Sarga 42

Verse 1

ततस्तेराक्षसास्तत्रगत्वारावणमन्दिरम् ।न्यवेदयन्पुरींरुद्धांरामेणसहवानरैः ।।।।

मग ते राक्षस रावणाच्या राजमंदिरात गेले आणि कळविले—रामाने वानरांसह पुरीला वेढा घालून तिला आवळून धरले आहे.

Verse 2

रुद्धांतुनगरींश्रुत्वाजातक्रोधोनिशाचरः ।विधानंद्विगुणंश्रुत्वाप्रासादंसोऽध्यरोहत ।।।।

नगरी रोखली गेली आहे हे ऐकून निशाचराधिप रावण क्रोधाने पेटला; संरक्षणाची स्थिती कळताच त्याने व्यवस्था द्विगुण करण्याची आज्ञा दिली आणि मग प्रासादावर चढून गेला।

Verse 3

सददर्शावृतांलङ्कांसशैलवनकाननाम् ।असङ्ख्येयैर्हरिगणैःसर्वतोयुद्धकाङ्क्षिभिः ।।।।

त्यांनी लंकेला—पर्वत, वने व उपवने यांसह—सर्व बाजूंनी वेढलेली पाहिली. असंख्य वानरगण सर्वत्र युद्धाची आकांक्षा बाळगून उभे होते॥

Verse 4

सदृष्ट्वावानरैःसर्वांवसुधांकवलीकृताम् ।कथंक्षपयितव्याःस्युरितिचिन्तापरोऽभवत् ।।।।

वानरांनी जणू सारी वसुधा गिळून टाकावी तसे पसरलेले पाहून तो चिंताकुल झाला—“यांचा क्षय कसा करावा?”

Verse 5

सचिन्तयित्वासुचिरंधैर्यमालम्ब्यरावणः ।राघवंहरियूथांश्चददर्शायतलोचनः ।।।।

रावणाने बराच वेळ विचार करून धैर्य धरले; मग आयत, स्थिर दृष्टीने त्याने राघव आणि वानर-यूथांना पाहिले।

Verse 6

राघवःसहसैन्येनमुदितोनामपुप्लुवे ।लङ्कांददर्शगुप्तांवैसर्वतोराक्षसैर्वृताम् ।।।।

राघव सैन्यासह हर्षित होऊन पुढे सरसावले; त्यांनी लंकेकडे पाहिले—जी सर्व बाजूंनी राक्षसांनी वेढलेली व भक्कम रक्षणाखाली होती।

Verse 7

दृष्ट्वादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् ।जगामसहसासीतांदूयमानेनचेतसा ।।।।

दाशरथीने चित्रविचित्र ध्वज-पताकांनी सजलेली लंका पाहताच, व्याकुळ मनाने तो सहसा सीतेकडेच गेला; त्याचे अंतःकरण शोकाने दग्ध झाले।

Verse 8

अत्रसामृगशावाक्षीमत्कृतेजनकात्मजा ।पीड्यतेशोकसन्तप्ताकृशास्थण्डिलशायिनी ।।।।

येथेच मृगशावाक्षी जनकनंदिनी सीता माझ्याच कारणाने शोकाने संतप्त होऊन पीडित आहे; कृश झाली आहे आणि उघड्या भूमीवर शयन करते आहे।

Verse 9

पीड्यमानांसधर्मात्मावैदेहीमनुचिन्तयन् ।क्षिप्रमाज्ञापयामासवानरान्द्विषतांवधे ।।।।

पीडित वैदेहीचे सतत चिंतन करीत तो धर्मात्मा शत्रूंच्या वधासाठी वानरांना त्वरेने आज्ञा देऊ लागला।

Verse 10

एवमुक्तेतुवचनेरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।संघर्षमाणाःप्लवगाःसिम्हनादैरनादयन् ।।।।

अक्लिष्टकर्मा रामाने असे म्हणताच, रणासाठी सज्ज झालेले प्लवग सिंहनादासारख्या गर्जना करू लागले.

Verse 11

शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टिभिरेववा ।इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरियूथपाः ।।।।

सर्व हरियूथपांनी मनाशी ठरविले—“पर्वतशिखरे उपटून लंकेला चुरडून टाकू; नाही तर उघड्या मुठींनीच तिला फोडून काढू.”

Verse 12

उद्यम्यगिरिशृङ्गाणिशिखराणिमहान्तिच ।तरूंश्चोत्पाट्यविविधांस्तिष्ठन्तिहरियूथपाः ।।।।

पर्वतशृंग व महान शिखरे उचलून, तसेच नानाविध वृक्ष उपटून, वानर-यूथपती रणासाठी सज्ज होऊन उभे राहिले।

Verse 13

प्रेक्षतोराक्षसेन्द्रस्यतान्यनीकानिभागशः ।राघवप्रियकामार्थंलङ्कामारुरुहुस्तदा ।।।।

राक्षसेंद्र पाहत असतानाच, ती वानरसेनेची पथके भागभागाने, राघवाला प्रिय होईल असे कार्य साधण्याच्या हेतूने, तेव्हा लंकेवर चढून गेली।

Verse 14

तेताम्रवक्त्राहेमाभारामार्थेत्यक्तजीविताः ।लङ्कामेवाभ्यवर्तन्तसालतालशिलायुधाः ।।।।

ते वानर—काही तांबूसदृश मुखाचे, काही सुवर्णप्रभ—रामकार्याकरिता प्राण पणाला लावून, साल-ताल वृक्ष व शिळा आयुध करून, थेट लंकेकडे झेपावले।

Verse 15

तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चमुष्टिभिश्चप्लवङ्गमाः ।प्राकाराग्राण्यरण्यानिममन्थुस्तोरणानिच ।।।।

वृक्षांनी, पर्वतशिखरांनी आणि मुठींनीही, त्या प्लवंगमांनी प्राकारांचे माथे ठेचले व तोरणद्वारे चिरडून टाकली।

Verse 16

पारिखाःपूरयन्तिस्मप्रसन्नसलिलायुताः ।पांसुभिःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैश्चवानराः ।। ।।

स्वच्छ पाण्याने भरलेल्या परिखाही वानरांनी माती, पर्वतशिखरे, गवत आणि लाकडाचे तुकडे टाकून भरू लागल्या।

Verse 17

ततःसहस्रयूथाश्चकोटीयूथाश्चवानराः ।कोटीशतयुताश्चान्येलङ्कामारुरुहुस्तदा ।।।।

तेव्हा सहस्रयूथ, कोटीयूथ आणि अन्य कोटीशतसंख्य वानर-वीर त्या वेळी लंकेवर चढून गेले।

Verse 18

काञ्चनानिप्रमृद्नन्तस्तोरणानिप्लवङ्गमाः ।कैलासशिखराभानिगोपुराणिप्रमथ्यच ।।।।

प्लवंगमांनी कांचन तोरणे चिरडून टाकली आणि कैलासशिखरासारखी उंच गोपुरेही फोडून पाडली।

Verse 19

आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।लङ्कांतामभिधावन्तिमहावारणसंनिभाः ।।।।

उड्या मारत, झेपावत आणि गर्जत, महाहत्तींसारखे प्रचंड वानर-वीर त्या लंकेकडे धावून गेले।

Verse 20

जयत्यतिबलोरामोलक्ष्मणश्चमहाबलः ।राजाजयतिसुग्रीवोराघवेणाभिपालितः ।।।।

अतिबलवान रामाचा जय, महाबलवान लक्ष्मणाचा जय! राघवाच्या संरक्षणाखाली असलेल्या राजा सुग्रीवाचाही जय!

Verse 21

इत्येवंघोषयन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।अभ्यधावन्तलङ्कायाःप्राकारंकामरूपिणः ।।।।

अशा रीतीने जयघोष करीत आणि गर्जना करीत, कामरूप धारण करणारे वानर लंकेच्या प्राकारावर वेगाने धावून गेले।

Verse 22

वीरबाहुःसुबाहुश्चनलश्चवनगोचरः ।निपीड्योपनिविष्टास्तेप्राकारंहरियूथपाः ।एतस्मिन्नन्तरेचक्रुःस्कन्धावारनिवेशनम् ।। ।।

वीरबाहु, सुबाहु आणि वनमार्गांत संचार करणारा नल—हे वानर-यूथपती प्राकारावर जोर देऊन तेथेच ठाण मांडून बसले; आणि त्याच वेळी त्यांनी स्कंधावार, म्हणजे सैन्यछावणी उभारली।

Verse 23

पूर्वद्वारंतुकुमुदःकोटीभिर्दशभिर्वृतः ।आवृत्यबलवांस्तस्थौहरिभिर्जितकाशिभिः ।।।।

कुमुद दहा कोटी वानरांनी वेढलेला, पूर्वद्वार आवृत करून बलवानपणे तेथे उभा राहिला; त्याचे हरि-सैनिक जणू आधीच विजय मिळविल्यासारखे तेजस्वी दिसत होते।

Verse 24

साहाय्यार्थंतुतस्यैवनिविष्टःप्रघसोहरिः ।पनसश्चमहाबाहुर्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।।।।

त्याच्या साहाय्यासाठी हरि प्रघस तेथेच येऊन बसला; आणि महाबाहु पनसही अनेक वानरांनी वेढलेला, मदतीस सज्ज उभा राहिला।

Verse 25

दक्षिणंद्वारमागम्यवीरःशतबलिःकपिः ।आवृत्यबलवांस्तस्थौविंशत्याकोटिभिर्वृतः ।।।।

दक्षिण द्वाराजवळ येऊन वीर कपी शतबलीने ते आवृत केले; आणि वीस कोटी वानरांनी वेढलेला तो बलवानपणे तेथे ठाम उभा राहिला।

Verse 26

सुषेणःपश्चिमद्वारंगतस्तारापिताहरिः ।आवृत्यबलवांस्तस्थौषष्टिकोटिभिरावृतः ।।।।

तारेचे पिता वीर वानर सुषेण पश्चिम द्वाराकडे गेले। साठ कोटी वानरांनी वेढलेला तो बलवान वीर त्या द्वारास घेरून ठामपणे उभा राहिला॥

Verse 27

उत्तरंद्वारमासाद्यरामःसौमित्रिणासह ।आवृत्यबलवांस्तस्थौसुग्रीवश्चहरीश्वरः ।।।।

उत्तर द्वाराजवळ पोहोचून राम सौमित्रि (लक्ष्मण) याच्यासह त्या द्वारास घेरून बलाने ठाम उभे राहिले. वानरांचा अधिपती सुग्रीवही तेथेच मोर्चा सांभाळून उभा राहिला॥

Verse 28

गोलाङ्गूलोमहाकायोगवाक्षोभीमदर्शनः ।वृतःकोट्यामहावीर्यस्तस्थौरामस्यपार्श्वतः ।।।।

गोलांगूल जातीचा, महाकाय व भीमदर्शन गवाक्ष हा महापराक्रमी वीर, एक कोटी वानरांनी वेढलेला, रामांच्या पार्श्वभागी उभा राहिला॥

Verse 29

ऋक्षाणांभीमवेगानांधूम्रःशत्रुनिबर्हणः ।वृतःकोट्यामहावीर्यस्तस्थौरामस्यपार्श्वतः ।।।।

भयंकर वेग असलेल्या अस्वलांमध्ये शत्रुनाशक धूम्र हा महापराक्रमी वीर, एक कोटी अस्वलांनी वेढलेला, रामांच्या पार्श्वभागी उभा राहिला॥

Verse 30

सन्नद्धस्तुमहावीर्योगदापाणिर्विभीषणः ।वृतोयस्तैस्तुसचिवैस्तस्थौतत्रमहाबलः ।।।।

महावीर, महाबली विभीषण गदा हातात घेऊन पूर्ण सज्ज होऊन, त्या सचिवांनी वेढलेला तिथे स्थिर उभा राहिला।

Verse 31

गजोगवाक्षोगवयःशरभोगन्धमादनः ।समन्तात्परिधावन्तोररक्षुर्हरिवाहिनीम् ।।।।

गज, गवाक्ष, गवय, शरभ आणि गंधमादन—चहूबाजूंनी धावत फिरून वानरवाहिनीचे रक्षण करीत राहिले।

Verse 32

ततःकोपपरीतात्मारावणोराक्षसेश्वरः ।निर्याणंसर्वसैन्यानांद्रुतमाज्ञापयत्तदा ।।।।

तेव्हा क्रोधाने व्यापलेल्या मनाचा राक्षसेश्वर रावणाने सर्व सैन्यांना त्वरित बाहेर कूच करण्याची आज्ञा दिली।

Verse 33

एतच्छ्रुत्वाततोवाक्यंरावणस्यमुखोद्गतम् ।सहसाभीमनिर्घोषमुद्घुष्टंरजनीचरैः ।।।।

रावणाच्या मुखातून निघालेले ते वचन ऐकताच रजनीचरांनी सहसा भीषण गर्जना केली।

Verse 34

ततःप्रचोदिताभेर्यश्चन्द्रपाण्डरपुष्कराः ।हेमकोणाहताभीमाराक्षसानांसमन्ततः ।।।।

मग चंद्रासारख्या पांढऱ्या मुखाच्या भेर्या राक्षसांनी सोन्याच्या दांड्यांनी चहूबाजूंनी वाजवल्या, आणि भीषण नाद उठला।

Verse 35

विनेदुश्चमहाघोषाःशङ्खाःशतसहस्रशः ।राक्षसानांसुघोराणांमुखमारुतपूरिताः ।।।।

अत्यंत घोर राक्षसांच्या मुखवाऱ्याने फुंकलेले शंख शतसहस्रांनी महाघोष करीत घुमू लागले।

Verse 36

तेबभुःशुभनीलाङ्गाःसशङ्खारजनीचराः ।विद्युन्मण्डलसन्नद्धाःसबलाकाइवाम्बुदाः ।।।।

शंखधारी, शुभ-नील देहाचे ते रजनीचर विद्युत्-मंडलांनी वेढलेल्या मेघांसारखे दिसू लागले—जणू बगळ्यांसह पावसाळी ढग।

Verse 37

निष्पतन्तिततःसैन्याहृष्टारावणचोदिताः ।समयेपूर्यमाणस्यवेगाइवमहोदधेः ।।।।

मग रावणाच्या प्रेरणेने हर्षित सैन्ये धावून निघाली—जशी प्रलयकाळी महान समुद्राची भरती येताना उफाळणारी वेगवान लाट.

Verse 38

ततोवानरसैन्येनमुक्तोनादःसमन्ततः ।मलयःपूरितोयेनससानुप्रस्थकन्दरः ।।।।

मग वानरसैन्याने सर्व दिशांनी असा नाद केला की मलय पर्वत त्याच्या उतारांपासून शिखरप्रदेश व कंदरांपर्यंत निनादाने भरून गेला।

Verse 39

शङ्खदुन्दुभिसंघुष्टःसिम्हनादस्तरस्विनाम् ।पृथिवींचान्तरिक्षंचसागरंचैवनादयन् ।।।।

शंख-दुंदुभींच्या घोषात मिसळलेला पराक्रमींचा सिंहनाद पृथ्वी, आकाश आणि सागरालाही निनादित करू लागला।

Verse 40

गजानांबृंहितैःसार्धंहयानांहेषितैरपि ।रथानांनेमिघोषैश्चरक्षसाम्वदनस्वनः ।। ।।

हत्तींच्या गर्जनेसह, घोड्यांच्या हिणहिणाटासह, रथचाकांच्या गडगडाटासह आणि राक्षसांच्या मुखनादासह तो प्रचंड कोलाहल सर्वत्र पसरला।

Verse 41

एतस्मिन्नन्तरेघोरःसङ्ग्रामःसमवर्तत ।रक्षसांवानराणांचयथादेवासुरेपुरा ।।।।

तेवढ्यात राक्षस आणि वानर यांच्यात घोर संग्राम पेटला—जसा प्राचीन काळी देव-आसुरांचा युद्धसंघर्ष होत असे।

Verse 42

तेगदाभिःप्रदीप्ताभिःशक्तिशूलपरश्वधैः ।निजघ्नुर्वानरान्घोराःकथयन्तःस्वविक्रमान् ।।।।

स्वपराक्रमाची बढाई सांगत ते भयंकर राक्षस ज्वलंत गदा, शक्ति, त्रिशूळ आणि परशू यांनी वानरांना घायाळ करून पाडू लागले।

Verse 43

राजाजयतिसुग्रीवइतिशब्दोमहानभूत् ।राजन्जयजयेत्युक्त्वास्वस्वनामकथान्ततः ।।।।

“राजा सुग्रीव जय मिळवितो!” असा महान् जयघोष झाला। “राजन्, जय जय!” असे म्हणत रणकोलाहलात ते आपापली नावेही पुकारू लागले।

Verse 44

तथावृक्षैर्महाकायाःपर्वताग्रैश्चवानराः ।निजघ्नुस्तानिरक्षांसिनखैर्दन्तैश्चवेगिताः ।।।।

मग महाकाय वानरांनी वृक्षांनी व पर्वतशिखरांनी त्या राक्षसांवर घाव घातले; वेगाने झडप घालून नखांनी व दातांनी त्यांना फाडून टाकले।

Verse 45

राक्षसास्त्वपरेभीमाःप्राकारस्थामहीगतान् ।भिन्दिपालैश्चखड्गैश्चशूलैश्चैवव्यदारयन् ।।।।

पण इतर भयंकर राक्षस प्राकारांवर उभे राहून, जमिनीवर असलेल्या वानरांना भिंदिपाल, खड्ग आणि शूल यांनी विदीर्ण करू लागले।

Verse 46

वानराश्चापिसङ्क्रुद्धाःप्राकारस्थान्महीगताः ।राक्षसान्पातयामासुःसमाप्लुत्यप्लवङ्गमाः ।।।।

क्रुद्ध वानरही उडी मारून प्राकारांवर उभ्या असलेल्या राक्षसांना जमिनीवर पाडू लागले।

Verse 47

ससम्प्रहारस्तुमुलोमांसशोणितकर्दमः ।रक्षसांवानराणांचसम्बभूवाद्भुतोपमाः।।।।

राक्षस व वानरांचा तो घनघोर संप्रहार मांस-रक्ताच्या चिखलासारखा तुमुल झाला; पाहणाऱ्यास भयावह आणि अद्भुत वाटावा असा।