Sarga 120
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
युद्धकाण्ड
युद्धोत्तर मानवी शोकातून हा सर्ग एका दिव्य तत्त्वप्रकाशाकडे वळतो. प्रजेचा आक्रोश ऐकून राम अश्रुपूर्ण नेत्रांनी क्षणभर थांबतात—राजधर्मात लोकभावना व जबाबदारी यांचे महत्त्व येथे अधोरेखित होते. तेव्हाच सूर्यप्रभ विमानांतून देवसमूह लंकेत येतो—कुबेर (वैश्रवण), पितरांसह यम, इंद्र, वरुण, षड्नेत्र वृषध्वज महेश्वर आणि ब्रह्मा—आणि एक विराट देवसभा उभी राहते, जी घडलेल्या घटनांना लौकिकापलीकडील दृष्टी देते। देव विचारतात—स्रष्टा व प्रभू म्हणवला जाणारा राम सीतेच्या अग्निपरीक्षेतील क्लेश कसा काय दुर्लक्षित करील असे भासते? येथे दैवी सर्वज्ञता आणि मानवी भूमिकेतील आचरण यांतील ताण दिसतो. राम उत्तर देतात की ते स्वतःला दशरथांचे मानवी पुत्रच मानतात; आपला खरा उगम ब्रह्मांनी स्पष्ट करावा अशी विनंती करतात। मग ब्रह्मा विस्तृत स्तव करून रामांना नारायण/विष्णू म्हणून प्रकट करतात—यज्ञस्वरूप, ओंकारस्वरूप, आदिमध्यअंत, सर्व दिशांत व सर्व प्राण्यांत व्यापून धारण करणारे तत्त्व, तसेच त्रिविक्रम-वामन होऊन बलिला बांधणारे। शेवटी रावणवध हा अवतारकार्याची सिद्धी असल्याचे घोषित होते; आणि या प्राचीन स्तवाचे पठण केल्यास यश-सिद्धी मिळते व अपकीर्तीपासून रक्षण होते—असा हा सर्ग कथासमाधानासह स्तोत्र-प्रमाणही ठरतो।
Shlokas
Verse 1
ततोहिदुर्मनाराम्श्रुत्वैवंवदतांगिरः ।दध्यौमुहूर्तंधर्मात्माबाष्पव्याकुललोचनः ।।।।
तेव्हा धर्मात्मा राम लोकांची अशी वाणी ऐकून अत्यंत खिन्न झाला. तो क्षणभर थांबून विचार करू लागला; अश्रूंनी त्याचे नेत्र व्याकुळ झाले।
Verse 2
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।।।
त्यानंतर राजा वैश्रवण (कुबेर), पितरांसह यम, सहस्राक्ष देवेश इंद्र, जलांचा अधीश्वर वरुण, षडर्धनयन, वृषध्वज श्रीमान महादेव, आणि सर्व लोकांचा कर्ता व ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ ब्रह्मा—हे सर्व सूर्यसदृश तेजस्वी विमानांत एकत्र येऊन लंकेच्या नगरीत आले व राघवाकडे गेले॥
Verse 3
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
वृषध्वज, श्रीमान् महादेव—(येथे) षडर्धनयन असे वर्णिलेले—जो सर्व लोकांचा अधिपती; तसेच ब्रह्मविदांतील श्रेष्ठ, सर्व जगताचा स्रष्टा ब्रह्मा—हेही तेथे आले॥
Verse 4
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
ते सर्वजण एकत्र येऊन सूर्यसदृश तेजस्वी विमानांत आरूढ झाले; लङ्का नगरीत येऊन त्यांनी राघवाकडे प्रस्थान केले व त्याच्याजवळ पोहोचले।
Verse 5
ततःसहस्ताभरणान्प्रगृह्यविपुलान्भुजान् ।अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।।।
तेव्हा त्रिदशांतील श्रेष्ठ देवांनी सहस्र अलंकारांनी विभूषित आपले विशाल भुज उचलून, प्राञ्जली होऊन उभ्या असलेल्या राघवाला उद्देशून वचन उच्चारले।
Verse 6
कर्तासर्वस्यलोकस्यश्रेष्ठोज्ञानवतांप्रभुः ।उपेक्षसेकथंसीतांपतन्तींहव्यवाहने ।।।।कथंदेवगणश्रेष्ठमात्मानंनावबुद्ध्यसे ।
आपण सर्व लोकांचे कर्ते, ज्ञानवतांमध्ये श्रेष्ठ, प्रभु आहात। मग सीता हव्यवाहनात प्रवेश करत असताना आपण कसे उपेक्षिता? देवगणांतील श्रेष्ठ असे आपलेच स्वरूप आपण कसे ओळखत नाही?
Verse 7
ऋतधामावसुःपूर्वंवसूनां च प्रजापतिः ।।।।त्रयाणामपिलोकानामादिकर्तास्वयंप्रभुः ।
पूर्वी आपण वसूंमध्ये ‘ऋतधामा’ नावाने वसु आणि वसूंांचे प्रजापती म्हणून प्रसिद्ध आहात; त्रैलोक्याचे आदिकर्ते, स्वयंप्रभु आपणच आहात।
Verse 8
रुद्राणामष्टमोरुद्रस्साध्यानामपिपञ्चमः ।।।।अश्विनौचापिकर्णौतेसूर्यचन्द्रामसौदृशौ ।
रुद्रांमध्ये आपण अष्टम रुद्र आहात आणि साध्यांमध्ये पाचवे। अश्विनीकुमार आपले कर्ण आहेत, तसेच सूर्य व चंद्र आपले नेत्र आहेत।
Verse 9
अन्तेचादौ च लोकानांदृश्यसे च परन्तप ।।।।उपेक्षसे च वैदेहींमानुषःप्राकृतोयथा ।
हे परंतप! लोकांच्या आदितही आणि अंततही आपण प्रकट होता; तरीही वैदेहीकडे आपण असा उपेक्षेने पाहिले, जणू आपण एक साधा मनुष्य आहात।
Verse 10
इत्युक्तोलोकपालैस्तैस्स्वामीलोकस्यराघवः ।।।।अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामधर्मभृतांवरः ।
त्या लोकपालांनी असे म्हटल्यावर, लोकस्वामी राघव—धर्मधारकांत श्रेष्ठ राम—देवश्रेष्ठांना उद्देशून बोलला।
Verse 11
आत्मानंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।।।।सोऽहंयस्ययतश्चाहंभगववंस्तद्भ्रवीतुमे ।
मी स्वतःला मनुष्यच मानतो—दशरथाचा पुत्र राम. म्हणून, हे भगवन्, मी कोणाचा आहे आणि कुठून आलो आहे, ते सत्य मला सांगा।
Verse 12
इतिब्रुवाणंकाकुत्स्थंब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।अब्रवीच्छ्रुणुमेवाक्यंसत्यंसत्यपराक्रम ।
असे बोलणाऱ्या काकुत्स्थास ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ ब्रह्मदेव म्हणाले— “हे सत्यपराक्रमी! माझे वचन ऐक; ते सर्वथा सत्य आहे.”
Verse 13
भवान्नारायणोदेवःश्रीमांश्चक्रायुधःप्रभुः ।।।।एकशृङ्गोवराहस्त्वंभूतभव्यसपत्नजित् ।
आपणच श्रीमान् नारायण देव—चक्रायुध प्रभू आहात. आपण एकशृंग वराह, भूत-भविष्य जाणणारे व सर्व शत्रूंवर विजय मिळविणारे आहात.
Verse 14
अक्षरंब्रह्मसत्यं च मध्येचान्ते च राघव ।।।।लोकानांत्वंपरोधर्मोविष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ।
हे राघवा! आपण अक्षर ब्रह्म, स्वयं सत्य—मध्यातही आणि अंतातही. लोकांसाठी आपण परम धर्म; आपण चतुर्भुज विष्वक्सेन आहात.
Verse 15
शार्ङ्गधन्वाहृषीकेशःपुरुषःपुरुषोत्तमः ।।।।अजितःखङ्गदृग्विष्णुःकृष्णश्चैवमहाबलः ।
आप शार्ङ्गधनु धारण करणारे हृषीकेश; आपण पुरुष व पुरुषोत्तम आहात. आपण अजित, खड्गधारी विष्णु; आपणच महाबली कृष्ण आहात.
Verse 16
सेनानीर्ग्रामणीश्चत्वंत्वंबुद्धिस्त्वंक्षमादमः ।।।।प्रभवश्चाप्ययश्चत्वमुपेन्द्रोमधुसूदनः ।
आपच सेनांचा सेनानी व ग्रामणी (समुदायांचा मार्गदर्शक) आहात; आपणच बुद्धी, क्षमा व दम (संयम) आहात. आपणच उत्पत्ती आणि प्रलय; आपण उपेन्द्र (वामन) व मधुसूदन आहात.
Verse 17
इन्द्रकर्मामहेन्द्रस्त्वंपद्मनाभोरणान्तकृत् ।।।।शरण्यंशरणं च त्वामाहुर्दिव्यामहर्षयः ।
इंद्राच्या कर्मामागील सामर्थ्य तूच; तू महेंद्र, पद्मनाभ, रणाचा अंत करणारा आहेस। दिव्य महर्षी तुला ‘शरण्य’ आणि स्वयं ‘शरण’ असे दोन्ही म्हणतात॥
Verse 18
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।।।
तू सहस्रशृंग, वेदस्वरूप, शतशीर्ष, प्राण्यांमध्ये महावृषभ आहेस। तूच त्रैलोक्याचा आदिकर्ता, स्वयंपराक्रमी-स्वयंप्रभू आहेस; आणि सिद्ध व साध्य यांचाही आश्रय व आदिपुरुष तूच आहेस॥
Verse 19
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।6.120.18।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।6.120.19।।
तू सहस्रशृंग, वेदस्वरूप, शतशीर्ष, परमश्रेष्ठ आहेस। तूच त्रैलोक्याचा आदिकर्ता, स्वयंप्रभू आहेस; आणि सिद्ध व साध्य यांचाही आश्रय व आदिमूळ तूच आहेस॥
Verse 20
त्वम्यज्ञस्त्वंवषटकारस्त्वमोङ्कारःपरात्परः ।।।।प्रभवंनिधनंवातेनोविदुःकोभवानिति ।
तूच यज्ञ आहेस, तूच वषट्कार आहेस, तूच परात्पर ओंकार आहेस। तुझा आरंभ वा तुझा अंत—ते जाणत नाहीत; तू खरेतर कोण आहेस॥
Verse 21
दृश्यसेसर्वभूतेषुगोषु च ब्राह्मणेषु च ।।।।दिक्षुसर्वासुगगनेपर्वतेषुनदीषु च ।
हे प्रभो! तू सर्व भूतांत—गायींत व ब्राह्मणांतही—सर्व दिशांत, आकाशांत, पर्वतांत व नद्यांत प्रकट दिसतोस।
Verse 22
सहस्रचरण्श्रीमान् शतशीर्षस्सहस्रदृक् ।।।।त्वंधारयसिभूतानिपृथिवीं च सपर्वताम् ।
श्रीमान! सहस्र चरणांचा, शत शिरांचा व सहस्र नेत्रांचा तूच सर्व भूतांना आणि पर्वतांसह पृथ्वीला धारण करतोस।
Verse 23
अन्तेपृथिव्याःसलिलेदृश्यसेत्वंमहोरगः ।।।।त्रीन्लोकान्धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् ।
हे राम! पृथ्वीच्या प्रलयान्ती तू जलावर महोरग रूपाने दिसतोस, आणि देव-गंधर्व-दानवांसह त्रैलोक्य धारण करतोस।
Verse 24
अहंतेहृदयंरामजिह्वादेवीसरस्वती ।।।।देवारोमाणिगात्रेषुब्रह्मणानिर्मिताःप्रभो ।
हे राम! मी तुझे हृदय आहे; देवी सरस्वती तुझी जिह्वा आहे; आणि ब्रह्म्याने निर्मिलेले देवगण, हे प्रभो, तुझ्या अंगांवरील रोम आहेत।
Verse 25
निमेषस्तेस्मृतारात्रिरुन्मेषोदिवसस्तथा ।।।।संस्कारास्त्वभवन्वेदानैतदस्तित्वयाविना ।
तुझ्या नेत्रांचा निमेष रात्रि मानला जातो आणि उन्मेष दिवस. वेद व सर्व संस्कार तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले; तुझ्याविना हे काहीच नाही।
Verse 26
जगत्सर्वंशरीरंतेस्थैर्यंतेवसुथातलम् ।।।।अग्निःकोपःप्रसादस्तेसोम्श्रीवत्सलक्षणः ।
संपूर्ण जगत् हे तुमचे शरीर, वसुधातल हे तुमचे स्थैर्य आहे। अग्नीप्रमाणे तुमचा कोप, सोमाप्रमाणे तुमची कृपा; आणि तुम्ही श्रीवत्सचिन्ह धारण करणारे आहात॥
Verse 27
त्वयालोकास्त्रयःक्रान्ताःपुरास्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः ।।।।महेन्ध्रश्चकृतोराजाबलिंबद्ध्वासुदारुणम् ।
पूर्वी आपल्या स्वेच्छेच्या तीन पराक्रमी पावलांनी तुम्ही त्रैलोक्य व्यापले. आणि अत्यंत दारुण बलिला बांधून तुम्ही महेंद्राला राजा केले॥
Verse 28
सीतालक्ष्मीर्भवान् विष्णुर्देवःकृष्णःप्रजापतिः ।।।।वधार्थंरावणस्येहप्रविष्टोमानुषींतनुम् ।
सीता लक्ष्मी आहे आणि तुम्ही विष्णू—म्हणजेच दिव्य कृष्ण, प्रजापतीस्वरूप प्रभू आहात. रावणवधासाठीच तुम्ही येथे मानवी देह धारण केला॥
Verse 29
तदिदंनस्त्वयाकार्यंकृतंधर्मभृतांवर ।।।।निहतोरावणोरामप्रहृष्टोदिवमाक्रम ।
हे धर्मधारकांतील श्रेष्ठा! आमच्यासाठी हे कार्य तुम्ही पूर्ण केले. रावण निहत झाला आहे, हे राम—आता हर्षाने स्वर्गाकडे प्रस्थान करा॥
Verse 30
अमोघंदेववीर्यंते न तेमोघाःपराक्रमाः ।।।।अमोघंदर्शनंरामअमोघस्तवसंस्तवः ।
हे देवस्वरूप रामा! तुझे देववीर्य अमोघ आहे; तुझे पराक्रम कधीही निष्फळ होत नाहीत। तुझे दर्शनही फलदायी आहे आणि तुझी स्तुतीही अमोघ—कधी व्यर्थ जात नाही।
Verse 31
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।।।
पृथ्वीवर जे भक्तिभावाने तुझी उपासना करतात ते कधीही निष्फळ होत नाहीत। जे तुला ध्रुव देव, पुरातन पुरुषोत्तम मानून भजतात, ते इहलोकी व परलोकी—दोन्ही ठिकाणी—सदा इच्छित फल प्राप्त करतात।
Verse 32
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।6.120.31।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।6.120.32।।
जे भक्त तुला ध्रुव देव, पुरातन पुरुषोत्तम मानून भजतात, ते इहलोकी व परलोकी—दोन्ही ठिकाणी—सदा आपल्या इच्छित कामनांची पूर्ती करतात।
Verse 33
इममार्षंस्तवंदिव्यमितिहासंपुरातनम् ।।।।येनराःकीर्तयिष्यन्तिनास्तितेषांपराभवः ।
हा आर्य, दिव्य स्तव—हा पुरातन पवित्र इतिहास—जो नर कीर्तन व पठण करतील, त्यांना पराभव येणार नाही।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the apparent dilemma of Rāma ‘overlooking’ Sītā’s entry into fire (Agni), contrasting public perception with Rāma’s role-bound conduct; it frames the episode as an ethical stress-test of kingship and legitimacy rather than a private domestic scene.
The dialogue teaches that Itihāsa can simultaneously operate on human and cosmic registers: Rāma self-identifies as human (Daśaratha’s son) while Brahmā articulates his Nārāyaṇa identity, implying that dharma may require divine agency to work through human norms (maryādā) for the world’s instruction.
Laṅkā is the immediate setting, reimagined as a cosmic auditorium via radiant vimānas; culturally, the sarga highlights Vedic-ritual markers (yajña, vaṣaṭ, Oṃkāra, Vedas) and pan-Indian avatāra motifs (Varāha, Vāmana/Trivikrama, Bali), mapping the war narrative onto a broader sacred geography of tradition.