Sarga 97

Verse 1

तथातैःकृत्तगात्रैस्तुदशग्रीवेणमार्गणैः ।बभूववसुधातत्रप्रकीर्णाहरिभिस्तदा ।।।।

दशग्रीवाच्या बाणांनी ज्यांचे अवयव छिन्न झाले त्या हरिवीरांनी तेथे वसुधा सर्वत्र विखुरली झाली।

Verse 2

रावणस्याप्रसह्यंतंशरसम्पातमेकतः ।न शेकुस्सहितुंदीप्तंपतङ्गाज्वलनंयथा ।।।।

रावणाकडून एकाच वेळी कोसळणारी ती दीप्त, असह्य बाणवृष्टी वानरसेनेला क्षणभरही सहन झाली नाही—जशी पतंगांना ज्वाला सहन होत नाही।

Verse 3

तेऽर्दितानिशितैर्बाणैःक्रोशन्तोविप्रदुद्रुवुः ।पावकार्चिस्समाविष्टादह्यमानायथागजाः ।।।।

तीक्ष्ण बाणांनी आर्त झालेले ते किंकाळ्या देत पळू लागले—जसे अग्नीच्या ज्वाळांनी वेढलेले हत्ती जळत जळत धावतात।

Verse 4

प्लवङ्गनामनीकानिमहाभ्राणीवमारुतः ।सययौसमरेतस्मिन्विधमन्रावणश्शरैः ।।।।

त्या संग्रामात रावणाच्या बाणांनी वानरांची सैन्यरचना अशी उधळून लावली, जशी वारा मोठमोठ्या मेघसमूहांना दूर दूर ढकलून फाडून टाकतो।

Verse 5

कदनंतरसाकृत्वाराक्षसेन्ध्रोवनौकसाम् ।आससादततोत्वरितंयुद्धेराघवंस्तदा ।।।।

वनवासी वानरांचा वेगाने संहार करून राक्षसेंद्र मग त्वरित युद्धात राघवाकडे धावून गेला।

Verse 6

सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्टवाभग्नान्विद्रावितान्रणे ।गुल्मेसुषेणंनिक्षिप्यचक्रेयुद्धेऽद्भुतंमनः ।।।।

रणात ते वानर भग्न होऊन पळवले गेलेले पाहून सुग्रीवाने गुल्मात सुषेणाला ठेवून दल सावरले; आणि मग युद्धात एक अद्भुत, धाडसी निर्णय मनाशी केला।

Verse 7

आत्मनस्सदृशंवीरस्सतंनिक्षिप्यवानरम् ।सुग्रीवोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रतस्थेपादपायुधः ।।।।

स्वतःसमान समर्थ वीर वानरास रक्षणार्थ नेमून, महावीर सुग्रीव वृक्षास आयुध करून शत्रूसमोर प्रस्थान केला।

Verse 8

पार्श्वतःपृष्ठतश्चास्यसर्वेयूथाधिपास्स्वयम् ।अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्चमहाद्रुमान् ।।।।

त्याच्या दोन्ही बाजूंनी व पाठीमागून, सर्व यूथपती स्वतःच महाशिळा व विविध महावृक्ष उचलून त्याच्या मागोमाग गेले।

Verse 9

सनदन्युधिसुग्रीवस्स्वरेणमहतामहान् ।पातयन्विविधांश्चान्यान्ञ्जगामोत्तमराक्षसान् ।।।।

युद्धात महान् सुग्रीव मोठ्या स्वराने गर्जत, अनेक अन्य शत्रूंना पाडीत-पाडीत, उत्तम राक्षसांकडे पुढे गेला।

Verse 10

ममन्थ च महाकायान्राक्षसान्वानरेश्वरः ।युगान्तसमयेवायुःप्रवृद्धानगमानिव ।।।।

वानरांचा अधिपती महाकाय राक्षसांना चिरडून टाकीत होता; जसे युगान्तकाळी प्रचंड वारा मोठमोठ्या समूहांना मथून टाकतो।

Verse 11

राक्षसानामनीकेषुशैलवर्षंववर्ष ह ।अश्मवर्षंयथामेघःपक्षिसङ्घेषुकानने ।।।।

राक्षसांच्या सैन्यरचनेवर त्याने शैलवृष्टी केली; जशी काननात पक्षिसंघांवर मेघ अश्मवृष्टी करतो।

Verse 12

कपिराजविमुक्तैस्तैश्शैलवर्षैस्तुराक्षसाः ।विकीर्णशिरसःपेतुर्निकृत्ताइवपर्वताः ।।।।

कपिराजाने सोडलेल्या त्या शैलवृष्टीने राक्षसांची मस्तके विखुरली; आणि ते छिन्न पर्वतांसारखे कोसळून पडले।

Verse 13

अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।।।

तेव्हा सर्वत्र राक्षस क्षीण होत होते—सुग्रीवाने मोडून टाकलेले, पडत आणि आक्रोश करत. त्या वेळी दुर्धर्ष धनुर्धर राक्षस विरूपाक्षाने आपले नाव गर्जून सांगितले, रथातून उडी मारून खाली उतरला आणि मदोन्मत्त हत्तीच्या खांद्यावर आरूढ झाला।

Verse 14

अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।6.97.13।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।6.97.14।।

तेव्हा सर्वत्र राक्षस क्षीण होत होते—सुग्रीवाने मोडून टाकलेले, पडत आणि आक्रोश करत. त्या वेळी दुर्धर्ष धनुर्धर राक्षस विरूपाक्षाने आपले नाव गर्जून सांगितले, रथातून उडी मारून खाली उतरला आणि मदोन्मत्त हत्तीच्या खांद्यावर आरूढ झाला।

Verse 15

स तंद्विरदमारुह्यविरूपाक्षोमहारथः ।वनर्दभनीमनिर्ह्रादंवानरानभ्यधावत ।।।।

तो महारथी विरूपाक्ष हत्तीवर आरूढ होऊन भयंकर गर्जना करीत वेगाने वानरसेनेवर धावून गेला।

Verse 16

सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्जचमूमुखे ।स्थापयामासचोद्विग्नान्राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ।।।।

सेनेच्या अग्रभागी असलेल्या सुग्रीवावर त्याने घोर बाण सोडले; आणि घाबरलेल्या राक्षसांना स्थिर करून त्यांना हर्षित करू लागला।

Verse 17

सतुविद्धश्शितैर्बाणैःकपीन्द्रस्तेनरक्षसा ।चुक्रोध स महाक्रोधोवधेचास्यमनोदधे ।।।।

त्या राक्षसाच्या तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध झालेला कपीन्द्र सुग्रीव महाक्रोधाने प्रज्वलित झाला। तो क्रोधाने गर्जला आणि मनात त्याचा वध करण्याचा निश्चय केला॥

Verse 18

ततःपादपमुद्धृत्यशूरस्सम्प्रधनोहरिः ।अभिपत्यजघानास्यप्रमुखेतुमहागजम् ।।।।

त्यानंतर रणात प्रवृत्त झालेला तो शूर वानर एक वृक्ष उपटून युद्धात झेपावला। पुढे उभ्या असलेल्या त्या महागजाच्या मुखावर त्याने घाव घातला॥

Verse 19

स तुप्रहाराभिहतस्सुग्रीवेणमहागजः ।अपासर्पद्धनुर्मात्रंनिषसादननाद च ।।।।

सुग्रीवाच्या प्रचंड प्रहाराने आहत झालेला तो महागज धनुष्याएवढा मागे सरकला। वेदनेने व्याकुळ होऊन तो खाली बसला आणि मोठ्याने चिंघाडला॥

Verse 20

गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।।।

त्यानंतर तो वीर्यवान राक्षस जखमी झालेल्या हत्तीवरून त्वरेने उतरून शत्रूकडे तोंड करून पुढे सरसावला। बैलाच्या चामड्याची ढाल आणि खड्ग हातात घेऊन, झपाट्याने चाल करणारा तो, जणू धमकावत आहे अशा रीतीने, स्थिर उभ्या सुग्रीवाजवळ येऊन ठेपला॥

Verse 21

गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।6.97.20।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।6.97.21।।

मित्राच्या हितासाठी अत्यंत संतप्त झालेला सुग्रीव मेघसमूहासारखी विशाल शिला उचलून विरूपाक्षावर फेकून मारली॥

Verse 22

स हितस्याभिसङ्कृद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।विरूपाक्षायचिक्षेपसुग्रीवोजलदोपमाम् ।।।।

मित्राच्या हितासाठी अत्यंत संतप्त झालेला सुग्रीव मेघसमूहासारखी विशाल शिला उचलून विरूपाक्षावर फेकून मारली॥

Verse 23

स तांशिलामापतन्तींदृष्टवाराक्षसपुङ्गवः ।अपक्रम्यसुविक्रान्तःखडगेनप्राहरत्तदा ।।।।

आपल्यावर वेगाने कोसळणारी ती शिळा पाहून राक्षसपुंगव तो महावीर बाजूस सरकला आणि अत्यंत पराक्रमाने खड्गाने तिला तेव्हा प्रहार केला।

Verse 24

तेनखडगप्रहारेणरक्षसाबलिनाहतः ।मुहूर्तमभवद्वीरोविसंज्ञइववानरः ।।।।

त्या बलवान राक्षसाच्या खड्गप्रहाराने आहत होऊन तो वीर वानर क्षणभर जणू मूर्च्छित झाला।

Verse 25

स तदा स हसोत्पत्यराक्षसस्यमहाहवे ।मुष्टिंसन्वर्त्यवेगेनपातयामासवक्षसि ।।।।

तेव्हा त्या महायुद्धात तो तत्क्षणी उडी मारून उठला; मुठ आवळून वेगाने राक्षसाच्या वक्षस्थळी घाव घातला।

Verse 26

मुष्टिप्रहाराभिहतोविरूपाक्षोनिशाचरः ।तेनखडगेनसङ्कृद्दस्सुग्रीवस्यचमूमुखे ।।।।कवचंपातयामासपद्भ्यामभिहतोऽऽपतत् ।

सुग्रीवाच्या मुष्टिप्रहाराने आहत झालेला निशाचर विरूपाक्ष क्रुद्ध झाला। त्याच खड्गाने, सैन्याच्या अग्रभागी, त्याने सुग्रीवाचे कवच पाडले; आणि पायांवर आघात होऊन सुग्रीव भूमीवर कोसळला।

Verse 27

स समुत्थायपतितःकपिस्तस्यव्यसर्जयत् ।तलप्रहारमशनेस्समानंभीमनिस्स्वनम् ।।।।

पडूनही तो कपि पुन्हा उठला आणि वज्रासमान, भीषण निनाद करणारा प्रचंड तळहाताचा प्रहार त्याच्यावर सोडला।

Verse 28

तलप्रहारंतद्रक्षस्सुग्रीवेणसमुद्यतम् ।नैपुण्यान्मोचयित्वैनंमुष्टिनोरस्यताडयत् ।।।।

सुग्रीवाने उचललेला तो तळहाताचा प्रहार त्या राक्षसाने कौशल्याने चुकविला आणि मग मुठीने त्याच्या उरावर घाव घातला।

Verse 29

तस्सुसङ्कृद्धतरःसुग्रीवोवानरेश्वरः ।।।।मोक्षितंचात्मनोदृष्टवाप्रहारंतेनरक्षसा ।

तेव्हा वानरांचा अधिपती सुग्रीव, त्या राक्षसाने आपला प्रहार चुकविला हे पाहून, अधिकच संतप्त झाला।

Verse 30

ददर्शान्तरंतस्यविरूपाक्षस्यवानरः ।।।।ततोन्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशेमहात्तलम् ।

वानराने विरूपाक्षामध्ये एक संधी पाहिली; मग क्रोधाने त्याच्या शंखप्रदेशावर (कपाळाच्या बाजूस) एक महाप्रचंड तळहाताचा घाव घातला।

Verse 31

महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।।।

महेन्द्राच्या वज्रासारख्या तळहाताच्या प्रहाराने भूमीवर आपटलेला विरूपाक्ष रक्ताने चिंब भिजून रक्त उधळीत कोसळला; त्याच्या देहातून झऱ्याच्या पाण्यासारख्या रक्तधारा वाहू लागल्या।

Verse 32

महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।6.97.31।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।6.97.32।।

महेन्द्राच्या वज्रासारख्या तळहाताच्या प्रहाराने भूमीवर आपटलेला विरूपाक्ष रक्ताने चिंब भिजून रक्त उधळीत कोसळला; त्याच्या देहातून झऱ्याच्या पाण्यासारख्या रक्तधारा वाहू लागल्या।

Verse 33

विवृत्तनयनंक्रोधात्सफेनंरुधिराप्लुतम् ।ददृशुस्तेविरूपाक्षंविरूपाक्षतरंकृतम् ।।।।

क्रोधाने डोळे उलटलेले, तोंडावर फेस, रक्ताने माखलेला—असा विरूपाक्ष त्यांनी पाहिला; पडल्याने तो अधिकच विकराळ झाला होता।

Verse 34

स्फुरन्तंपरिवर्तन्तंपार्श्वेनरुधिरोक्षितम् ।करुणं च विनर्दन्तंददृशुःकपयोरिपुम् ।।।।

कप्यांनी त्या शत्रूस पाहिले—तो तडफडत होता, इकडे-तिकडे लोळत होता, बाजू रक्ताने भिजलेली, करुण स्वराने आर्तपणे विलाप करीत होता।

Verse 35

तथातुतौसंम्यतिसम्प्रयुक्तौ ।तरस्विनौवानरराक्षसानाम् ।।।।

तेव्हा रणांगणात निकट संग्रामात उतरलेले पराक्रमी वानर व राक्षसदल परस्परांस भिडले आणि घोर धडक झाली।

Verse 36

विनाशितंप्रेक्ष्यविरूपनेत्रंमहाबलंतंहरिपार्थिवेन ।बलंसमस्तंकपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमंबभूव ।।।।

हरिराजाने महाबली विरूपनेत्राचा विनाश झालेला पाहताच कपि-राक्षसांची सारी सेना उन्मत्त झाली—जणू उफाळलेल्या गंगेच्या प्रचंड प्रवाहासारखी।