Sarga 98

Verse 1

हन्यमानेबलेतूर्णमन्योन्यंतेमहामृथे ।सरसीवमहाघर्मेसोपक्षीणेबभूवतुः ।।6.98.1।।

त्या महायुद्धात जेव्हा दोन्ही सैन्ये वेगाने एकमेकांचा संहार करू लागली, तेव्हा ती प्रखर उन्हाळ्यात आटलेल्या सरोवरांसारखी क्षीण भासू लागली।

Verse 2

स्वबलस्यविघातेनविरूपाक्ष्वधेन च ।बभूवद्विगुणंक्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.98.2।।

स्वतःच्या सैन्याचा संहार आणि विरूपाक्षाचा वध—या दोन्ही कारणांनी राक्षसाधिपती रावणाचा क्रोध द्विगुण झाला।

Verse 3

प्रक्षीणंतुबलंदृष्टवावध्यमानंवलीमुखैः ।बभूवास्यव्यथायुद्धेप्रेक्ष्यदैवविपर्ययम् ।।6.98.3।।

वानरयोद्ध्यांनी मारले जात असताना आपले सैन्य फारच क्षीण झालेले पाहून, रणांगणात दैवाचा विपर्यास दिसताच तो तीव्र व्यथित झाला।

Verse 4

उवाच च समीपस्थंमहोदरमरिन्दमम् ।अस्मिन्कालेमहाबाहोजयाशात्वयिमेस्थिता ।।6.98.4।।

जवळ उभ्या असलेल्या शत्रुदमन महोदरास रावण म्हणाला— “महाबाहो! या वेळी माझी जयाची आशा तुझ्यावरच स्थिर आहे.”

Verse 5

जहिशत्रुचमूंवीरदर्शयाद्यपराक्रमम् ।भर्तृपिण्डस्यकालोऽऽयंनिर्देष्टुंसाधुयुध्यताम् ।।6.98.5।।

“वीरा! शत्रूची सेना नष्ट कर आणि आज आपला पराक्रम दाखव. स्वामीच्या अन्नाचा ऋण फेडण्याची हीच वेळ—म्हणून उत्तम रीतीने युद्ध कर!”

Verse 6

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वाराक्षसेन्द्रोमहोदरः ।प्रविवेशारिसेनांतांपतङ्गइवपावकम् ।।6.98.6।।

असे सांगितल्यावर राक्षसश्रेष्ठ महोदर “तथे” असे म्हणाला आणि पतंग जसा अग्नीत झेपावतो तसा तो त्या शत्रुसैन्यात घुसला।

Verse 7

ततस्सकदनंचक्रेवानराणांमहाबलः ।भर्तृवाक्येनतेजस्वीस्वेनवीर्येणचोदितः ।।6.98.7।।

तेव्हा तो महाबलवान तेजस्वी, स्वामीच्या आज्ञेने प्रेरित व स्वतःच्या पराक्रमाने उद्युक्त होऊन वानरांमध्ये मोठा संहार करू लागला।

Verse 8

वानराश्चमहासत्त्वाःप्रगृह्वःविपुलाशशिलाः ।प्रविश्यारिबलंभीमंजघ्नुस्तेरजनीचरान् ।।6.98.8।।

आणि ते महासत्त्व वानर प्रचंड शिळा उचलून भीषण शत्रुसैन्यात घुसले व त्या रजनीचर राक्षसांना ठार करू लागले।

Verse 9

महोदरस्तुसङ्कृद्धश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।चिच्छेदपाणिपादोरुन्वानराणांमहाहवे ।।6.98.9।।

परंतु महोदर संतप्त क्रोधाने त्या महायुद्धात सुवर्णभूषित बाणांनी वानरांचे हात, पाय व मांड्या छेदू लागला।

Verse 10

ततस्तेवानरास्सर्वेराक्षसैरर्दिताभृशम् ।दिशोदशद्रुताःकेचित्केचित्सुग्रीवमाश्रिताः ।।6.98.10।।

मग राक्षसांनी फार छळलेले ते सर्व वानर दहा दिशांना पळून गेले; परंतु काही जण सुग्रीवाच्या आश्रयास गेले।

Verse 11

प्रभग्नांसमरेदृष्टवावानराणांमहाचमूम् ।अभिदुद्रावसुग्रीवोमहोदरमनन्तरम् ।।6.98.11।।

समरात वानरांची महाचमू भंग पावत आहे असे पाहून सुग्रीव त्वरित महोदराकडे धावला।

Verse 12

प्रगृह्यविपुलांघोरांमहीधरसमांशिलाम् ।चिक्षेप स महातेजास्तद्वधायहरीश्वरः ।।6.98.12।।

तेव्हा वानरांचा अधिपती महातेजस्वी सुग्रीव पर्वतासारखी विशाल व भयंकर शिला उचलून, त्याचा वध करण्याच्या हेतूने ती जोराने भिरकावली।

Verse 13

तामापततनींसहसाशिलांदृष्टवामहोदरः ।असम्भ्रान्तस्ततोबाणैर्निर्बिभेददुरासदाम् ।।6.98.13।।

ती दुर्जेय शिला सहसा अंगावर येताना पाहून महोदर अजिबात न डगमगता; त्याने तत्क्षणी बाणांनी तिला भेदून चुरडून टाकले।

Verse 14

रक्षसातेनबाणौघैर्निकृत्तासासहस्रधा ।निपपातशिलाभूमौगृध्रचक्रमिवाकुलम् ।।6.98.14।।

त्या राक्षसाच्या बाणांच्या वर्षावाने ती शिला हजारो तुकड्यांत कापली गेली आणि गिधाडांच्या फिरत्या चक्रासारखी उधळत भूमीवर कोसळली।

Verse 15

तांतुभिन्नांशिलांदृष्टवासुग्रीवःक्रोधमूर्छितः ।सालमुत्पाट्यचिक्षेपराक्षसेरणमूर्थनि ।।6.98.15।।

भंगलेली शिला पाहून सुग्रीव क्रोधाने विवश झाला; त्याने सालाचे झाड उपटून रणाच्या मध्यभागी त्या राक्षसावर भिरकावले।

Verse 16

शरैश्चविददारैनंशूरःपरपुरञ्जयः ।स ददर्शततःक्रुद्धःपरिघंपतितंभुवि ।।6.98.16।।

तो शूर, शत्रुपुरांचा जय करणारा, बाणांनी त्याला विदीर्ण करू लागला; मग क्रुद्ध होऊन त्याने गदेसारखा परिघ भूमीवर पडलेला पाहिला।

Verse 17

आविध्यतु स तंदीप्तंपरिघंतस्यदर्शयन् ।परिघाग्रेणवेगेनजघानास्यहयोत्तमान् ।6.98.17।।

तो ज्वलंत परिघ फिरवून त्याला दाखवीत, परिघाच्या अग्रभागाने महावेगाने त्याच्या उत्तम घोड्यांवर घाव घालून त्यांना पाडले।

Verse 18

तस्माद्धतहयावदीरःसोऽऽवप्लुत्यमहारथात् ।गदांजग्राहसंक्रुद्धोराक्षसोऽऽथमहोदरः ।।6.98.18।।

मग घोडे मारले गेल्याने राक्षसवीर महोदर महारथातून उडी मारून खाली उतरला आणि क्रोधाने गदा उचलली।

Verse 19

गदापरिघहस्तौतौयुधिवीरौसमीयतुः ।नर्दन्तौगोवृषप्रख्यौघनाविवसविद्युतौ ।।6.98.19।।

रणांगणात गदा व परिघ हातात घेऊन ते दोन्ही वीर एकमेकांकडे सरसावले; ते गोवृषभासारखे गर्जत होते, जणू विजेसह घन मेघ।

Verse 20

ततःक्रुद्धोगदांतस्यैचिक्षेपरजनीचरः ।ज्वलतनींभास्कराभासांसुग्रीवायमहोदरः ।।6.98.20।।

त्यानंतर क्रुद्ध रजनीचर महोदराने सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, ज्वलंत गदा सुग्रीवाकडे फेकली।

Verse 21

गदांतांसुमहाघोरामापततनींमहाबलः ।सुग्रीवोरोषताम्राक्षस्समुद्यम्यमहाहवे ।।6.98.21।।आजघानगदांतस्यपरिघेणहरीश्वर ।पपात स गदोद्भिन्नःपरिघस्तस्यभूतले ।।6.98.22।।

त्या महाहव्यात महाबली सुग्रीव क्रोधाने तांबूस डोळ्यांनी परिघ उचलून महोदराची भयंकर, वेगाने येणारी गदा आघाताने फोडून टाकली. त्या प्रहाराने गदा तुटून भूमीवर कोसळली.

Verse 22

गदांतांसुमहाघोरामापततनींमहाबलः ।सुग्रीवोरोषताम्राक्षस्समुद्यम्यमहाहवे ।।6.98.21।।आजघानगदांतस्यपरिघेणहरीश्वर ।पपात स गदोद्भिन्नःपरिघस्तस्यभूतले ।।6.98.22।।

त्या महाहव्यात महाबली सुग्रीव क्रोधाने तांबूस डोळ्यांनी परिघ उचलून महोदराची भयंकर, वेगाने येणारी गदा आघाताने फोडून टाकली. त्या प्रहाराने गदा तुटून भूमीवर कोसळली.

Verse 23

ततोजग्राहतेजस्वीसुग्रीवोवसुधातलात् ।आयसंमुसलंघोरंसर्वतोहेमभूषितम् ।।6.98.23।।

मग तेजस्वी सुग्रीवाने वसुधातलावरून सर्व बाजूंनी सुवर्णभूषित असे भयंकर लोखंडी मुसळ उचलले.

Verse 24

स तमुद्यम्यचिक्षेपसोऽऽप्यन्यांव्याक्षिपद्गदाम् ।भिन्नावन्योन्यमासाद्यपेततुद्दरणीतले ।।6.98.24।।

सुग्रीवाने ते मुसळ उचलून भिरकावले; महोदरानेही प्रत्युत्तरादाखल दुसरी गदा फेकली. मधोमध परस्परांना भिडून दोन्ही शस्त्रे तुटली व भूमीवर पडली.

Verse 25

ततोग्नप्रहरणौमुष्टिभ्यांतौसमीयतुः ।तेजोबलसमाविष्टौदीप्ताविवहुताशनौ ।।6.98.25।।

शस्त्रे तुटल्यावर मग ते दोघे मुठींनी एकमेकांवर धावून गेले—तेज व बलाने परिपूर्ण, जणू दोन प्रज्वलित अग्नीच।

Verse 26

जघ्नतुस्तौतदान्योन्यंवेदतुश्चपुनःपुनः ।तलैश्चान्योन्यमहत्यपेततुश्चमहीतले ।।6.98.26।।

मग ते दोघे गर्जना करीत पुन्हा पुन्हा एकमेकांवर प्रहार करू लागले; आणि तळहातांनी जोरदार थपडा मारत मारत भूमीवर पडून लोळू लागले.

Verse 27

उत्पेततुस्ततस्तूर्णंजघ्नतुश्चपरस्परम् ।भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ।।6.98.27।।

मग ते दोन्ही वीर त्वरित उडी घेऊन परस्परांवर प्रहार करू लागले; अपराजित योद्धे भुजाबळाने एकमेकांना ढकलू लागले।

Verse 28

जग्मतुस्तौश्रमंवीरौबाहुयुधेपरंतपौ ।अजहारतदाखडगमदूरपरिवर्तिनम् ।।6.98.28।।राक्षसश्चर्मणासार्धंमहावेगोमहोदरः ।

बाहुयुद्धात ते दोन्ही परंतप वीर थकले. तेव्हा महावेगवान राक्षस महोदराने जवळच पडलेली तलवार आणि ढाल उचलली।

Verse 29

थैव च महाखडगंचर्मणापतितंसह ।।6.98.29।।जग्राहवानरश्रेष्ठस्सुग्रीवोवेगवत्तरः।।

त्याचप्रमाणे, वानरश्रेष्ठ व अधिक वेगवान सुग्रीवाने तेथे पडलेली महान तलवार ढालीसह उचलली।

Verse 30

तौतुरोषपरीताङ्गौनर्दन्तावभ्यधावताम् ।।6.98.30।।उद्यतासीरणेहृष्टावुभौशस्त्रविशारदौ ।

मग क्रोधाने व्यापलेल्या अंगांनी ते दोघे गर्जत गर्जत एकमेकांवर धावून गेले। रणांगणात उंचावलेल्या तलवारींसह, हर्षित होऊन—दोघेही शस्त्रकौशल्यात निपुण—समोर सरसावले॥

Verse 31

दक्षिणंमण्डलंचोभौसुतूर्णंसम्परीयतुः ।।6.98.31।।अन्योन्यमभिसङ्कृद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ।

ते दोघेही उजवीकडे अतिशय वेगाने मंडलाकार फिरले। परस्परांवर संतप्त होऊन, विजयावर मन एकाग्र करून, पुन्हा जवळ येऊन भिडले॥

Verse 32

तुशूरोमहावेगोवीर्यश्लाघीमहोदरः ।।6.98.32।।महाचर्मणितंखडगंपातयामासदुर्मतिः ।

तेव्हा शूर, महावेगवान आणि पराक्रमाचा गर्व करणारा महोदर—दुर्बुद्धी—याने आपला खड्ग सुग्रीवाच्या विशाल ढालीवर घाव घातला॥

Verse 33

लग्नमुत्कर्षतःखडगंखडगेनकपिकुञ्जरः ।।6.98.33।।जहारसशिरस्त्राणंकुण्डलोपहितंशिरः ।

अडकलेला खड्ग ओढून काढीत असताना, कपिकुञ्जर सुग्रीवाने आपल्या खड्गाने शिरस्त्राणासह, कुंडलांनी शोभित त्याचे शिर छेदून टाकले॥

Verse 34

निकृत्तशिरसस्तस्यपतितस्यमहीतले ।।6.98.34।।तद्बलंराक्षसेन्द्रस्यदृष्टवातत्र न तिष्टते ।

त्याचे शिर छिन्न होऊन भूमीवर पडले. ते दृश्य पाहून राक्षसराजाचे सैन्य तेथे टिकू शकले नाही आणि मागे सरले॥

Verse 35

हत्वांतंवानरैस्सार्धंननादमुदितोहरिः ।।6.98.35।।चुक्रोध च दशग्रीवोबभौहृष्टश्चराघवः ।

त्याला वानरांसह ठार करून आनंदित सुग्रीवाने मोठा गर्जना-नाद केला। दशग्रीव क्रोधाने पेटला आणि राघव हर्षित दिसला।

Verse 36

विषण्णवदनास्सर्वेराक्षसादीनचेतसः ।।6.98.36।।विद्रवन्तिततस्सर्वेभयवित्रस्तचेतसः ।

सर्व राक्षसांचे चेहरे विषण्ण झाले, मन दीन झाले। भयाने व्याकुळ होऊन ते सर्वजण तेथून पळून गेले।

Verse 37

महोदरंतंन्वििपात्यभूमौमहागिरेःकीर्णमिवैकदेशम् ।सूर्यात्मजस्तत्ररराजलक्ष्म्यसूर्यस्स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः ।।6.98.37।।

महोदराला भूमीवर पाडून—जणू महापर्वताचा एक खंड कोसळावा—तेथे सूर्यपुत्र (सुग्रीव) लक्ष्मीने उजळून निघाला; स्वतेजाने अप्रधृष्य, जसा स्वयं सूर्य।

Verse 38

तेव्हा रणाच्या अग्रभागी वानरेन्द्राने विजय संपादन केला; ते पाहून सुर, सिद्ध, यक्षगण तसेच पृथ्वीवरील असंख्य जीव आनंदाने हर्षित झाले।