Sarga 122

Verse 1

एतच्छ्रुत्वाशुभंवाक्यंराघवेणानुभाषितम् ।ततश्शुभतरंवाक्यंव्याजहारमहेश्वरः ।।।।

राघवाने उच्चारलेले ते शुभ वचन ऐकून, मग महेश्वराने त्याहूनही अधिक शुभ वचन सांगितले।

Verse 2

पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्ष परन्तप ।दिष्ट्याकृतमिदंकर्मत्वयाधर्मभृतांवर ।।।।

हे कमलनेत्रा, महाबाहो, महावक्षा, परंतपा! धर्मधारकांतील श्रेष्ठा! दैवयोगाने हे कार्य तुझ्यामुळे पूर्ण झाले।

Verse 3

दिष्ट्यासर्वस्यलोकस्यप्रवृद्धंदारुणंतमः ।अपावृत्तंत्वयासङ्ख्येरामरावणजंभयम् ।।।।

दिष्ट्या, युद्धात तू सर्व लोकांवर पसरलेले वाढलेले ते दारुण तम—राम-रावणजन्य भय—दूर केलेस।

Verse 4

आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।।।

दीन भरतास धीर देऊन, यशस्विनी कौसल्या तसेच कैकेयी आणि लक्ष्मणमाता सुमित्रा यांनाही भेटून पाहून।

Verse 5

आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।6.122.4।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।6.122.5।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।6.122.6।।

अयोध्येत राज्य प्राप्त करून, सुहृद्‌जनांना आनंदित करून, हे महाबल, इक्ष्वाकुकुलाची राजवंशपरंपरा दृढपणे स्थापून।

Verse 6

आश्वास्यभरतंदीनंकौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्टवालक्ष्मणमातरम् ।।6.122.4।।प्राप्यराज्यमयोध्यायांनन्दयित्वासुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणांकुलेवंशंस्थापयित्वामहाबल ।।6.122.5।।इष्टवातुरगमेधेनप्राप्यचानुत्तमंयशः ।ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वात्रिदिवंगन्तुमर्हसि ।।6.122.6।।

रगमेध यज्ञ करून, अनुपम यश प्राप्त करून, ब्राह्मणांना धनदान देऊन, तू त्रिदिवास (स्वर्गलोकास) जाण्यास योग्य ठरशील।

Verse 7

एषराजादशरथोविमानस्थःपितातव ।काकुत्स्थमानुषेलोकेगुरुस्तवमहायशाः ।।।।

हे काकुत्स्थ! हा तुझा पिता राजा दशरथ विमानस्थ आहे; मनुष्यलोकी तो तुझा पूज्य गुरु होता, महायशस्वी।

Verse 8

इन्द्रलोकंगतःश्रीमांस्त्वयापुत्रेणतारितः ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्रात्वमेममभिवादय ।।।।

पुत्र तुझ्यामुळे उद्धार पावून तो श्रीमान इंद्रलोकास गेला आहे; भाऊ लक्ष्मणासह तू त्यास प्रणाम कर।

Verse 9

महदेववच्श्रुत्वाराघवःसहलक्ष्मणः ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राददर्शपितरंप्रभुः ।।।।

महादेवांचे वचन ऐकून प्रभु राघव लक्ष्मणासह, भाऊ लक्ष्मणाबरोबर आपल्या पित्याचे दर्शन घेऊ लागले।

Verse 10

दीप्यमानंस्वयालक्ष्मविरजोऽम्भरधारिणम् ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राददर्शपितरंप्रभुः ।।।।

तेव्हा प्रभु श्रीरामाने भाऊ लक्ष्मणासह, स्वतःच्या तेजाने दीप्त आणि निर्मळ शुभ्र वस्त्रे धारण केलेल्या आपल्या पित्याचे दर्शन घेतले।

Verse 11

हर्षेणमहताविष्टोविमनस्थोमहीपतिः ।प्राणैःप्रियतरंदृष्टवापुत्रंदशरथस्तदा ।।।।आरोप्याङ्केमहबाहुर्वरासनगतःप्रभुः ।बाहुभ्यांसम्परिष्वज्यततोवाक्यंसमाददे ।।।।

तेव्हा विमानात विराजमान प्रभु महाराज दशरथ, प्राणांपेक्षाही प्रिय पुत्राला पाहून महान आनंदाने भरून गेले। त्यांनी महाबाहु श्रीरामाला मांडीवर बसवून, दोन्ही बाहूंनी घट्ट आलिंगन केले आणि मग वचन बोलू लागले।

Verse 12

हर्षेणमहताविष्टोविमनस्थोमहीपतिः ।प्राणैःप्रियतरंदृष्टवापुत्रंदशरथस्तदा ।।6.122.11।।आरोप्याङ्केमहबाहुर्वरासनगतःप्रभुः ।बाहुभ्यांसम्परिष्वज्यततोवाक्यंसमाददे ।।6.122.12।।

तेव्हा महीपती दशरथ महान् हर्षाने भरून गेले, जरी मन व्याकुळ होते. प्राणांहून प्रिय पुत्र रामाला पाहून प्रभूंनी महाबाहु रामाला मांडीवर बसविले; श्रेष्ठ आसनावर विराजमान होऊन दोन्ही बाहूंनी घट्ट आलिंगन केले आणि मग वचन बोलण्यास आरंभ केला.

Verse 13

न मेस्वर्गोबहुमतस्सम्मानश्चसुरर्षभैः ।त्वयारामविहीनस्यसत्यंप्रतिशृणोमिते ।।।।

हे रामा! तुझ्याविना मला स्वर्गही बहुमोल वाटला नाही, देवश्रेष्ठांचा सन्मानही नाही. हे सत्य आहे—मी तुला प्रतिज्ञेने सांगतो.

Verse 14

अद्यत्वांनिहतामित्रंदृष्टवासम्पूर्णमानसम् ।निस्तीर्णवनवासं च प्रीतिरासीत्परामम ।।।।

आज तुला शत्रूंचा नाश करून, मनाने पूर्ण होऊन, आणि वनवास पार करून आलेला पाहून माझ्या अंतःकरणात परम आनंद झाला आहे.

Verse 15

कैकेय्यायानिचोक्तानिवाक्यानिवदतांवर ।तवप्रव्राजनार्थानिस्थितानिहृदयेमम ।।।।

हे वाणीचे श्रेष्ठ! कैकेयीने तुला वनवासाला पाठविण्यासाठी जे शब्द बोलले, ते आजही माझ्या हृदयात रुतून बसले आहेत.

Verse 16

त्वांतुदृष्टवाकुशलिनंपरिष्वज्यसलक्ष्मणम् ।अद्यदुःखाद्विमुक्तोऽस्मिनीहारादिवभास्करः ।।।।

परंतु आज तुला कुशल पाहून आणि लक्ष्मणासह आलिंगन करून मी दुःखातून मुक्त झालो आहे—जसा धुक्याच्या पडद्यामधून सूर्य मुक्त होतो.

Verse 17

तारितोऽहंत्वयापुत्र सुपुत्रेणमहात्मना ।अष्टावक्रेणधर्मात्माकहोलोब्राह्मणोयथा ।।।।

पुत्रा! तुझ्यासारख्या श्रेष्ठ, महात्मा सुपुत्रामुळे माझा उद्धार झाला आहे—जसा धर्मात्मा ब्राह्मण कहोलाचा उद्धार अष्टावक्राने केला होता।

Verse 18

इदानीं च विजानामियथासौम्य सुरेश्वरैः ।वधार्थंरावणस्येहविहितंपुरुषोत्तम ।।।।

हे सौम्य पुरुषोत्तमा! आता मला कळले आहे की देवेश्वरांनी रावणवधासाठी तुला येथे नियोजित केले होते।

Verse 19

सिद्धार्थाखलुकौसल्यायात्वांराम गृहंगतम् ।वनान्निवृत्तंसंहृष्टाद्रक्ष्यतेशत्रुसूदनम् ।।।।

हे शत्रुसूदन रामा! तू वनातून परतून घरी गेलास की कौसल्या तुला सिद्धार्थ अवस्थेत पाहून अत्यंत आनंदित होईल।

Verse 20

सिद्धार्थाःखलुतेराम नरायेत्वांपुरींगतम् ।राज्येचावाभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्तेवसुधाधिपम् ।।।।

हे रामा! लोक जेव्हा तुला नगरीत प्रवेश करताना आणि राज्याभिषेकाने अभिषिक्त होऊन वसुधाधिप होताना पाहतील, तेव्हा ते निश्चयाने तुला कृतार्थ मानतील।

Verse 21

अनुरक्तेनबलिनाशुचिनाधर्मचारिणा ।इच्छेयंत्वामहंद्रष्टुंभरतेनसमागतम् ।।।।

भरतासह पुनर्मिलित—अनुरक्त, बलवान, शुचि व धर्माचरणी—तुला पाहण्याची मला तीव्र इच्छा आहे।

Verse 22

चतुर्दशसमास्सौम्यवनेनिर्यातितास्त्वया ।वसतासीतयासार्धंलक्ष्मणेन च धीमता ।।।।

हे सौम्य! सीतेसह आणि धीर-धन लक्ष्मणासह वनात वसत तू चौदा वर्षे व्यतीत केलीस।

Verse 23

निवृत्तवनवासोऽसिप्रतिज्ञापूरितात्वया ।रावणं च रणेहत्वादेवताःपरितोषिताः ।।।।

तुझा वनवास संपला; तुझी प्रतिज्ञा पूर्ण झाली. रणात रावणाचा वध करून तू देवतांनाही संतुष्ट केलेस।

Verse 24

कृतंकर्मयशश्श्लाघ्यंप्राप्तंतेशत्रुसूदन ।भ्रातृभिःसहराज्यस्थोदीर्घमायुरवाप्नुहि ।।6.122.24।।

हे शत्रुसूदन! यशास पात्र असे कर्म तू पूर्ण केलेस. भावांसह राज्यात प्रतिष्ठित होऊन दीर्घायुष्य प्राप्त कर.

Verse 25

इतिब्रुवाणंराजानंरामःप्राञ्जलिरब्रवीत् ।कुरुप्रसादंधर्मज्ञकैकेय्याभरतस्य च ।।।।

राजा असे बोलत असता रामाने हात जोडून म्हटले—हे धर्मज्ञ! कैकेयीवर आणि भरतावरही कृपा करा।

Verse 26

सपुत्रांत्वांत्यजामीतियदुक्ताकेकयीत्वया ।स शापःकेकयींघोरस्सपुत्रां न स्पृशेत्प्रभो ।।।।

हे प्रभो! तू पूर्वी कैकेयीस म्हणालास—“सपुत्रा तुला त्यजितो”; म्हणून तो घोर शाप कैकेयीला व तिच्या पुत्राला स्पर्श करू नये।

Verse 27

तथेति स महाराजोराममुक्त्वाकृताञ्जलिम् ।लक्ष्मणं च परिष्वज्यपुनर्वाक्यमुवाच ह ।।।।

“तथास्तु,” असे म्हणून त्या महाराजाने कृताञ्जली रामाशी बोलून, लक्ष्मणास आलिंगन देऊन, पुन्हा वचन उच्चारले।

Verse 28

रामंशुश्रूषताभक्त्यावैदेह्यासहसीतया ।कृतमममहाप्रीतिःप्राप्तंधर्मफलं च ते ।।।।

वैदेही सीतेसह भक्तिभावाने रामाची सेवा करून तू मला अत्यंत प्रसन्न केलेस; आणि त्या सेवेमुळे तुला धर्मफळही प्राप्त झाले आहे।

Verse 29

धर्मंप्राप्स्यसिधर्मज्ञ यशश्चविपुलंभुवि ।रामेप्रसन्नेस्वर्गं च महिमानंतथोत्तमाम् ।।।।

हे धर्मज्ञ! तू धर्म प्राप्त करशील आणि पृथ्वीवर विपुल यश मिळवशील; तसेच राम प्रसन्न झाल्यावर स्वर्ग व सर्वोत्तम महिमाही तुला प्राप्त होईल।

Verse 30

रामंशुश्रूषभद्रंतेसुमित्रानन्दवर्धन ।रामस्सर्वस्यलोकस्यसुभेष्वभिरतःसदा ।।।।

हे सुमित्रेच्या आनंदवर्धना! रामांची शुश्रूषा कर—तुझे कल्याण होवो. श्रीराम सदा सर्व लोकांच्या हितकर, शुभ कार्यांतच तत्पर असतात.

Verse 31

एतेसेन्द्रास्त्रयोलोकास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।अभिगम्यमहात्मानमर्चन्तिपुरुषोत्तमम् ।।।।

इंद्रासह हे तिन्ही लोक, तसेच सिद्ध आणि परमर्षी—त्या महात्मा पुरुषोत्तमाजवळ जाऊन त्याची अर्चना-पूजा करतात.

Verse 32

एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरंब्रह्मनिर्मितम् ।देवानांहृदयंसौम्य गुह्यंरामःपरन्तप ।।।।

हे सौम्य, हे परंतपा! हेच ते कथिलेले अव्यक्त, अक्षर, ब्रह्मनिर्मित तत्त्व आहे; राम हे देवांचे हृदय आणि परम गुह्य रहस्य आहेत.

Verse 33

अवाप्तंधर्मचरणंयशश्चविपुलंत्वया ।एनंशुश्रूषताभक्त्यावैदेह्यासहसीतया ।।।।

वैदेही सीतेसह भक्तिभावाने त्याची शुश्रूषा केल्यामुळे तू धर्माचरणाची सिद्धी आणि विपुल यश प्राप्त केले आहेस.

Verse 34

इत्युक्त्वालक्ष्मणंराजास्नुषांबद्धाञ्जलिंस्थिताम् ।पुत्रीत्याभाष्यमधुरंशनैरेनामुवाच ह ।।।।

लक्ष्मणाला असे सांगून राजा, हात जोडून उभी असलेल्या आपल्या स्नुषेला ‘मुली’ असे संबोधून, हळुवार व मधुर वाणीने तिला म्हणाला.

Verse 35

कर्तव्यो न तुवैदेहीमन्युस्त्यागमिमंप्रति ।रामेणेत्वद्विशुध्यर्थंकृतमेतद्धितैषिणा ।।।।

हे वैदेही, या त्यागकृत्याबद्दल मनात राग धरू नकोस। तुझ्या विशुद्धीच्या सिद्ध्यर्थ हितैषी श्रीरामांनी हे केले आहे॥

Verse 36

सुदुष्करमिदंपुत्रितवचारित्रलक्षणम् ।कृतंयत्तेऽन्यनारीणांयशोह्यभिभविष्यति ।।।।

पुत्री, तुझ्या चारित्र्याचे हे लक्षण अत्यंत दुष्कर आहे। तू जे केलेस त्याने पुढे इतर स्त्रियांचे यशही मागे पडेल॥

Verse 37

न त्वंकामंसमाधेयाभर्तृशुश्रूषणंप्रति ।अवश्यंतुमयावाच्यमेषतेदैवतंपरम् ।।।।

पतीची सेवा करण्यास तुला उपदेशाची गरज नाही। तरीही मी निश्चयाने सांगतो—तुझ्यासाठी श्रीरामच परम दैवत आहे॥

Verse 38

इतिप्रतिसमादिश्यपुत्रौसीतां च राघवः ।इन्द्रलोकंविमानेनययौदशरथोज्वलन् ।।।।

अशा रीतीने दोन्ही पुत्रांना व सीतेला उपदेश करून, तेजस्वी दशरथ विमानाने इंद्रलोकास निघून गेले॥

Verse 39

विमानमास्थायमहानुभावःश्रिया च सम्हृष्टतन्नुर्नृपोत्तमः ।आमन्त्यपुत्रौसहसीतया च जगामदेवप्रवरस्यलोकम् ।।।।

महानुभाव, श्रीसमृद्ध व हर्षित देहधारी नृपश्रेष्ठाने विमानावर आरूढ होऊन, दोन्ही पुत्रांना व सीतेला निरोप देत देवश्रेष्ठाच्या लोकास प्रस्थान केले॥