Sarga 124
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
युद्धकाण्ड
विश्रांतीची रात्र झाल्यावर विभीषणाने श्रीरामांना प्रणाम करून विजयस्थितीची विचारणा केली. मग स्नान, उटणे, वस्त्रे, अलंकार, चंदन व माळा इत्यादी शृंगार-निपुण सेवकांकरवी सज्ज केलेला सत्कार अर्पण करून श्रीराम व वानर-नायकांनी शीतलोपचार स्वीकारावेत अशी विनंती केली. श्रीरामांनी संयमित पण तातडीच्या धर्माने उत्तर दिले—चित्रकूटावर भरताने केलेली जी विनंती मी पूर्वी मान्य केली नव्हती, त्या भरताच्या दर्शनासाठीच माझे हृदय वेगाने धावते; राण्यांच्या व नगरजनांच्या प्रार्थनाही स्मरणात आहेत. त्यानंतर विभीषणाने पुष्पक विमान अर्पण केले—सूर्यासारखे तेजस्वी, मेघासारखे विशाल, इच्छेनुसार चालणारे (कामग), अजेय व मनासारखे वेगवान। हे कुबेराचे वाहन असून रावणाने युद्धात हिरावून घेतले होते; आता रामकार्याकरिता जपून ठेवले आहे, असे त्याने सांगितले. श्रीरामांनी दीर्घ मुक्काम नाकारून प्रस्थानाची परवानगी मागितली व विमान सज्ज करण्यास सांगितले. विमान आणले गेले—सुवर्णरचना, मणिवेदिका, ध्वज, घंटा, मोत्यांनी जडित गवाक्ष; विश्वकर्म्याने घडविलेले, मेरूप्रमाणे भव्य। त्याची महत्ता पाहून राम-लक्ष्मण विस्मित होऊन त्यात बसले; येथून युद्धसमाप्तीनंतर गृहप्रयाणाची कथा सुरू होते।
Shlokas
Verse 1
तांरात्रिमुषितंरामंसुखोत्थिमरिन्दमम् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंजयंपृष्टवाविभीषणः ।।।।
ती रात्रि व्यतीत करून शत्रुनाशक श्रीराम सुखाने जागे झाले. तेव्हा विभीषणाने हात जोडून विजयाची वार्ता विचारत हे वचन उच्चारले.
Verse 2
स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च ।चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।।।अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः ।उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।।।
स्नानसामग्री, सुगंधी अंगराग, वस्त्रे व आभूषणे, दिव्य चंदन आणि विविध माळा—हे सर्व येथे आहे. अलंकारविद्येत निपुण अशा या पद्मनयन आर्य स्त्रिया उपस्थित आहेत; हे राघवा, त्या विधिपूर्वक तुला स्नान घालतील॥
Verse 3
स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च ।चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ।।6.124.2।।अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः ।उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ।।6.124.3।।
अलंकारकलेत निपुण, कमलनयना या आर्य स्त्रिया उपस्थित आहेत; हे राघव, त्या तुम्हाला विधिपूर्वक स्नान घालतील।
Verse 4
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थ: प्रत्युवाचविभीषणम् ।हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वंस्नानेनोपनिमन्त्रय ।।।।
असे ऐकून काकुत्स्थ (राम) विभीषणास म्हणाले—“सुग्रीवप्रमुख वानरांना स्नानविधीसाठी तू आमंत्रित कर।”
Verse 5
स तुताम्यतिधर्मात्माममहेतोस्सुखोचितः ।सुकुमारोमहाबाहोकुमार: सत्यसंश्रयः ।।।।
“तो—भरत—माझ्याच कारणाने व्याकुळ होऊन क्षीण होत आहे; अतिधर्मात्मा, सुखास योग्य असूनही सुकुमार, महाबाहु तो कुमार सत्याचा आश्रय घेऊन आहे।”
Verse 6
तंविनाकैकयीपुत्रंभरतंधर्मचारिणम् ।न मेस्नानंबहुमतंवस्त्राण्याभरणानि च ।।।।
कैकयीपुत्र धर्माचरणी भरताविना मला स्नान प्रिय नाही; वस्त्रेही नाहीत, अलंकारही नाहीत।
Verse 7
एतत्पश्ययथाक्षिप्रंप्रतिगच्छामतांपुरीम् ।अयोध्यांगच्छतोह्येषपन्थाःपरमदुर्गमः ।।।।
हे लवकर पाहा; अयोध्या पुरीकडे परत जाणाऱ्यांसाठी हा मार्ग अत्यंत दुर्गम आहे।
Verse 8
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थंप्रत्युवाचविभीषणः ।अह्नात्वांप्रापयिष्यामितांपुरींपार्थिवात्मज ।।।।
असे म्हटल्यावर विभीषण काकुत्स्थाला म्हणाला—हे राजपुत्रा, एका दिवसात मी तुला त्या पुरीत पोहोचवीन।
Verse 9
पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् ।ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।।।हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् ।त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।।।
तुझे कल्याण असो—सूर्यासारखे तेजस्वी ‘पुष्पक’ नावाचे विमान आहे. ते माझ्या भ्राता कुबेराचे दिव्य, उत्तम, इच्छेनुसार चालणारे विमान होते; परंतु बलवान रावणाने संग्रामात जिंकून ते हिरावून घेतले. हे अतुलविक्रम, तुझ्याच हेतुने मी ते जपून तयार ठेवले आहे.
Verse 10
पुष्पकंनामभद्रंतेविमानंसूर्यसन्निभम् ।ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ।।6.124.9।।हृतंनिर्जित्यसङ्ग्रामेकामगंदिव्यमुत्तमम् ।त्वदर्थंपालितंचेदंतिष्ठत्यतुलविक्रम ।।6.124.10।।
तुझे कल्याण असो. ‘पुष्पक’ नावाचे हे सूर्यसमान तेजस्वी विमान माझ्या भ्राता कुबेराचे होते; बलवान रावणाने संग्रामात जिंकून ते हिरावून घेतले. इच्छेनुसार चालणारे हे दिव्य, उत्तम विमान तुझ्याच हेतुने जपून ठेवले आहे, हे अतुल पराक्रमी राम.
Verse 11
तदिदंमेघसङ्काशंविमानमिहतिष्ठति ।तेनयास्यसियानेनत्वमयोध्यांगतज्वरः ।।।।
हे मेघासारखे विमान येथे उभे आहे. याच यानाने तू चिंता-रूपी ज्वरातून मुक्त होऊन अयोध्येला जाशील.
Verse 12
अहंतेयुद्यनुग्राह्योयदिस्मरसिमेगुणान् ।वसतावदिहप्राज्ञ यद्यस्तिमयिसौहृदम् ।।।।
मी तुझ्या अनुग्रहास पात्र असेन, आणि तू माझे गुण स्मरशील—हे प्राज्ञ—आणि माझ्याविषयी तुझे सौहार्द असेल, तर काही काळ येथेच निवास कर.
Verse 13
लक्ष्मणेनसहभ्रात्रावैदेह्याभार्ययासह ।अर्चितस्सर्वकामैस्त्वंततोराम गमिष्यसि ।।।।
भाऊ लक्ष्मणासह आणि पत्नी वैदेहीसह—सर्व आवश्यक वस्तूंनी यथोचित सन्मानित झाल्यावर—मग, हे राम, तू प्रस्थान करशील.
Verse 14
प्रीतियुक्तस्यविहितांससैन्यःससुहृद्गणः ।सक्रतियांराममेतावद्गृहेणत्वंमयोद्यताम् ।।।।
स्नेहयुक्त होऊन मी तुझ्यासाठी—सेनेसह व सुहृद्गणासह—हा आतिथ्य-सत्कार विधिपूर्वक सिद्ध केला आहे। हे राम, केवळ एकदाच माझ्या हातून सिद्ध झालेला हा गृह-सत्कार स्वीकार।
Verse 15
प्रणयाद्भहुमानाच्चसौहार्देन च राघव ।प्रसादायामिप्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामिते ।।।।
हे राघव, स्नेह, मान आणि सौहार्द यांमुळे मी तुला विनयाने प्रसन्न करीत विनंती करतो। मी तुझा सेवक आहे; तुला आज्ञा देत नाही।
Verse 16
एवमुक्तस्ततोरामःप्रत्युवाचविभीषणम् ।रक्षसांवानराणां च सर्वेषामेवशृण्वताम् ।।।।
विभीषणाने असे म्हटल्यावर, सर्व राक्षस व वानर ऐकत असताना, तेव्हा रामाने त्याला प्रत्युत्तर दिले।
Verse 17
पूजितोऽस्मित्वयावीर साचिव्येनपरन्तप ।सर्वात्मना च चेष्टाभिःसौहार्देनपरेण च ।।।।
हे वीर, परंतप! तुझ्या निष्ठावान सल्ल्याने, सर्वस्वाने केलेल्या प्रयत्नांनी आणि अतिशय सौहार्दाने मी खरोखरच पूजित झालो आहे।
Verse 18
न खल्वेतन्नकुर्यांतेवचनंराक्षसेश्वर ।तंतुमेभ्रातरंद्रष्टुंभरतंत्वरतेमनः ।।।।
हे राक्षसेश्वर, तुझे वचन मी नाकारू शकत नाही; पण माझे मन भाऊ भरताला पाहण्यासाठी आतुरतेने धाव घेत आहे।
Verse 19
मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।।।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।।।
जो मला परत नेण्यासाठी चित्रकूटास आला होता, त्याने शिर झुकवून विनविले तरी मी त्याचे वचन मानले नाही। तसेच कौसल्या, सुमित्रा, यशस्विनी कैकेयी, माझा सुहृद् गुह आणि नगरवासी व जनपदातील लोकांसह—कोणाच्याही म्हणण्यास मी मान दिला नाही॥
Verse 20
मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।6.124.19।।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।6.124.20।।
हे राक्षसेश्वर, माझ्यासाठी शीघ्र विमान सज्ज कर. माझे कार्य पूर्ण झाले आहे; मग येथे राहणे मला कसे योग्य ठरेल?॥
Verse 21
अनुजानीहमांसौम्य पूजितोऽस्मिविभीषण ।मन्युर्नखलुकर्तव्यःसखेत्वांचानुमानये ।।।।
हे सौम्य विभीषण, मला प्रस्थानाची आज्ञा दे. मित्रा, तू माझा यथोचित सत्कार केला आहेस; म्हणून राग धरू नकोस. माझा निश्चय समजून घे आणि मनात अन्यथा मानू नकोस॥
Verse 22
उपस्थापयमेशीघ्रंविमानंराक्षसेश्वर ।कृतकार्यस्यमेवासःकथंस्यादिहसम्मतः ।।।।
हे राक्षसेश्वर, माझ्यासाठी शीघ्र विमान सज्ज कर. माझे कार्य पूर्ण झाले आहे; मग येथे राहणे मला कसे योग्य ठरेल?॥
Verse 23
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।।।
रामाने असे सांगितल्यावर राक्षसांचा अधिपती विभीषण त्वरित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी विमान आणण्यास आज्ञा देऊ लागला। मग ते विमान प्रकट झाले—सुवर्णचित्रित अंगांनी शोभणारे, वैदूर्यमणी जडित वेदिकांनी युक्त, कूटागारांनी वेढलेले आणि सर्व बाजूंनी रौप्यप्रभेने झळकणारे। पांढऱ्या पताका व ध्वजांनी अलंकृत, सुवर्ण प्रासादांनी शोभित आणि सुवर्णकमलांच्या अलंकारांनी विभूषित। किणकिण्यांच्या जाळ्यांनी नटलेले, मुक्तामणी जडित गवाक्ष असलेले, घंटांच्या पंक्तींनी वेढलेले—सर्वत्र मधुर नाद करणारे। मेरुशिखरासारख्या आकाराचे, विश्वकर्म्याने निर्मिलेले, मोती व रौप्याने झळकणाऱ्या विशाल प्रासादांनी भूषित। स्फटिकचित्रित तळ, वैदूर्यजडित उत्तम आसने, बहुमोल आच्छादनांनी युक्त आणि अपार धनवैभवाने संपन्न होते॥
Verse 24
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
रामाने असे बोलताच राक्षसांचा अधिपती विभीषण त्वरित सूर्यसदृश तेजस्वी विमानास आवाहन करू लागला. तेव्हा ते विमान प्रकट झाले—त्याचे अवयव सुवर्णचित्रांनी अलंकृत, वैदूर्यमणींनी जडित वेदिकांनी युक्त, कूटागारांनी वेढलेले आणि सर्व बाजूंनी रजतप्रभेसारखे झळाळत होते. पांडुर पताका व ध्वजांनी ते सुसज्ज होते; सुवर्णकमलांच्या अलंकारांनी विभूषित अशा सुवर्णहर्म्यांनी ते शोभून दिसत होते. किणकिण्यांच्या जाळ्यांनी ते प्रकीर्ण होते; गवाक्ष मुक्तामणींनी जडित होते; आणि सर्वत्र घंटांच्या पंक्तींनी वेढलेले असल्याने मधुर नाद घुमत होता. विश्वकर्म्याने निर्मिलेले ते मेरुशिखरासारखे उंच होते आणि मुक्तारजताच्या शोभेने उजळलेल्या विशाल हर्म्यांनी अलंकृत होते. स्फटिकचित्रित तल, वैदूर्यजडित श्रेष्ठ आसने, अमूल्य आच्छादनांनी युक्त अशी ती रचना महान वैभवाने परिपूर्ण होती.
Verse 25
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
रामाने असे बोलताच राक्षसांचा अधिपती विभीषण त्वरित सूर्यसदृश तेजस्वी विमानास आवाहन करू लागला. तेव्हा ते विमान प्रकट झाले—त्याचे अवयव सुवर्णचित्रांनी अलंकृत, वैदूर्यमणींनी जडित वेदिकांनी युक्त, कूटागारांनी वेढलेले आणि सर्व बाजूंनी रजतप्रभेसारखे झळाळत होते. पांडुर पताका व ध्वजांनी ते सुसज्ज होते; सुवर्णकमलांच्या अलंकारांनी विभूषित अशा सुवर्णहर्म्यांनी ते शोभून दिसत होते. किणकिण्यांच्या जाळ्यांनी ते प्रकीर्ण होते; गवाक्ष मुक्तामणींनी जडित होते; आणि सर्वत्र घंटांच्या पंक्तींनी वेढलेले असल्याने मधुर नाद घुमत होता. विश्वकर्म्याने निर्मिलेले ते मेरुशिखरासारखे उंच होते आणि मुक्तारजताच्या शोभेने उजळलेल्या विशाल हर्म्यांनी अलंकृत होते. स्फटिकचित्रित तल, वैदूर्यजडित श्रेष्ठ आसने, अमूल्य आच्छादनांनी युक्त अशी ती रचना महान वैभवाने परिपूर्ण होती.
Verse 26
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
रामाने असे बोलताच राक्षसांचा अधिपती विभीषण त्वरित सूर्यसदृश तेजस्वी विमानास आवाहन करू लागला. तेव्हा ते विमान प्रकट झाले—त्याचे अवयव सुवर्णचित्रांनी अलंकृत, वैदूर्यमणींनी जडित वेदिकांनी युक्त, कूटागारांनी वेढलेले आणि सर्व बाजूंनी रजतप्रभेसारखे झळाळत होते. पांडुर पताका व ध्वजांनी ते सुसज्ज होते; सुवर्णकमलांच्या अलंकारांनी विभूषित अशा सुवर्णहर्म्यांनी ते शोभून दिसत होते. किणकिण्यांच्या जाळ्यांनी ते प्रकीर्ण होते; गवाक्ष मुक्तामणींनी जडित होते; आणि सर्वत्र घंटांच्या पंक्तींनी वेढलेले असल्याने मधुर नाद घुमत होता. विश्वकर्म्याने निर्मिलेले ते मेरुशिखरासारखे उंच होते आणि मुक्तारजताच्या शोभेने उजळलेल्या विशाल हर्म्यांनी अलंकृत होते. स्फटिकचित्रित तल, वैदूर्यजडित श्रेष्ठ आसने, अमूल्य आच्छादनांनी युक्त अशी ती रचना महान वैभवाने परिपूर्ण होती.
Verse 27
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
रामाने असे बोलताच राक्षसांचा अधिपती विभीषण त्वरित सूर्यसदृश तेजस्वी विमानास आवाहन करू लागला. तेव्हा ते विमान प्रकट झाले—त्याचे अवयव सुवर्णचित्रांनी अलंकृत, वैदूर्यमणींनी जडित वेदिकांनी युक्त, कूटागारांनी वेढलेले आणि सर्व बाजूंनी रजतप्रभेसारखे झळाळत होते. पांडुर पताका व ध्वजांनी ते सुसज्ज होते; सुवर्णकमलांच्या अलंकारांनी विभूषित अशा सुवर्णहर्म्यांनी ते शोभून दिसत होते. किणकिण्यांच्या जाळ्यांनी ते प्रकीर्ण होते; गवाक्ष मुक्तामणींनी जडित होते; आणि सर्वत्र घंटांच्या पंक्तींनी वेढलेले असल्याने मधुर नाद घुमत होता. विश्वकर्म्याने निर्मिलेले ते मेरुशिखरासारखे उंच होते आणि मुक्तारजताच्या शोभेने उजळलेल्या विशाल हर्म्यांनी अलंकृत होते. स्फटिकचित्रित तल, वैदूर्यजडित श्रेष्ठ आसने, अमूल्य आच्छादनांनी युक्त अशी ती रचना महान वैभवाने परिपूर्ण होती.
Verse 28
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।
रामाने असे बोलताच राक्षसांचा अधिपती विभीषण त्वरित सूर्यसदृश तेजस्वी विमानास आवाहन करू लागला. तेव्हा ते विमान प्रकट झाले—त्याचे अवयव सुवर्णचित्रांनी अलंकृत, वैदूर्यमणींनी जडित वेदिकांनी युक्त, कूटागारांनी वेढलेले आणि सर्व बाजूंनी रजतप्रभेसारखे झळाळत होते. पांडुर पताका व ध्वजांनी ते सुसज्ज होते; सुवर्णकमलांच्या अलंकारांनी विभूषित अशा सुवर्णहर्म्यांनी ते शोभून दिसत होते. किणकिण्यांच्या जाळ्यांनी ते प्रकीर्ण होते; गवाक्ष मुक्तामणींनी जडित होते; आणि सर्वत्र घंटांच्या पंक्तींनी वेढलेले असल्याने मधुर नाद घुमत होता. विश्वकर्म्याने निर्मिलेले ते मेरुशिखरासारखे उंच होते आणि मुक्तारजताच्या शोभेने उजळलेल्या विशाल हर्म्यांनी अलंकृत होते. स्फटिकचित्रित तल, वैदूर्यजडित श्रेष्ठ आसने, अमूल्य आच्छादनांनी युक्त अशी ती रचना महान वैभवाने परिपूर्ण होती.
Verse 29
उपस्थितमनाधृष्यंतद्विमानंमनोजवम् ।निवेदयित्वारामायतस्थौतत्रविभीषणः ।।।।
अजिंक्य व मनोवेगासारखे वेगवान असे ते विमान उपस्थित करून, रामांना अर्पण करून विभीषण तेथेच उभा राहिला।
Verse 30
तत्पुष्पकंकामगमंविमानमुपस्थितंभूधरसन्निकाशम् ।दृष्टवातदाविस्मयमाजगामरामस्ससौमित्रिरुदारसत्त्व: ।।।।
तेव्हा इच्छेनुसार चालणारे पुष्पक नावाचे, पर्वतासारखे भासणारे विमान समोर उभे पाहून, उदारसत्त्व राम सौमित्री (लक्ष्मण) सहित विस्मयाने भरून गेले।
Frequently Asked Questions
The key action is Rama’s refusal to prolong celebratory comfort despite legitimate hospitality; he prioritizes duty toward Bharata and Ayodhya, framing post-war conduct as disciplined responsibility rather than indulgent triumph.
Victory does not suspend dharma: gratitude is acknowledged, but the ruler’s obligations—repairing social order, honoring those who suffered, and completing the promised return—take precedence over personal ease and ceremonial pleasure.
Ayodhya functions as the civic endpoint of restoration; Citrakūṭa recalls the earlier moral test of returning from exile; culturally, the chapter foregrounds rites of hospitality and royal protocol (snāna, anointment, adornment) as part of orderly transition after conflict.