Sarga 127
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
युद्धकाण्ड
निर्वासनकाळाची समाप्ती (निश्चित तिथीसह) झाल्यावर श्रीराम व लक्ष्मण भरद्वाज मुनींच्या आश्रमात येऊन भक्तिभावाने प्रणाम करतात. श्रीराम अयोध्येचे कुशल—प्रजेची समृद्धी, भरताचे राज्यकारभार, आणि राण्यांचे आरोग्य—विचारतात; यामुळे युद्धकार्यापासून नगरधर्म व पुनःसमावेशनाकडे कथानकाचा कल वळतो. भरद्वाज स्नेहाने सांगतात की भरत तपस्व्यासारखा वेश धारण करून, श्रीरामांच्या पादुका समोर ठेवून, त्यांचीच वाट पाहत आहे—न्यस्तराज्याचे व अढळ निष्ठेचे हे चिन्ह. मुनी म्हणतात की तपोबलाने व शिष्यांकडून आलेल्या वार्तांनी श्रीरामांचा संपूर्ण प्रवास त्यांना ज्ञात आहे—ऋषि-ब्राह्मणरक्षणात सीताहरण, मारीच व कबंध भेट, पंपा, सुग्रीवमैत्री, वालीवध, हनुमानाने सीताशोध व लंकेचा दाह, नलाचा सेतुबांध, रावणवध आणि देवकृपा। भरद्वाज अर्घ्य देऊन वर मागण्यास सांगतात. श्रीराम विनंती करतात की अयोध्येच्या मार्गावर ऋतुबाह्यही अमृतगंधी फळे-फुले विपुल व्हावीत. मुनींच्या अनुमतीने काही योजनांपर्यंत भूमीचे रूप पालटते—कोरडी झाडे फळांनी लगडतात, पानरहित वृक्ष पुन्हा हिरवेगार होतात, मधुर रसाची समृद्धी सर्वत्र दिसते; परत येणाऱ्या धर्मराज्याच्या शुभलक्षणाप्रमाणे हा निसर्गसंकेत प्रकटतो।
Shlokas
Verse 1
पूर्णेचतुर्दशेवर्षेपञ्चम्यांलक्ष्मणाग्रजः ।भरद्वाजाश्रमंप्राप्यववन्देनियतोमुनिम् ।।6.127.1।।
चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, पंचमी तिथीस, लक्ष्मणाचे अग्रज श्रीराम भरद्वाजांच्या आश्रमास पोहोचून संयमाने त्या मुनींना वंदन केले॥
Verse 2
सोऽपृच्छदभिवाद्यैनंभरद्वाजंतपोधनम् ।शृणोषिकच्चिद्भगवन्सुभिक्षानायमंपुरे ।।6.127.2।।कच्चित्सयुक्तोभरतोजीवन्त्यपि च मातरः ।
तपोधन भरद्वाजांना अभिवादन करून तो म्हणाला—“भगवन्! नगरात सुभिक्ष आहे ना, रोगराई नाही ना? भरत कर्तव्यनिष्ठ आहे ना? आणि माताही कुशल आहेत ना?”
Verse 3
एवमुक्तस्तुरामेणभरद्वाजोमहामुनिः ।।6.127.3।।प्रत्युवाचरघुश्रेष्ठंस्मितपूर्वंप्रहृष्टवत् ।
रामाने असे म्हटल्यावर महामुनि भरद्वाज आनंदित होऊन, स्मितपूर्वक रघुश्रेष्ठाला प्रत्युत्तर देऊ लागले।
Verse 4
पङ्कदिग्धस्तुभरतोजटिलस्त्वांप्रतीक्षते ।।6.127.4।।पादुकतेपुरस्कृत्यसर्वं च कुशलंगृहे ।
चिखलाने माखलेला व जटाधारी भरत तुमची वाट पाहत आहे; तो तुमच्या पादुका पुढे ठेवून राहतो, आणि घरी सर्व कुशल आहे।
Verse 5
त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।।स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् ।पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।।सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् ।दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।।कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
पूर्वी मी तुम्हांला वल्कलवस्त्र परिधान करून महावनात प्रवेश करताना पाहिले—पत्नीसमवेत तिसरा होऊन राज्यातून हाकललेला, केवळ धर्माचीच इच्छा धरणारा, पायी चालणारा, सर्वस्व त्यागून पित्याच्या वचनास शरण गेलेला; सर्व भोगांचा त्याग केलेला, जणू स्वर्गातून च्युत झालेला देव, कैकेयीच्या वचनाने बांधलेला, वनातील मूळ-फळांवर जगणारा—हे समितिञ्जय, तेव्हा माझ्या हृदयात प्रथम करुणा जागी झाली।
Verse 6
त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।।स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् ।पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।।सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् ।दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।।कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, पंचमी तिथीस, लक्ष्मणाचा अग्रज श्रीराम भरद्वाजांच्या आश्रमास पोहोचून संयमयुक्त भावाने त्या मुनींना वंदन केले।
Verse 7
त्वांपुराचीरवसनंप्रविशन्तंमहावनम् ।।6.127.5।।स्त्रीतृतीयंच्युतंराज्याद्धर्मकामं च केवलम् ।पदातिंत्यक्तसर्वस्वंपितुर्वचनकारिणम् ।।6.127.6।।सर्वभोगैःपरित्यक्तंस्वर्गच्युतमिवामरम् ।दृष्टातुकरुणापूर्वंममासीत्समितिञ्जयः ।।6.127.7।।कैकेयीवचनेयुक्तंवन्यमूलफलाशिनम् ।
हे समितिञ्जय, तुला सर्व भोगांचा त्याग केलेला, जणू स्वर्गातून च्युत झालेला देव पाहताच माझ्या अंतःकरणात तत्क्षणी करुणा उत्पन्न झाली।
Verse 8
साम्प्रतंतुसमृद्धार्थंसमित्रगणबान्धवम् ।।6.127.8।।समीक्ष्यविजितारिं च समाभूप्रतीतिरुत्तमा ।
परंतु आता तुला कार्यसिद्ध, शत्रूंवर विजय मिळवलेला आणि मित्र, गण व बांधवांसह पुन्हा एकत्र झालेला पाहून माझी प्रीती परम झाली आहे।
Verse 9
सर्वं च सुखदुःखंतेविदितंममराघव ।यत्त्वयाविपुलंप्राप्तंजनस्थान्नवधादिकम् ।।6.127.9।।
हे राघव, तुझे सर्व सुख-दुःख मला विदित आहे—जनस्थानातील निवासापासून आरंभ करून पुढे तू जे काही विपुल रीतीने अनुभवलंस व प्राप्त केलंस ते सर्व।
Verse 10
ब्राह्मणार्थेनियुक्तस्यरक्षतःसर्वतापसान् ।रावणेनहृताभार्याबभूवेयमनिता ।।6.127.10।।
आपण ब्राह्मणांच्या हितासाठी नियुक्त होऊन सर्व तपस्व्यांचे रक्षण करीत असताना, रावणाने आपली ही अनिंद्य पत्नी हरण केली॥
Verse 11
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
हे धर्मवत्सल! माझ्या तपोबलाने मला हे सर्व ज्ञात आहे—मारीचदर्शन, सीतावियोगाने झालेला मनोमथन, कबंधदर्शन, पंपातटास गमन, सुग्रीवाशी तुझे सख्य आणि तुझ्या हातून वालीवध, वैदेहीचा शोध व वातात्मज हनुमंताचे पराक्रमकर्म; सीता ज्ञात झाल्यावर नलाने केलेला सेतुनिर्माण, आनंदित वानरयूथपतींनी केलेला लंकेचा दहन; पुत्र, बांधव, अमात्य, सेना व वाहने यांसह बलदर्पित रावणाचा रणात वध; आणि देवकंटक त्या रावणाच्या निधनानंतर देवांचा समागम व तुला दिलेला वरदान। तसेच ‘प्रवृत्त’ म्हणून प्रसिद्ध माझे शिष्यही या नगरीतून वार्ता घेऊन येथे येऊन पोहोचले आहेत।
Verse 12
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
हे धर्मवत्सल! माझ्या तपोबलाने मला हे सर्व ज्ञात आहे—मारीचदर्शन, सीतावियोगाने झालेला मनोमथन, कबंधदर्शन, पंपातटास गमन, सुग्रीवाशी तुझे सख्य आणि तुझ्या हातून वालीवध, वैदेहीचा शोध व वातात्मज हनुमंताचे पराक्रमकर्म; सीता ज्ञात झाल्यावर नलाने केलेला सेतुनिर्माण, आनंदित वानरयूथपतींनी केलेला लंकेचा दहन; पुत्र, बांधव, अमात्य, सेना व वाहने यांसह बलदर्पित रावणाचा रणात वध; आणि देवकंटक त्या रावणाच्या निधनानंतर देवांचा समागम व तुला दिलेला वरदान। तसेच ‘प्रवृत्त’ म्हणून प्रसिद्ध माझे शिष्यही या नगरीतून वार्ता घेऊन येथे येऊन पोहोचले आहेत।
Verse 13
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
हे धर्मवत्सल! माझ्या तपोबलाने मला हे सर्व ज्ञात आहे—मारीचदर्शन, सीतावियोगाने झालेला मनोमथन, कबंधदर्शन, पंपातटास गमन, सुग्रीवाशी तुझे सख्य आणि तुझ्या हातून वालीवध, वैदेहीचा शोध व वातात्मज हनुमंताचे पराक्रमकर्म; सीता ज्ञात झाल्यावर नलाने केलेला सेतुनिर्माण, आनंदित वानरयूथपतींनी केलेला लंकेचा दहन; पुत्र, बांधव, अमात्य, सेना व वाहने यांसह बलदर्पित रावणाचा रणात वध; आणि देवकंटक त्या रावणाच्या निधनानंतर देवांचा समागम व तुला दिलेला वरदान। तसेच ‘प्रवृत्त’ म्हणून प्रसिद्ध माझे शिष्यही या नगरीतून वार्ता घेऊन येथे येऊन पोहोचले आहेत।
Verse 14
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
हे धर्मवत्सल! माझ्या तपोबलाने मला हे सर्व ज्ञात आहे—मारीचदर्शन, सीतावियोगाने झालेला मनोमथन, कबंधदर्शन, पंपातटास गमन, सुग्रीवाशी तुझे सख्य आणि तुझ्या हातून वालीवध, वैदेहीचा शोध व वातात्मज हनुमंताचे पराक्रमकर्म; सीता ज्ञात झाल्यावर नलाने केलेला सेतुनिर्माण, आनंदित वानरयूथपतींनी केलेला लंकेचा दहन; पुत्र, बांधव, अमात्य, सेना व वाहने यांसह बलदर्पित रावणाचा रणात वध; आणि देवकंटक त्या रावणाच्या निधनानंतर देवांचा समागम व तुला दिलेला वरदान। तसेच ‘प्रवृत्त’ म्हणून प्रसिद्ध माझे शिष्यही या नगरीतून वार्ता घेऊन येथे येऊन पोहोचले आहेत।
Verse 15
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
हे धर्मवत्सल! माझ्या तपोबलाने मला हे सर्व ज्ञात आहे—मारीचदर्शन, सीतावियोगाने झालेला मनोमथन, कबंधदर्शन, पंपातटास गमन, सुग्रीवाशी तुझे सख्य आणि तुझ्या हातून वालीवध, वैदेहीचा शोध व वातात्मज हनुमंताचे पराक्रमकर्म; सीता ज्ञात झाल्यावर नलाने केलेला सेतुनिर्माण, आनंदित वानरयूथपतींनी केलेला लंकेचा दहन; पुत्र, बांधव, अमात्य, सेना व वाहने यांसह बलदर्पित रावणाचा रणात वध; आणि देवकंटक त्या रावणाच्या निधनानंतर देवांचा समागम व तुला दिलेला वरदान। तसेच ‘प्रवृत्त’ म्हणून प्रसिद्ध माझे शिष्यही या नगरीतून वार्ता घेऊन येथे येऊन पोहोचले आहेत।
Verse 16
मारीचदर्शनंचैवसीतोन्मधनमेव च ।कबन्धदर्शनंचैवसम्पाभिगमनंतथा ।।6.127.11।।सुग्रीवेण च तेसख्यंयथावालीहतस्त्वया ।मार्गणंचैववैदेह्याःकर्मवातात्मजस्य च ।।6.127.12।।विदितायां च सीतायांनलसेतुर्यथाकृतः ।यथाचादीपितालङ्काप्रहृष्टैर्हरियूथपैः ।।6.127.13।।सपुत्रबान्दवामात्यःसबलःसहावाहनः ।यथा च निहतःसंख्येरावणोबलदर्पितः ।।6.127.14।।यथा च निहतेतस्मिन् रावणेदेवकण्टके ।समागमश्चत्रिदशैर्यथादत्तश्चतेवरः ।।6.127.15।।सर्वंममैतद्विदितंतपसाधर्मवत्सल ।सम्पतन्ति च मेशिष्याःप्रवृत्ताख्याःपुरीमितः ।।6.127.16।।
हे धर्मवत्सल! माझ्या तपोबलाने मला हे सर्व ज्ञात आहे—मारीचदर्शन, सीतावियोगाने झालेला मनोमथन, कबंधदर्शन, पंपातटास गमन, सुग्रीवाशी तुझे सख्य आणि तुझ्या हातून वालीवध, वैदेहीचा शोध व वातात्मज हनुमंताचे पराक्रमकर्म; सीता ज्ञात झाल्यावर नलाने केलेला सेतुनिर्माण, आनंदित वानरयूथपतींनी केलेला लंकेचा दहन; पुत्र, बांधव, अमात्य, सेना व वाहने यांसह बलदर्पित रावणाचा रणात वध; आणि देवकंटक त्या रावणाच्या निधनानंतर देवांचा समागम व तुला दिलेला वरदान। तसेच ‘प्रवृत्त’ म्हणून प्रसिद्ध माझे शिष्यही या नगरीतून वार्ता घेऊन येथे येऊन पोहोचले आहेत।
Verse 17
अहमप्यद्यतेदद्मिवरंशस्त्रभृतांवर ।अर्घ्यंप्रतिगृहाणेदमयोध्यांश्वोगमिष्यसि ।।6.127.17।।
हे शस्त्रधारकांतील श्रेष्ठा! मीही आज तुला एक वर देतो. हे अर्घ्य स्वीकार; उद्या तू अयोध्येला जाशील।
Verse 18
तस्यतच्छिरसावाक्यंप्रतिगृह्यनृपात्मजः ।बाढमित्येवसम्हृष्टःश्रीमान्वरमयाचत ।।6.127.18।।
नृपपुत्राने त्यांचे वचन शिरसावंद्य मान्य केले; आनंदित होऊन ‘बाढम्’ असे म्हणत त्या श्रीमानाने वर मागितला।
Verse 19
अकालफलिनोवृक्षास्सर्वेचापिमधुस्रवाः ।फलान्यमृतगन्धीनिबहूनिविविधानि च ।।6.127.19।।भवन्तुमार्गेभगवन्नयोध्यांप्रतिगच्छतः ।
हे भगवन् ऋषी! अयोध्येला परत जाताना मार्गातील सर्व वृक्ष अकाळीच फळधारक होवोत, मधुर रस झिरपू देत असोत; अमृतसुगंधी, अनेक प्रकारची विपुल फळे लाभोत।
Verse 20
तथेति च प्रतिज्ञातेवचनात्समनन्तरम् ।।6.127.20।।अभवन्पादपास्तत्रस्वर्गपादपसन्निभाः ।
त्याने “तथास्तु” असे प्रतिज्ञापूर्वक उच्चारताच तत्क्षणी तेथील सर्व वृक्ष स्वर्गातील वृक्षांसारखे दिव्य झाले।
Verse 21
पुष्फलाःफलिनश्चासवनिपुष्पाःपुष्पशालिनः ।।6.127.21।।शुष्कास्समग्रपत्रास्तेनगाश्चैवमधुस्रवाः ।सर्वतोयोजनास्त्रिस्रोगच्छतामभवंस्तदा ।।6.127.22।।
ते पुढे जात असता सर्व दिशांना तीन योजनांपर्यंत शुभ परिवर्तन झाले—फलहीन वृक्ष फलांनी भरले; पुष्परहित वृक्ष पुष्पशोभेने नटले; आणि कोरडे वृक्षही दाट पानांनी समृद्ध होऊन मधु झिरपू लागले।
Verse 22
रामाने असे म्हटल्यावर महामुनि भरद्वाज आनंदित होऊन, स्मितपूर्वक रघुश्रेष्ठाला प्रत्युत्तर देऊ लागले।
Verse 23
पूर्णेचतुर्दशेवर्षेपञ्चम्यांलक्ष्मणाग्रजः ।भरद्वाजाश्रमंप्राप्यववन्देनियतोमुनिम् ।।6.127.1।।
चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, पंचमी तिथीस, लक्ष्मणाचा अग्रज श्रीराम भरद्वाजांच्या आश्रमास पोहोचून संयमयुक्त भावाने त्या मुनींना वंदन केले।
Frequently Asked Questions
The Sarga foregrounds post-war ethical transition: Rāma’s return is framed not as personal triumph but as accountable reintegration into polity—seeking welfare reports, honoring ascetic authority, and receiving blessings before re-entering kingship.
Rightful duty (dharma) is shown as continuous across phases—forest, war, and return—validated by tapas and by social trust (Bharata’s pādukā-vigil). Prosperity on the path symbolizes that moral order radiates outward into the environment.
Bharadvāja’s āśrama functions as a liminal waypoint between battlefield and capital; Ayodhyā is the civic destination; the narrative recalls Pampā, Laṅkā, and Nala’s bridge as itinerary nodes, while the pādukā and arghya mark cultural protocols of sovereignty and hospitality.