या गुणांचे महत्त्व सांगितले आहे. हा अध्याय प्रकृती आणि पुरुष यांच्यातील फरक स्पष्ट करून परब्रह्माला सर्वोच्च स्थान देतो.