Sarga 119
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
युद्धकाण्ड
या सर्गात सभेमध्ये रामांचे लोकापवादाने प्रेरित कठोर वचन वैदेहीला तीव्र वेदना देते. सीता तर्कशुद्ध रीतीने उत्तर देते—साध्वी स्त्रीचा निर्णय ‘ग्राम्य/अशिष्ट स्त्रियांच्या’ आचरणावरून होऊ नये; कैदेत देह पराधीन होऊ शकतो, पण मन-हृदयाची निष्ठा कलुषित होत नाही. ती दांपत्यातील दीर्घ स्नेह-विश्वासाची आठवण करून देते आणि म्हणते, संशयच जर निर्णायक ठरला तर उद्धारकार्य व मित्रांचे परिश्रम सर्व व्यर्थ ठरतील. विवादापासून पुढे जाऊन ती धर्मसाक्ष्य म्हणून लक्ष्मणाला चिता सजविण्याची विनंती करते—सभेत नाकारली गेल्यावर आत्मदाह हाच उरलेला मान्य मार्ग आहे. लक्ष्मण संतप्त असूनही रामांच्या मौनसंकेताने आज्ञा पाळून अग्नी प्रज्वलित करतो; राम मृत्यूसारख्या अढळ निर्धाराने स्थिर दिसतात, त्यांना कोणीही रोखू शकत नाही. सीता प्रदक्षिणा करून देवता व ब्राह्मणांना नमस्कार करते, दिक्पाल व देवगण तसेच अग्नीला साक्षी मानून वाणी-मन-कर्माने आपल्या पतिव्रत-निष्ठेची घोषणा करते. मग ती निर्भयपणे ज्वलंत अग्नीत प्रवेश करते; मानव, वानर, राक्षस आणि देवसमूह विस्मय, विलाप व जयघोष करीत या सार्वजनिक साक्ष्याधारित परीक्षेचे साक्षीदार होतात.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तातुवैदेहिपरुषंरोमहर्षणम् ।राघवेणसरोषेणश्रुत्वाप्रव्यथिताऽभवत् ।।।।
अशा प्रकारे बोलले गेल्यावर वैदेहीने क्रोधयुक्त राघवाचे कठोर, अंगावर काटा आणणारे वचन ऐकले आणि ती अंतःकरणापासून व्यथित झाली।
Verse 2
सातदश्रुतपूर्वंहिजनेमहतिमैथिली ।श्रुत्वाभर्तृर्वचोरूक्षंलज्जयावनताभवत् ।।।।
तेव्हा महान जनसभेत, पूर्वी कधी न ऐकलेले पतीचे कठोर वचन ऐकून मैथिली लज्जेने मान खाली घालून उभी राहिली।
Verse 3
प्रविशन्तीवगात्राणिस्वानिसाजनकात्मजा ।वाक्षरैस्स्सैःसशल्येवभृशमाश्रूण्यवर्तयत् ।।।।
त्या बाणासारख्या शब्दांनी जणू शल्यबद्ध झाल्यासारखी जनकनंदिनी आपल्या अंगांतच आकसून गेल्यासारखी झाली आणि फारच अश्रू ढाळू लागली।
Verse 4
ततोबाष्पपरिक्लिन्नंप्रमार्जन्तीस्वमाननम् ।शनैर्गद्गदयावाचाभर्तारमिदमब्रवीत् ।।।।
मग अश्रूंनी ओलावलेला आपला चेहरा पुसत, ती हळूहळू गदगदलेल्या वाणीने आपल्या पतीला हे वचन म्हणाली।
Verse 5
किंमामसदृशंवाक्यमीदृशंश्रोत्रदारुणम् ।रूक्षंश्रावयसेवीर प्राकृतःप्राकृतमिव ।।।।
हे वीर! माझ्याशी तू स्वतःस न शोभणारे असे वचन का बोलतोस—कानांना कठोर, रूक्ष—जणू एखादा सामान्य पुरुष सामान्य स्त्रीशी बोलावा तसे?
Verse 6
न तथास्मिमहाबाहो यथामामवगच्छसि ।प्रत्ययंगच्छमेस्वेनचारित्रेणैवतेशपे ।।।।
महाबाहो! तू मला जसा समजतोस तशी मी नाही. माझ्या स्वतःच्या आचरणावरून माझ्यावर विश्वास ठेव—मी माझ्या चारित्र्याची शपथ घेऊन सांगते।
Verse 7
पृथकस्त्रीणांप्रचारेणजातिंत्वंपरिशङ्कसे ।परित्यजैनांशङ्कांतुयदितेऽहंपरीक्षिता ।।।।
काही स्त्रियांच्या वर्तनामुळे तू संपूर्ण स्त्रीजातीकडे संशयाने पाहतोस. जर तू माझी परीक्षा केली असेल, तर ही शंका सोडून दे।
Verse 8
यदहंगात्रसम्पर्शंगतास्मिविशवाप्रभो ।कामकारो न मेतत्रदैवंतत्रापराध्यति ।।।।
प्रभो! मी विवश होऊन परदेहाचा स्पर्श सहन केला असेल, तर तेथे माझी इच्छा चालली नाही; तेथे दोष दैवाचा व बलप्रयोगाचा आहे, माझा नाही।
Verse 9
मदधीनंतुयत्तन्मेहृदयंत्वयिवर्तते ।पराधीनेषुगात्रेषुकिंकरिष्याम्यनीश्वरी ।।।।
पण जे माझ्या अधीन आहे—माझे हृदय—ते तर तुमच्यातच स्थिर आहे; देहाचे अवयव पराधीन असताना मी अस्वतंत्र होऊन काय करू शकले असते?
Verse 10
सहसम्वृद्धभावेनसंसर्गेण च मानद ।यदितेऽहं न विज्ञाताहतातेनास्मिशाश्वतम् ।।।।
हे मानद राम! स्नेहाने एकत्र वाढलो आणि इतका निकट संबंध असूनही जर तुम्ही मला खरेपणाने ओळखत नसाल, तर मी कायमची नष्ट झाले आहे.
Verse 11
प्रेषितस्तेमहावीरोहनुमानवलोककः ।लङ्कास्थाहंत्वयाराजन्किंतदा न विसर्जिता ।।।।
हे राजन्! तुम्ही पाठवलेला महावीर हनुमान मला शोधण्यासाठी आला आणि मी लंकेत असताना, जर संशयच तुमची भूमिका होती तर तेव्हाच मला का नाही सोडून दिले?
Verse 12
प्रत्यक्षंवानरस्यास्यतद्वाक्यसमनन्तरम् ।त्वयासन्त्यक्तयावीरत्यक्तंस्याजजीवितंमया ।।।।
हे वीर! त्या वानराच्या प्रत्यक्ष समोर, त्याचा संदेश ऐकताच जर तुम्ही मला त्यागले असते, तर मी त्याच क्षणी प्राणही सोडले असते.
Verse 13
न वृथातेश्रमोऽयंस्यात्संशयेन्यस्यजीवितम् ।सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायंविपुलस्तव ।।।।
जर तुझ्या अंतःकरणात खरोखर संशय होता, तर हा तुझा सारा परिश्रम व्यर्थ ठरला असता; आणि इतरांचे प्राणही संशयामुळे धोक्यात पडले असते. तुझ्या सुहृदांनी सोसलेला हा मोठा क्लेशही योग्य नव्हता।
Verse 14
त्वयातुनृपशार्दूलदोषमेवानुवर्तता ।लघुनेवमनुष्येणस्त्रीत्वमेवपुरस्कृतम् ।।।।
पण हे नृपशार्दूल! तू केवळ दोषाचाच पाठपुरावा केलास। क्षुद्र मनुष्याप्रमाणे ‘स्त्रीत्वा’लाच पुढे करून, जणू स्त्री असणे हेच संशयाचे कारण आहे असे मानलेस।
Verse 15
अपदेशेनजनकादुत्पततिर्वसुथातलात् ।ममवृत्तं च वृत्तज्ञबहुते न पुरस्कृतम् ।।6.119.15।।
माझी उत्पत्ती—जी जनकाशी संबंधित असून वसुधेतून प्रकट झाली असे सांगितले जाते—आणि माझे आचरण, हे वृत्तज्ञ! हे सर्व अनेक व प्रसिद्ध असताना देखील तू त्यांना योग्य मान दिला नाहीस।
Verse 16
न प्रमाणीकृतंपाणिर्भाल्येममनिपीडितः ।ममभक्तिश्चशीलं च सर्वंतेपृष्ठतःकृतम् ।।।।
बालपणी माझे पाणिग्रहण तुला प्रमाण वाटले नाही काय? माझी भक्ती, माझे शील आणि मी जे काही जपले—ते सर्व तू पाठीमागे टाकून दिलेस काय?
Verse 17
इतिब्रुवन्तीरुदतीबाष्पगद्गगभाषिणी ।उवाचलक्ष्मणंसीतादीनंध्यानपरायणम् ।।।।
असे बोलत असताना, रडत रडत, अश्रूंनी गळा दाटून आलेली सीता, दीन व ध्यानमग्न लक्ष्मणाला म्हणाली।
Verse 18
चितांमेकुरुसौमित्रेव्यवनस्यास्यभेषजम् ।मिध्यापवादोपहतानाहंजीवितुमुत्सहे ।।।।
हे सौमित्रे! माझ्यासाठी चिता रच—या आपत्तीचे हेच एकमेव औषध आहे। खोट्या अपवादांनी आहत होऊन मला आता जगण्याची इच्छा नाही।
Verse 19
अप्रीतेनगुणैर्भर्त्रात्यक्तायाजनसंसदि ।याक्षमामेगतिर्गन्तुंप्रवेक्ष्येहव्यवाहनम् ।।।।
माझा पती माझ्या गुणांनीही संतुष्ट न होऊन जनसभेत मला त्यागतो, तर माझ्यासाठी एकच मार्ग उरतो—मी इथेच हव्यवाहक अग्नीत प्रवेश करीन।
Verse 20
एवमुक्तस्तुवैदेह्यालक्ष्मणःपरवीरहा ।अमर्षवशमापन्नोराघवंसमुदैक्षत ।।।।
वैदेहीने असे म्हटल्यावर, परवीरहंता लक्ष्मण संतापाने भरून राघवाकडे पाहू लागला।
Verse 21
स विज्ञायततश्छन्दंरामस्याकारसूचितम् ।चितांचकारसौमित्रिर्मतेरामस्यवीर्यवान् ।।।।
रामाच्या मुखमुद्रेने सूचित झालेला अभिप्राय ओळखून, वीर्यवान सौमित्रि (लक्ष्मण) रामाच्या निर्णयाप्रमाणे भूमीवर चिता रचू लागला।
Verse 22
नहिरामंतदाकश्चित्कालान्तकयमोपमम् ।अनुनेतुमथोवक्तुंद्रष्टुंवाप्यशकत्सुहृत् ।।।।
त्या वेळी कालान्तक यमासारखे भासणाऱ्या श्रीरामाजवळ कोणताही सुहृद जाऊ शकला नाही—ना विनविण्यास, ना बोलण्यास, ना पाहण्यासही धैर्य झाले।
Verse 23
अधोमुखंस्थितंरामंततःकृत्वाप्रदक्षिणम् ।उपावर्ततवैदेहीदीप्यमानंहुताशनम् ।।।।
मग वैदेहीने अधोमुख उभ्या असलेल्या श्रीरामाची प्रदक्षिणा घालून, धगधगत्या हुताशनाकडे वळली।
Verse 24
प्रणम्यदैवतेभ्यश्चब्राह्मणेभ्यश्चमैथिली ।बद्धाञ्जलिपुटाचेदमुवाचानगिसमीपतः ।।।।
देवांना व ब्राह्मणांना प्रणाम करून, मैथिलीने हात जोडून अग्नीच्या समीपून हे वचन उच्चारले।
Verse 25
यथामेहृदयंनित्यंनापसर्पतिराघवात् ।तथालोकस्यसाक्षीमांसर्वतःपातुपावकः ।।।।
माझे हृदय नित्य राघवापासून कधीही दूर गेले नाही, तर जगाचा साक्षी पावक मला सर्व बाजूंनी रक्षण करो।
Verse 26
यथामांशुद्धचरितांदुष्टांजानातिराघवः ।तथालोकस्यसाक्षीमांसर्वतःपातुपावकः ।।।।
राघव मला शुद्धचरित्र व अकलुष जाणतो, तर जगाचा साक्षी पावक मला सर्वत्र रक्षण करो।
Verse 27
कर्मणामनसावाचायथानातिचराम्यहम् ।राघवंसर्वधर्मज्ञंतथामांपातुपावकः ।।।।
जर कर्माने, मनाने वा वाणीने मी सर्वधर्मज्ञ राघवाचा कधीही अतिक्रम केला नसेल, तर पावक (अग्निदेव) माझे रक्षण करो।
Verse 28
आदित्योभगवान्वायुर्धिशश्चन्द्रस्तथैव च ।अहश्चापितथासन्ध्येरात्रिश्चपृथिवीतथआ ।।।।यथान्येऽपिविजानन्तितथाचारित्रसंयुताम् ।
भगवान आदित्य, वायू, दिशा, चंद्र, तसेच दिवस, संध्या, रात्र आणि पृथ्वी—आणि जे इतरही जाणतात—ते सर्व मला सदाचारयुक्त अशीच यथार्थ ओळखोत।
Verse 29
एवमुक्त्वातुवैदेहीपरिक्रम्यहुताशनम् ।विवेशज्वलनंदीप्तंनिःशङ्केनान्तरात्मना ।।।।
असे बोलून वैदेहीने हुताशनाची प्रदक्षिणा घातली आणि निःशंक, अंतःकरणाने स्थिर होऊन, दीप्त ज्वालांत प्रवेश केला।
Verse 30
नश्चसुमहांस्तत्रबालवृद्धसमाकुलः ।।।।ददर्शमैथिलींदीप्तांप्रविशन्तींहुताशनम् ।
तेथे बाल-वृद्धांनी गजबजलेला विशाल जनसमुदाय दीप्तिमती मैथिलीला हुताशनात प्रवेश करताना पाहू लागला।
Verse 31
सातप्तनवहेमाभातप्तकाञ्चनभूषणा ।।।।पपातज्वलनंदीप्तंसर्वलोकस्यसन्निधौ ।
नवशुद्ध सुवर्णासारखी तेजस्वी, तप्त कांचनाभूषणांनी अलंकृत ती, सर्व लोकांच्या सन्निधीत प्रज्वलित अग्नीत पडली।
Verse 32
ददृशुस्तांविशालाक्षींपतन्तींहव्यवाहनम् ।।।।सीतांसर्वाणिरूपाणिरुक्मवेदिनिभांतदा ।
तेव्हा सर्व प्राण्यांनी विशालाक्षी सीतेला हव्यवाहन अग्नीत उतरताना पाहिले—ती जणू सुवर्ण वेदीसारखी तेजस्वी होती।
Verse 33
ददृशुस्तांमहाभागांप्रविशन्तींहुताशनम् ।।।।सीतांकृत्स्नास्त्रयोलोकाःपुण्यामाज्याहुतीमिव ।
संपूर्ण त्रैलोक्याने महाभागा सीतेला हुताशनात प्रवेश करताना पाहिले—जणू पवित्र घृताहुती अग्नीत अर्पण होत आहे।
Verse 34
प्रचुक्रुशुःस्त्रियःसर्वास्तांदृष्टवाहव्यवाहवे ।।।।पतन्तींसंस्कृतांमन्रन्स्सैर्वसोर्दारामिवाध्वरे ।
हव्यवाहन अग्नीत पडताना, मंत्रांनी संस्कारित यज्ञातील स्थिर घृतधारेसारखी ती सीता दिसताच सर्व स्त्रिया आक्रोश करू लागल्या।
Verse 35
ददृशुस्तांत्रयोलोकादेवगन्धर्वदानवाः ।।।।शस्तांपतन्तींनिरयेत्रिविवाद्धेवतामिव ।
त्रैलोक्यातील देव, गंधर्व आणि दानवांनी तिला पाहिले—स्तुती होत असताना ती नरकात कोसळत होती, जणू स्वर्गातून नरकात पडणारी एखादी देवीच।
Verse 36
तस्यामग्निंविशन्त्यांतुहाहेतिविपुलःस्वनः ।।।।रक्षसांवानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ।
ती अग्नीत प्रवेश करताच ‘हा हा’ असा प्रचंड गजर उठला। राक्षस व वानरांमध्ये आश्चर्याने भरलेला, अद्भुतासारखा कोलाहल झाला।
Frequently Asked Questions
The sarga centers on a public dharma-conflict: Rama’s concern for royal reputation and communal judgment versus Sita’s claim to unimpeachable fidelity under coercive captivity. The decisive action is Sita’s choice of ritual ordeal—entering fire—to establish truth through cosmic and communal witnessing.
It distinguishes moral culpability by intention and agency (mind/word/deed) rather than mere physical contact under compulsion, while also showing how public office can demand proofs framed for society. The text thereby stages a tension between inner virtue and external validation mechanisms.
Key landmarks include Lanka as the site of captivity recalled in argument, and the public assembly setting where reputation is negotiated. Culturally, the chapter highlights pradakṣiṇa, salutations to gods and brahmanas, and the fire-ordeal (Agni as witness) as a ritual-legal idiom of verification.