Sarga 106

Verse 1

सतुमोहात्सुसङ्क्रुद्धःकृतान्तबलचोदितः ।क्रोधसंरक्तनयनोरावणंसूतमब्रवीत् ।।।।

परंतु मोहाने अत्यंत क्रुद्ध, कृतान्ताच्या बळाने प्रेरित, क्रोधाने रक्त झालेले नेत्र असलेला रावण आपल्या सारथ्यास म्हणाला।

Verse 2

हीनवीर्यमिवाशक्तंपौरुषेणविवर्जितम् ।भीरुंलघुमिवासत्त्वंविहीनमिवतेजसा ।।।।विमुक्तमिवमायाभिरस्त्रैरिवबहिष्कृतम् ।मामवज्ञायदुर्बुद्धेस्वयाबुद्ध्याविचेष्टसे ।।।।

तू मला जणू वीर्यहीन, अशक्त व पौरुषरहित समजतोस; भित्रा, तुच्छ, सत्त्व व तेज हरपलेला—जणू युक्तींपासून दूर झालेला आणि अस्त्रांनी बहिष्कृत झालेला. अरे दुर्बुद्धी! माझी अवज्ञा करून तू आपल्या विकृत बुद्धीनेच मनमानी करीत आहेस।

Verse 3

हीनवीर्यमिवाशक्तंपौरुषेणविवर्जितम् ।भीरुंलघुमिवासत्त्वंविहीनमिवतेजसा ।।6.106.2।।विमुक्तमिवमायाभिरस्त्रैरिवबहिष्कृतम् ।मामवज्ञायदुर्बुद्धेस्वयाबुद्ध्याविचेष्टसे ।।6.106.3।।

जणू मायेच्या उपायांपासून मुक्त, जणू अस्त्रांपासून वंचित—अरे दुर्बुद्धे! माझी अवज्ञा करून तू आपल्या विकृत बुद्धीप्रमाणेच वागतोस.

Verse 4

किमर्थंमामवज्ञायमच्छन्दमनवेक्ष्य च ।त्वयाशत्रुसमक्षंमेरथोऽयमपवाहितः ।।।।

मला अवज्ञा करून आणि माझी इच्छा न पाहता, शत्रूसमोरच तू माझा हा रथ का दूर नेलास?

Verse 5

त्वयाद्यहिममानार्य चिरकालसमार्जितम् ।यशोवीर्यं च तेजश्चप्रत्ययश्चविनाशितः ।।।।

अरे अनार्य! आज तुझ्यामुळे माझे दीर्घकाळाने मिळविलेले यश, वीर्य, तेज आणि माझ्यावरचा विश्वास—सर्व नष्ट झाले।

Verse 6

प्रख्यातवीर्यस्यरञ्जनीयस्यविक्रमैः ।पश्यतोयुद्धलुब्धोऽहंकृतंकापुरुषस्त्वया ।।।।

पराक्रमाने रमणीय व वीर्याने प्रख्यात अशा त्या शत्रूसमोर, पाहत असतानाच तू युद्धलोलुप मला देखील कापुरुषासारखा करून टाकलेस।

Verse 7

यस्त्वंरथमिदंमोहान्नचेद्वहसिदुर्मते ।सत्योऽप्रतितर्कोमेपरेणत्वमुपस्कृतः ।।।।

हे दुर्मते! जर तू मोहाने हा रथ चालवणार नाहीस, तर मला निःसंशय सत्य वाटते की तू शत्रूकडून फितूर केला गेला आहेस।

Verse 8

न हितद्विद्यतेकर्मसुहृदोहितकाङ्क्षिणः ।रिपूणांसदृशंत्वेतद्यतत्त्वयैतदनुष्ठितम् ।।।।

सुहृद् जो हित इच्छितो, त्याचे हे कर्म हितकारक नसते; तू जे केलेस ते तर शत्रूंनाच शोभणारे आहे।

Verse 9

निवर्तयरथंशीघ्रंयावन्नापैतिमेरिपुः ।यदिवाध्युषितोऽसित्वंस्मर्यतेयदिमेगुणः ।।।।

रथ त्वरित परत फिरव, माझा शत्रू निघून जाण्यापूर्वी। तू खरोखर माझ्याजवळ दीर्घकाळ राहिला असशील आणि माझे गुण स्मरत असशील तर॥

Verse 10

एवंपुरुषमुक्तस्तुहितबुद्धिबुद्धिना ।अब्रवीद्रावणंसूतोहितंसानुनयंवचः ।।।।

रावणाने कठोर शब्दांनी असे बोलूनही, हितबुद्धीने युक्त असा सूत (सारथी) रावणास कल्याणकारी व विनययुक्त वचन बोलला।

Verse 11

न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मिनोपजप्तोऽस्मिशत्रुभिः ।न प्रमत्तो न निःस्नेहोविस्मृता न च सत्क्रिया ।।।।

मी ना भयभीत आहे, ना मूर्ख आहे; शत्रूंनी मला फितूर केलेले नाही. मी ना प्रमादी आहे, ना स्नेहहीन; आणि केलेले उपकारही मी विसरलेलो नाही।

Verse 12

मयातुहितकामेवयशश्चपरिरक्षता ।स्नेहप्रसन्नमनसाहितमित्यप्रियंकृतम् ।।।।

परंतु मी तुमच्या हिताची इच्छा करणारा आणि तुमचे यश रक्षण करणारा आहे. स्नेहाने प्रसन्न मनाने जे हितकारक वाटले तेच मी केले—जरी ते तुम्हाला अप्रिय भासले तरी।

Verse 13

नास्मिन्नर्थेमहाराज त्वंमांप्रियहितेरतम् ।कश्चिल्लघुरिवानार्योदोषतोगन्तुमर्हसि ।।।।

हे महाराज! या बाबतीत तुम्ही मला—प्रिय आणि हितकारक कार्यात रत असलेल्या—एखाद्या तुच्छ अनार्यासारखे दोष देऊन पाहू नये।

Verse 14

श्रूयतांप्रतिदास्यामियन्निमित्तंमयारथः ।नदीवेगइवामंभोभिेसंयुगेविनिवर्तितः ।।।।

ऐका—मी सांगतो, कोणत्या कारणाने मी युद्धात रथ परत फिरविला; जसा पाण्याच्या प्रवाहाने धावणाऱ्या नदीच्या वेगाला कोणी वळवितो तसा।

Verse 15

श्रमंतवावगच्छामिमहतारणकर्मणा ।न हितेवीर्यसौमुख्यंप्रकर्षंवोपधारये ।।।।

महान रणकर्मामुळे तुझा श्रम मला स्पष्ट जाणवतो; या वेळी तुझ्या पराक्रमात पूर्वीसारखा तेज, सौमुख्य व उत्कर्ष मला दिसत नाही।

Verse 16

रथोद्वहनखिन्नाश्चभग्नामेरथवाजिनः ।दीनाघर्मपरिश्रान्तागावोवर्षहताइव ।।।।

रथ ओढत-ओढत माझे रथाचे घोडे अत्यंत खिन्न व भग्न झाले आहेत; ते दीन होऊन घामट उष्णतेने थकले आहेत—जणू पावसाने मार खाल्लेल्या गायीप्रमाणे।

Verse 17

निमित्तानि च भूयिष्ठंयानिप्रादुर्भवन्तिनः ।तेषुतेष्वभिपन्नेषुलक्ष्याम्यप्रदक्षिणम् ।।।।

आपल्याकडे वारंवार प्रकट होणारी अनेक निमित्ते मी पाहतो; ती ती घडताना मला सर्वच प्रतिकूल—अप्रदक्षिण—दिसत आहेत।

Verse 18

देशकालौ च विज्ञेयौलक्षणानीङ्गितानि च ।दैन्यंहर्षश्चखेदश्चरथिनश्चबलाबलम् ।।।।

देश-काल, लक्षणे व इशारे-निमित्ते, योद्ध्याचे दैन्य, हर्ष व खेद—आणि रथस्थाचे बल-अबल—हे सर्व सम्यक् जाणून घ्यावे।

Verse 19

स्थलनिम्नानिभूमेश्चसमानिविषमाणि च ।युद्धकालश्चविज्ञेयःपरस्यान्तरदर्शनम् ।।।।

भूमीची उंच-सखल ठिकाणे, सम व विषम भाग, युद्धाचा योग्य काळ—आणि शत्रूच्या अंतर्गत दुर्बलतेचे दर्शन—हे सर्व जाणावे।

Verse 20

उपयानापयाने च स्थानंप्रत्यपसर्पणम् ।सर्वमेतद्रथस्थेनज्ञेयंरथकुटुम्भिना ।।।।

पुढे जाणे व मागे येणे, जागी ठाम राहणे व मागे सरकणे—हे सर्व डावपेच रथावर असलेल्या, रथाची जबाबदारी वाहणाऱ्या सारथ्याने नीट जाणून घ्यावेत।

Verse 21

तवविश्रामहेतोस्तुतथैषांरथवाजिनाम् ।रौद्रंवर्जयताखेदंक्षमंकृतमिदंमया ।।।।

तुम्हाला विश्रांती मिळावी आणि या रथाच्या घोड्यांनाही उग्र ताण व थकवा येऊ नये म्हणून मी हे केले; यासाठी मला क्षमा करावी।

Verse 22

स्वेच्छयान मयावीररथोऽयमपवाहितः ।भर्तृस्नेहपरीतेनमयेदंयत्कृतंप्रभो ।।।।

हे वीर प्रभो! हा रथ मी स्वेच्छेने मागे नेलेला नाही; स्वामीप्रेमाने व भक्तिभावाने व्यापून मी हे केले आहे।

Verse 23

आज्ञापययथातत्त्वंवक्ष्यस्यरिनिषूदन ।तत्करिष्याम्यहंवीरगतानृण्येनचेतसा ।।।।

हे अरिनिषूदन! तुम्ही तत्त्वतः जसा आदेश द्याल, हे वीर, तसाच मी करीन—मनात कोणताही संकोच वा उरलेपण न ठेवता, पूर्ण समर्पित चित्ताने।

Verse 24

सन्तुष्टस्तेनवाक्येनरावणस्तस्यसारथेः ।प्रशस्यैनंबहुविधंयुद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम् ।।।।

सारथ्याच्या त्या वचनांनी रावण संतुष्ट झाला. त्याने त्याची अनेक प्रकारे प्रशंसा केली आणि युद्धास उत्सुक होऊन असे म्हणाला.

Verse 25

रथंशीघ्रमिदंसूतराघवाभिमुखंनय ।नाहत्वासमरेशत्रून्निवर्तिष्यतिरावणः ।।।।

हे सूत! हा रथ त्वरेने राघवाच्या समोर ने. रणांगणात शत्रूंचा वध केल्यावाचून रावण परत फिरणार नाही.

Verse 26

एवमुक्त्वाततस्तुष्टोरावणोराक्षसेश्वरः ।ददौतस्यशुभंह्येकंहस्ताभरणमुत्तमम् ।।।।श्रुत्वारावणवाक्यानिसारथिस्सन्यवर्तत ।

असे बोलून राक्षसेश्वर रावण संतुष्ट झाला आणि त्याने त्या सारथ्यास एक उत्तम व शुभ असे हस्ताभरण दिले. रावणाची आज्ञा ऐकून तो सारथी रथ वळवू लागला.

Verse 27

ततोद्रुतंरावणवाक्यचोदितःप्रचोदयामासहयान्ससारथिः ।स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथःक्षणेनरामस्यरथाग्रतोऽभवत् ।।।।

मग रावणाच्या वचनांनी प्रेरित होऊन त्या सारथ्याने घोड्यांना वेगाने हाकले. क्षणातच राक्षसेन्द्राचा तो महारथ रामाच्या रथासमोर येऊन उभा राहिला.