Sarga 40
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
युद्धकाण्ड
या सर्गात श्रीराम सुग्रीव व वानरसेनेसह सुवेला पर्वतावर आरोहण करून त्रिकूटशिखरावरील लंकेचे निरीक्षण करतात; ती विश्वकर्म्याची निर्मिती मानली जाते. तेथे रामांना रावण उंच गोपुरावर उभा दिसतो—श्वेत चामरांनी सेवित, विजयछत्राने शोभित, रक्तचंदनलेपित, अलंकारांनी विभूषित आणि ऐरावताशी संबंधित जखमेच्या खुणांनी युक्त—राजलक्षणांनी संपन्न असा तो राक्षसराज भयावह लक्ष्य ठरतो। हे दृश्य पाहताच सुग्रीव संयत क्रोधाने उठतो. तो रावणाला ‘लोकनाथ’ श्रीरामाचा निष्ठावान सेवक असल्याची घोषणा करून थेट आक्रमण करतो आणि रावणाचा मुकुट पकडून जमिनीवर पाडतो—राजप्रतिष्ठेचा अपमान दर्शविणारे हे प्रतीक ठरते। यानंतर निकटचे मल्लयुद्ध रंगते—पाडापाडी, प्रतिपाड, घट्ट आलिंगन-ग्रहण, वर्तुळाकार पावलांची चाल, फसवे वार आणि विविध ‘युद्धमार्ग’ यांचे वर्णन येते; वीररस उत्कट होतो। रावण प्राणघातक प्रतिशोधाची धमकी देतो व मायेने पलडा फिरवू पाहतो; परंतु सुग्रीव त्याची युक्ती ओळखून त्याला थकवून दूर होतो आणि वानरांमधून परत रामांकडे येतो। त्यामुळे रामांचा रणोत्साह व वानरसेनेचे मनोबल वाढते; सुवेला-लंका हा भूगोल, सेवा व संयम ही नीति आणि पडलेला मुकुट हे राजचिन्ह—सर्व एकत्र येऊन सत्तासंघर्षाचे कथानकाशी नकाशा बनतात।
Shlokas
Verse 1
ततोरामस्सुवेलाग्रंयोजनद्वयमण्डलम् ।अरुरोहससुग्रीवोहरियूधपसम्वृतः ।।।।
त्यानंतर वानरयूथांच्या नायकांनी वेढलेले आणि सुग्रीवासह श्रीराम दोन योजन विस्तार असलेल्या सुवेला पर्वतशिखरावर आरोहण केले।
Verse 2
स्थित्वामुहूर्तंतत्रैवदिशोदशविलोकयन् ।त्रिकूटशिखरेरम्येनिर्मितांविश्वकर्मणा ।।।।ददर्शलङ्कांसुन्यस्तांरम्यकाननशोभिताम् ।
तेथे क्षणभर थांबून दहा दिशांकडे नजर टाकीत रामांनी त्रिकूटाच्या रम्य शिखरावर विश्वकर्म्याने निर्मिलेली, सुदृढपणे रचलेली व रम्य काननांनी शोभणारी लंका पाहिली॥
Verse 3
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।।।
रामाने गोपुराच्या शिखरावर उभा असलेला, दुरासद राक्षसेन्द्र पाहिला—पांढऱ्या चामरांनी सेवित आणि विजयछत्राने शोभित। तो रक्तचंदनाने लेपलेला, रत्नाभरणांनी भूषित, सुवर्णकढी वस्त्र परिधान केलेला, निळ्या मेघपुंजासारखा दिसत होता। त्याच्या वक्षस्थळी ऐरावताच्या दंताग्रांनी ओरखडल्यासारखे उंच व्रणचिन्ह होते; शशिरक्त-रंगासारख्या लाल वस्त्राने आवृत होऊन, संध्याकाळच्या तांबूस तेजाने उजळलेल्या आकाशातील मेघराशीप्रमाणे तो शोभत होता।
Verse 4
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
रामाने गोपुराच्या शिखरावर उभा असलेला, दुरासद राक्षसेन्द्र पाहिला—पांढऱ्या चामरांनी सेवित आणि विजयछत्राने शोभित। तो रक्तचंदनाने लेपलेला, रत्नाभरणांनी भूषित, सुवर्णकढी वस्त्र परिधान केलेला, निळ्या मेघपुंजासारखा दिसत होता। त्याच्या वक्षस्थळी ऐरावताच्या दंताग्रांनी ओरखडल्यासारखे उंच व्रणचिन्ह होते; शशिरक्त-रंगासारख्या लाल वस्त्राने आवृत होऊन, संध्याकाळच्या तांबूस तेजाने उजळलेल्या आकाशातील मेघराशीप्रमाणे तो शोभत होता।
Verse 5
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
रामाने गोपुराच्या शिखरावर उभा असलेला, दुरासद राक्षसेन्द्र पाहिला—पांढऱ्या चामरांनी सेवित आणि विजयछत्राने शोभित। तो रक्तचंदनाने लेपलेला, रत्नाभरणांनी भूषित, सुवर्णकढी वस्त्र परिधान केलेला, निळ्या मेघपुंजासारखा दिसत होता। त्याच्या वक्षस्थळी ऐरावताच्या दंताग्रांनी ओरखडल्यासारखे उंच व्रणचिन्ह होते; शशिरक्त-रंगासारख्या लाल वस्त्राने आवृत होऊन, संध्याकाळच्या तांबूस तेजाने उजळलेल्या आकाशातील मेघराशीप्रमाणे तो शोभत होता।
Verse 6
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
रामाने गोपुराच्या शिखरावर उभा असलेला, दुरासद राक्षसेन्द्र पाहिला—पांढऱ्या चामरांनी सेवित आणि विजयछत्राने शोभित। तो रक्तचंदनाने लेपलेला, रत्नाभरणांनी भूषित, सुवर्णकढी वस्त्र परिधान केलेला, निळ्या मेघपुंजासारखा दिसत होता। त्याच्या वक्षस्थळी ऐरावताच्या दंताग्रांनी ओरखडल्यासारखे उंच व्रणचिन्ह होते; शशिरक्त-रंगासारख्या लाल वस्त्राने आवृत होऊन, संध्याकाळच्या तांबूस तेजाने उजळलेल्या आकाशातील मेघराशीप्रमाणे तो शोभत होता।
Verse 7
पश्यतांवानरेन्द्राणांराघवस्यापिपश्यतः ।दर्शनाद्राक्षसेन्द्रस्यसुग्रीवस्सहसोत्थितः ।।।।
वानरेन्द्र पाहत असताना आणि राघवही पाहत असतानाच, राक्षसेन्द्राचे दर्शन होताच सुग्रीव क्षणात उभा राहिला।
Verse 8
क्रोधवेगेनसंयुक्तस्सत्त्वेनचबलेनच ।अचलाग्रादथोत्थायपुप्लुवेगोपुरस्थले ।।।।
तो क्रोधाच्या वेगाने प्रेरित, तसेच धैर्य व बळाने युक्त होऊन, पर्वतशिखरावरून उठला आणि गोपुरस्थळी उडी मारून गेला।
Verse 9
स्थित्वामुहूर्तंसम्प्रेक्ष्यनिर्भयेनान्तरात्मना ।तृणीकृत्यचतद्रक्षस्सोऽब्रवीत्परुषंवचः ।।।।
क्षणभर थांबून, निर्भय अंतःकरणाने त्याला नीट पाहून, त्या राक्षसाला तृणासमान तुच्छ मानून त्याने कठोर वचन उच्चारले।
Verse 10
लोकनाथस्यरामस्यसखादासोऽस्मिराक्षस ।नमयामोक्ष्यसेऽद्यत्वंपार्थिवेन्द्रस्यतेजसा ।।।।
“हे राक्षसा! मी लोकनाथ श्रीरामाचा सखा आणि दास आहे. त्या राजाधिराजाच्या तेजाने तू आज माझ्यापासून सुटणार नाहीस!” असे सुग्रीव म्हणाला।
Verse 11
इत्युक्त्वासहसोत्पत्यपुप्लुवेतस्यचोपरि ।आकृष्यमुकुटंचित्रंपातयित्वाऽपतद्भुवि ।।।।
असे बोलून सुग्रीव तत्क्षणी उडी मारून त्याच्यावर झेपावला; त्याचा तो सुंदर मुकुट ओढून काढून जमिनीवर आपटला, आणि तो भूमीवर पडला।
Verse 12
समीक्ष्यतूर्णमायान्तमबभाषेनिशाचरः ।सुग्रीवस्त्वपरोक्षम् मेहीनग्रीवोभविष्यसि ।।।।
सुग्रीव वेगाने येताना पाहून निशाचराधिपती रावण म्हणाला— “सुग्रीवा! तू आता माझ्या प्रत्यक्ष समोर आहेस; आज तू ग्रीवा-रहित होशील।”
Verse 13
इत्युक्त्वोत्थायतंक्षिप्रंबाहुभ्यामाक्षिपत्तले ।कन्तुवत्तंसमुत्थायबाहुभ्यामाक्षिपद्धरि ।।।।
असे बोलून तो उठला आणि दोन्ही बाहूंनी त्याला क्षणात जमिनीवर आपटला. पण वानर चेंडूसारखा उडून पुन्हा उभा राहिला आणि दोन्ही बाहूंनी त्यालाही प्रत्युत्तरादाखल आपटून टाकले.
Verse 14
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।।।
ते दोघे परस्परांशी घट्ट गुंतले—घामाने अंग जळालेले, रक्ताने देह माखलेले; आलिंगनासारख्या पकडीने क्षणभर हालचाल थांबली, जणू लाल शाल्मली व किंशुक वृक्ष एकमेकांना लागून उभे असावेत. मग त्या महाबली राक्षसराजा व वानरेंद्राने मुष्टी, तळहात, कोपर आणि बोटांच्या टोकांच्या घावांनी असह्य, भयंकर युद्ध केले.
Verse 15
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।6.40.14।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।6.40.15।।
गोपुर-वेदीच्या मध्यभागी त्या दोघांनी उग्र वेगाने दीर्घकाळ नियुद्ध केले. ते वारंवार एकमेकांना उचलून आपटत, देह वाकवत आणि पावले बदलत, तरीही त्या वेदीवरच ठाम राहिले.
Verse 16
कृत्वानियुद्धंभृशमुग्रवेगौकालंचिर, गोपुरवेदिमध्ये ।उत्क्षिप्यचोत्क्षिप्यविनम्यदेहौपादक्रमाद्गोपुरवेदिलग्नौ ।।।।
गोपुर-वेदीच्या मध्यभागी त्या दोघांनी उग्र वेगाने दीर्घकाळ नियुद्ध केले. ते वारंवार एकमेकांना उचलून आपटत, देह वाकवत आणि पावले बदलत, तरीही त्या वेदीवरच ठाम राहिले.
Verse 17
अन्योन्यमाविध्यवेदिलग्नौतौपेततुस्सालनिखातमध्ये ।उत्पेततुर्भूतलमस्पृशन्तौस्थित्वामुहूर्तंत्वभिनिश्श्वसन्तौ ।।।।
वेदीला चिकटून राहून ते दोघे एकमेकांना झटके देत-ओढत तटबंदी व खंदक यांच्या मधल्या जागेत कोसळले. क्षणभर तसेच घट्ट उभे राहून ते जोराने श्वास घेत राहिले, आणि मग भूमीला न स्पर्श करता पुन्हा उडी मारून वर उठले.
Verse 18
आलिङ् ग्यचालिङ् ग्यचबाहुयोक्स्रैस्संयोजयामासतुराहवेतौ ।सम्रम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौसंचेरतुस्सम्प्रतियुद्धमार्गैः ।।।।
रणांगणात ते दोघे वारंवार एकमेकांना आलिंगन देत, भुजाबळाने वक्षस्थळ दाबून पुन्हा पुन्हा भिडत होते। क्रोध, शिक्षण व बळ यांनी युक्त होऊन ते निकटयुद्धाच्या विविध मार्गांनी संचरत होते॥
Verse 19
शार्दूरसिंहाविवजातदर्पौगजेन्द्रपोताविवसम्प्रयुक्तौ ।संहत्यचापीड्यचतावुरोभ्यांनिपेततुर्वैयुगपद्धरण्याम् ।।।।
ते दोघे दर्पाने उन्मत्त वाघ-सिंहासारखे, तसेच परस्पर गुंतलेल्या दोन तरुण गजेन्द्रांसारखे होते। उराशी उर दाबून ते दोघेही एकाच वेळी भूमीवर कोसळले॥
Verse 20
उद्यम्यचान्योन्यमधिक्षिपन्तौसञ्चक्रमातेबहुयुद्धमार्गे: ।व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौक्लमंनतौजग्मतुराशुवीरौ ।।।।
एकमेकांना पकडून आणि परस्परांना ललकारत ते दोघे वीर अनेक युद्धमार्गांनी फिरत राहिले। व्यायाम, शिक्षण व बळ यांनी युक्त असल्याने त्यांना लवकर थकवा आला नाही॥
Verse 21
बाहूत्तमैर्वारणवारणाभैर्निवारयन्तौवरवारणाभौ ।चिरेणकालेनतुसम्प्रयुक्तौसञ्चेरतुर्मण्डलमार्गमाशु ।।।।
उत्तम बाहूंनी युक्त असे ते दोघे, श्रेष्ठ हत्तींसारखे, एकमेकांना रोखीत व आवरीत राहिले। दीर्घकाळ संग्रामात गुंतून ते शीघ्रच मण्डलाकार मार्गाने फिरू लागले।
Verse 22
तौपरस्परमासाद्ययत्तावन्योन्यसूदने ।मार्जाराविवभक्ष्यार्थेऽवितस्थातेमुहुर्मुहुः ।।।।
एकमेकांजवळ येऊन, परस्पर-वधास उत्सुक असे ते दोघे, वारंवार पुढे-मागे झेपावत राहिले—जणू भक्ष्यासाठी मांजरे शिकाराभोवती फिरतात।
Verse 23
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।।।
युद्धमार्गात निपुण असे वानरेन्द्र व रावण यांनी अद्भुत मण्डले, विविध उभे राहण्याच्या मुद्रा आणि अनेक प्रकारच्या चाली दाखविल्या—पुढे जाणे व परत येणे, तिरकी व वाकडी गती; प्रहार सोडणे व टाळणे; चहूकडे धावणे; धावा व उडी; संयमित स्थैर्याने ठाम उभे राहणे; वळून दूर जाणे व पुन्हा फिरणे; मागे सरकणे व झटकन बाजूला उडी; पकड बसवणे व सोडणे—अशा रीतीने ते दोघे एकमेकांविरुद्ध संचार करीत राहिले।
Verse 24
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
याच वेळेस तो राक्षस आपल्या मायाबलाचा प्रयोग आरंभ करण्यास उद्यत झाला. ते ओळखून वानराधिप—विजयतेजाने युक्त व श्रमजयी—क्षणात आकाशात उडी मारून गेला. रावण मात्र तिथेच स्थिर राहिला, जणू कपिराजाने त्याला फसविले असावे।
Verse 25
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
त्यांनी युद्धकौशल्ये दाखविली—धावा व उडी, संयमित दृढतेने ठाम उभे राहणे; वळून दूर जाणे व पुन्हा फिरणे, मागे सरकून झटकन बाजूला होणे—दोघेही एकमेकांवर वरचढ होण्यास तत्पर होते।
Verse 26
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
युद्धमार्गात पारंगत वानरेन्द्र आणि रावण एकमेकांभोवती अद्भुत मांडलिक रचनेत फिरत राहिले. गोमूत्रकासारख्या वक्र वळणांनी ते पुढे- मागे होत, तिरके व कोनातून चालत; घाव घालत व चुकवत, पाठलाग करत व रोखत; झेपावत, उड्या मारत, न डगमगता ठाम उभे राहत; वळून दूर जात पुन्हा परत येत; कधी प्रहारासाठी हात पुढे करत, कधी मागे घेत—एकमेकांसमोर आपले युद्धकौशल्य प्रकट करीत होते।
Verse 27
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।।।
याच वेळेस तो राक्षस आपल्या मायाबलाचा प्रयोग आरंभ करण्यास उद्यत झाला. ते ओळखून वानराधिप—विजयतेजाने युक्त व श्रमजयी—क्षणात आकाशात उडी मारून गेला. रावण मात्र तिथेच स्थिर राहिला, जणू कपिराजाने त्याला फसविले असावे।
Verse 28
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।6.40.27।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।6.40.28।।
याच वेळी राक्षस रावण आपल्या मायाबलाचे सामर्थ्य दाखविण्यास उद्यत झाला. पण त्याचा हेतू ओळखून वानराधिप—विजयदीप्त मुखाने, क्लेशरहित होऊन—क्षणात आकाशात उडी मारून गेला. रावण मात्र तिथेच स्थिर राहिला, जणू हरिराजाने त्याला फसविले असावे।
Verse 29
अथहरिवरनाथःप्राप्यसङ्ग्रामकीर्तिंनिशिचरपतिमाजौयोजयित्वाश्रमेण ।गगनमतिविशालंलङ्घयित्वार्कसूनुर्हरिगणमध्येरामपार्श्वंजगाम ।।।।
तेव्हा वानरश्रेष्ठांचा नाथ, सूर्यपुत्र सुग्रीव रणकीर्ती प्राप्त करून, युद्धात निशाचरपतीला श्रमित करून टाकून; विशाल गगन लंघून वानरसेनेच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या श्रीरामांच्या जवळ जाऊन पोहोचला।
Verse 30
इतिससवितृसूनुस्तत्रतत्कर्मकृत्वापवनगतिरनीकंप्राविशत्ससम्प्रहृष्टः ।रघुवरनृपसूनोद्वर्धयन्युद्धहर्षंतरुमृगगणमुख्यैःपूज्यमानोहरीन्द्रः ।।।।
अशा रीतीने सूर्यपुत्र सुग्रीव—पवनवेगाने जाणारा—ते कार्य करून अत्यंत आनंदित होऊन वानरसेनेत प्रविष्ट झाला। रघुवंशश्रेष्ठ राजपुत्र श्रीरामांचा युद्धहर्ष वाढवीत, तो हरीन्द्र तरुवासी वानरगणाच्या प्रमुखांकडून पूजिला गेला।
Frequently Asked Questions
Sugrīva’s action tests allied dharma: he must balance personal fury against disciplined service. He initiates combat to challenge Rāvaṇa’s arrogance and signal allegiance to Rāma, yet disengages after exhausting the enemy rather than pursuing uncontrolled escalation, aligning valor with strategic restraint.
The dialogue frames legitimate power as moral and relational: Sugrīva defines his identity through seva to a dharmic ruler (“lokanātha” Rāma), while the fallen diadem dramatizes that sovereignty without righteousness can be publicly unseated, even before final defeat.
Key landmarks include Suvelā (the observation peak), Laṅkā on Trikūṭa (city-topography and fortification), and the gopura (towered battlement). Cultural markers of kingship—cāmara, victory parasol, crown, sandal paste, and ornamentation—function as visual metadata for royal presence and contested legitimacy.