Sarga 85
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
युद्धकाण्ड
या ८५व्या सर्गात शोकाने व्याकुळ झालेले श्रीराम क्षणभर विभीषणांचे शब्द नीट समजू शकत नाहीत; मग मन सावरून ते स्पष्टपणे पुन्हा सांगण्याची विनंती करतात. विभीषण निवेदन करतात की वानरसेनेचे योग्य विभाजन करून सर्वांना त्यांच्या ठिकाणी तैनात केले आहे. ते रामांना सांगतात—दुर्बल करणारी चिंता सोडा, कारण ती शत्रूंचा उत्साह वाढवते; सीतेची प्राप्ती आणि राक्षसांचा नाश यासाठी नव्या जोमाने प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. यानंतर विभीषण अत्यंत तातडीची गुप्त माहिती देतात—रावणिपुत्र इंद्रजित निकुंभिला येथे यज्ञ करण्यास गेला आहे. तो यज्ञ पूर्ण झाला तर वरप्रभावामुळे रामपक्षावर महाविपत्ती येईल; यज्ञात विघ्न न पडल्यास रामालाही मारता येईल अशी त्या वराशी निगडित दुर्बलता आहे. म्हणून निर्णय होतो—लक्ष्मणाला त्वरित पाठवा; हनुमानाच्या नेतृत्वाखाली संपूर्ण वानरसेना त्याच्यासोबत जावी, जांबवान संरक्षण करावा, आणि मायाविद्येत निपुण विभीषण सहाय्यासाठी मागून यावा. राम इंद्रजिताच्या ब्रह्मास्त्र-शक्ती व मायाकौशल्याची जाणीव ठेवून मोहिमेची आज्ञा देतात. लक्ष्मण शस्त्रे धारण करून रामांना प्रणाम करतो, तात्काळ कृतीची प्रतिज्ञा करतो आणि वेगाने निकुंभिलेकडे निघतो; तो भयंकर राक्षस-व्यूहात जणू अंधाराची चादर पांघरून प्रवेश करतो।
Shlokas
Verse 1
त्तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोककर्शितः ।नोपधारयतेव्यक्तंयदुक्तंतेनरक्षसा ।।6.85.1।।
त्याचे वचन ऐकून शोकाने कृश झालेला राघव त्या राक्षसाने सांगितलेले स्पष्टपणे समजू शकला नाही.
Verse 2
ततोधैर्यमवष्टभ्यरामःपरपुरञ्जयः ।विभीषणमुपासीनमुवाचकपिसन्निधौ ।।6.85.2।।
मग परदुर्गविजयी रामाने धैर्य सावरून, वानर-नायकांच्या सन्निधीत जवळ बसलेल्या विभीषणास सांगितले.
Verse 3
नैरृताधिपतेवाक्यंयदुक्तंतेविभीषण ।भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामिब्रूहियत्तेविवक्षितम् ।।6.85.3।।
हे नैरृताधिपती विभीषण! तू पूर्वी जे वचन बोललास ते मला पुन्हा ऐकावयास इच्छितो. तुझ्या मनात जे अभिप्रेत आहे ते पुनः सांग॥
Verse 4
राघवस्यवचःश्रुत्वावाक्यंवाक्यविशारद. ।यत्तत्पुनरिदंवाक्यंबभाषे स विभीषणः ।।6.85.4।।
राघवांचे वचन ऐकून, वाक्यविशारद विभीषणाने पुन्हा हेच शब्द उत्तरार्थ बोलले।
Verse 5
यथाज्ञप्तंमहाबाहोत्वयागुल्मनिवेशनम् ।तत्तथाऽनुष्ठितंवीरत्वद्वाक्यसमनन्तरम् ।।6.85.5।।
हे महाबाहु वीर! तू जसा गुल्मनिवेशनाचा आदेश दिलास, तसाच तुझ्या वचनानंतर त्वरित तो अमलात आणला आहे।
Verse 6
तान्यनीकानिसर्वाणिविभग्नानिसमन्ततः ।विन्यस्तायूथपाश्चैवयथान्यायंविभागशः ।।6.85.6।।
ती सर्व अनीके चारही बाजूंनी विभागून मांडली आहेत; आणि यूथपती (दळनायक)ही आपापल्या विभागानुसार, योग्य न्याय्य क्रमाने नेमले आहेत।
Verse 7
भूयस्तुममविज्ञाप्यंतच्छ्रुणुष्वमहायश: ।त्वय्यकारणसन्तप्तेसन्तप्तहृदयावयम् ।।6.85.7।।
हे महायशस्वी! माझे आणखी एक निवेदन ऐका. तुम्ही कारणाविना संतप्त झालेला पाहून आमचेही हृदय अत्यंत व्याकुळ होते.
Verse 8
त्यजराजन्निमंशोकंमिथ्यासन्तापमागतम् ।तदियंत्यज्यतांचिन्ताशत्रुहर्षविवर्धिनी ।।6.85.8।।
हे राजन्! हा शोक सोडून द्या; हा व्यर्थ संताप आहे. ही चिंता टाकून द्या, कारण ती शत्रूंचा हर्षच वाढविते.
Verse 9
उद्यमःक्रियतांवीरहर्षःसमुपसेव्यताम् ।प्राप्तव्यायदितेसीताहन्तव्याश्चनिशाचराः ।।6.85.9।।
हे वीर! प्रयत्न करा आणि उत्साह धरा. जर तुम्हाला सीतेला परत मिळवायचे असेल, तर निशाचर राक्षसांचा संहारही करावाच लागेल.
Verse 10
रघुनन्दनवक्ष्यामिश्रूयतांमेहितंवचः ।साध्वयंयातुसौमित्रिर्बलेनमहतावृतः ।।6.85.10।।निकुम्भिलायांसम्प्राप्यहन्तुंरावणिमाहवे ।धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।।6.85.11।।
हे रघुनंदना, माझे हितकारक वचन ऐक. सौमित्रि (लक्ष्मण) महान् बळाने वेढलेला त्वरित जावो. निकुंभिलेला पोहोचून रणात रावणीचा वध करो—धनुष्याच्या मण्डलातून सुटलेल्या, विषधर सर्पांच्या विषासारख्या घातक बाणांनी.
Verse 11
रघुनन्दनवक्ष्यामिश्रूयतांमेहितंवचः ।साध्वयंयातुसौमित्रिर्बलेनमहतावृतः ।।6.85.10।।निकुम्भिलायांसम्प्राप्यहन्तुंरावणिमाहवे ।धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।।6.85.11।।
त्या वीराने तपस्येच्या सामर्थ्याने व स्वयम्भू सृष्टिकर्त्याच्या वरदानाने ब्रह्मशिर हे अस्त्र प्राप्त केले; तसेच इच्छेनुसार धावणारे घोडेही त्याला मिळाले।
Verse 12
तेनवीरेणतपसावरदानात्स्वयम्भुवः ।अस्त्रंब्रह्मशिरःप्राप्तंकामगाश्चतुरङ्गमाः ।।6.85.12।।
त्या वीराने तपस्येच्या सामर्थ्याने व स्वयम्भू सृष्टिकर्त्याच्या वरदानाने ब्रह्मशिर हे अस्त्र प्राप्त केले; तसेच इच्छेनुसार धावणारे घोडेही त्याला मिळाले।
Verse 13
स एषसहसैन्येनप्राप्तःकिलनिकुम्भिलाम् ।यद्युततिष्ठेत्कृतंकर्महतान्सर्वांश्चविद्धिनः ।।6.85.13।।
तो आपल्या सैन्यासह नक्कीच निकुम्भिलेला पोहोचला आहे। तो विधी पूर्ण करून जर उठून उभा राहिला, तर समज की आपण सर्वजण मारले गेलोच।
Verse 14
निकुम्भिलामसम्प्राप्तमहुताग्निं च योरिपुः ।त्वामातायिनंहन्यादिन्द्रशत्रोस्सतेवधः ।।6.85.14।।वरोदत्तोमहाबाहो सर्वलोकेश्वरेणवै ।इत्येवंविहितोराजन्वधस्तस्यैषधीमतः ।।6.85.15।।
तू निकुम्भिलेला पोहोचेपर्यंत आणि अग्नीत आहुती दिली जाईपर्यंत, तो शत्रू—इंद्राचा वैरी—तुझ्यावर घात करून तुला मारू शकतो; हाच तुझा वध ठरेल। हे महाबाहो राजन्, सर्वलोकाधीश्वराने त्याला असा वर दिला आहे; म्हणून त्या धीमानाच्या वधाची हीच रीती ठरविली आहे।
Verse 15
निकुम्भिलामसम्प्राप्तमहुताग्निं च योरिपुः ।त्वामातायिनंहन्यादिन्द्रशत्रोस्सतेवधः ।।6.85.14।।वरोदत्तोमहाबाहो सर्वलोकेश्वरेणवै ।इत्येवंविहितोराजन्वधस्तस्यैषधीमतः ।।6.85.15।।
विभीषणाचे बोल ऐकून सत्यपराक्रमी राम म्हणाला—“त्या रौद्र स्वभावाच्या मायेला मी जाणतो।”
Verse 16
वधायेन्द्रजितोरामसन्दिशस्वमहाबल ।हतेतस्मिन्हतंविद्धिरावणंससुहृज्जनम् ।।6.85.16।।
हे महाबली राम, इंद्रजिताच्या वधाची आज्ञा दे। तो मारला गेला की रावणही आपल्या सुहृद्-समर्थकांसह मारलाच असे समज।
Verse 17
विभीषणवच्श्रुत्वारामोवाक्यमथाब्रवीत् ।जानामितस्यरौद्रस्यमायांसत्यपराक्रमः ।।6.85.17।।
विभीषणाचे बोल ऐकून सत्यपराक्रमी राम म्हणाला—“त्या रौद्र स्वभावाच्या मायेला मी जाणतो।”
Verse 18
स हिब्रह्मास्त्रवित्प्राज्ञोमहामायोमहाबल. ।करोत्यसंज्ञान् सङ्ग्रामेदेवान्सवरुणानपि ।।6.85.18।।
तो ब्रह्मास्त्राचा जाणकार, प्राज्ञ, महान मायावी व महाबलवान आहे; संग्रामात तो वरुणादि देवांनाही मूर्च्छित करू शकतो.
Verse 19
तस्यान्तरिक्षेचरतःसरथस्यमहायशः ।न गतिर्ज्ञायतेवीरसूर्यस्येवाभ्रसम्ल्पवे ।।6.85.19।।
हे वीरा! आकाशात रथासह संचार करणाऱ्या त्या महायशस्वीची गती कळत नाही—जशी ढगांच्या दाट लाटेत सूर्याची चाल कळत नाही.
Verse 20
राघवस्तुरिपोर्ज्ञात्वामायावीर्यंदुरात्मनः ।लक्ष्मणंकीर्तिसम्पन्नमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.85.20।।
राघवाने त्या दुष्ट शत्रूच्या मायावी पराक्रमास जाणून, कीर्तिसंपन्न लक्ष्मणास हे वचन सांगितले।
Verse 21
यद्वानरेन्द्रस्यबलंतेनसर्वेणसम्वृतः ।हनूमत्प्रमुखैश्चवयूथपैस्सहलक्ष्मण ।।6.85.21।।जाम्बवेनार्क्षपतिनासहसैन्येनसम्वृतः ।जहितंराक्षससुतंमायाबलविशारदम् ।।6.85.22।।
हे लक्ष्मणा! वानरेन्द्राच्या संपूर्ण बळाने वेढलेला, हनुमान व यूथपती यांच्या अग्रभागी असलेला, आणि ऋक्षपती जांबवानसह सैन्याने संरक्षित—मायाबलात निपुण त्या राक्षसपुत्राचा वध कर।
Verse 22
यद्वानरेन्द्रस्यबलंतेनसर्वेणसम्वृतः ।हनूमत्प्रमुखैश्चवयूथपैस्सहलक्ष्मण ।।6.85.21।।जाम्बवेनार्क्षपतिनासहसैन्येनसम्वृतः ।जहितंराक्षससुतंमायाबलविशारदम् ।।6.85.22।।
हे लक्ष्मणा! वानरेन्द्राच्या संपूर्ण बळाने वेढलेला, हनुमान व यूथपती यांच्या अग्रभागी असलेला, आणि ऋक्षपती जांबवानसह सैन्याने संरक्षित—मायाबलात निपुण त्या राक्षसपुत्राचा वध कर।
Verse 23
अयंत्वांसचिवैःसार्थंमहात्मारजनीचरः ।अभिज्ञस्तस्यमायानांपृष्ठतोऽनुगमिष्यति ।।6.85.23।।
हा महात्मा निशाचर आपल्या सचिवांसह तुझ्या मागोमाग येईल; त्याच्या मायांचा जाणकार असल्याने तो पाठीमागून अनुगमन करील।
Verse 24
राघवस्यवच्श्रुत्वालक्ष्मणस्सविभीषणः ।जग्राहकार्मुकश्रेष्ठमत्यद्भुतपराक्रमः ।।6.85.24।।
राघवाचे वचन ऐकून, विभीषणासह लक्ष्मण—अत्यद्भुत पराक्रमवान—श्रेष्ठ धनुष्य उचलून धरले।
Verse 25
सन्नद्धःकवचीखङ्गीसशरोवामचापभृत् ।रामपादावुपस्पृश्यहृष्टःसौमित्रिरब्रवीत् ।।6.85.25।।
सन्नद्ध, कवचधारी, खड्गधारी, बाणांनी युक्त व धनुष्य धारण केलेला सौमित्रि हर्षाने रामचरणांना स्पर्श करून म्हणाला।
Verse 26
अद्यमत्कार्मुकोन्मुक्ताश्शरानिर्भिद्यरावणिम् ।लङ्कामभितिष्यन्तिहंसाःपुष्करिणीमिव ।।6.85.26।।
आज माझ्या धनुषातून सुटलेले बाण रावणिला भेदून लंकेवर येऊन पडतील—जसे हंस कमळिणी पुष्करिणीवर उतरतात।
Verse 27
अद्यैवतस्यरौद्रस्यशरीरंमामकाश्शराः ।विधमिष्यन्तिभित्त्वातंमहाचापगुणच्युताः ।।6.85.27।।
आजच माझ्या महाधनुष्याच्या प्रत्यंचेतून सुटलेले बाण त्या रौद्राच्या देहाला भेदून त्याला भूमिसात करतील।
Verse 28
एवमुक्त्वा स द्युतिमान् वचनंभ्रातुरग्रतः ।स रावणिवधाकाङ्क्षीलक्ष्मणस्त्वरितोययौ ।।6.85.28।।
भ्रात्यापुढे असे बोलून, तेजस्वी लक्ष्मण रावणिवधाची इच्छा धरून त्वरित निघून गेला।
Verse 29
सोऽभिवाद्यगुरोःपादौकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।निकुम्भिलामभिययौचैत्यंरावणिपालितम् ।।6.85.29।।
त्याने पूज्य गुरूंच्या चरणांना वंदन करून प्रदक्षिणा घातली; आणि मग रावणिने रक्षित निकुंभिला-चैत्याकडे प्रस्थान केले।
Verse 30
विभीषणेनसहितोराजपुत्रःप्रतापवान् ।कृतस्वस्त्ययनोभ्रात्रालक्ष्मणस्त्वरितोययौ ।।6.85.30।।
विभीषणासह प्रतापवान राजपुत्र लक्ष्मण, भ्रात्याने केलेला मंगल-आशीर्वाद घेऊन, त्वरेने निघून गेला॥
Verse 31
वानराणांसहस्रैस्तुहनूमान् बहुभिर्वृतः ।विभीषणश्चसामात्योतदालक्ष्मणमन्वगात् ।।6.85.31।।
तेव्हा अनेक सहस्र वानरांनी वेढलेला हनुमान आणि मंत्र्यांसह विभीषण, लक्ष्मणाच्या मागोमाग गेले॥
Verse 32
महताहरिसैन्येनसवेगमभिसंवृतः ।ऋक्षराजबलंचैवददर्शपथिविष्ठितम् ।।6.85.32।।
महान वानरसेनेने वेगाने वेढलेला तो, मार्गावर तैनात असलेले ऋक्षराजाचे बळही पाहू लागला॥
Verse 33
स गत्वादूरमध्वानंसौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।राक्षसेन्द्रबलंदूरादपश्यद्व्यूहमाश्रितम् ।।6.85.33।।
मित्रांचा आनंद असलेल्या सौमित्रिने दूरचा मार्ग चालून, दूरूनच व्यूह रचून उभे असलेले राक्षसेन्द्राचे बळ पाहिले॥
Verse 34
स तंप्राप्यधनुष्पाणिर्मायायोगमरिन्दमः ।तस्थौब्रह्मविधानेनविजेतुंरघुनन्दनः ।।6.85.34।।
त्या मायायोगनिपुण शत्रूजवळ पोहोचून, धनुष्य हातात घेऊन अरिंदम रघुनंदन श्रीराम ब्रह्मविधान—धर्मोचित नीती व मर्यादा—याप्रमाणे त्याला जिंकण्याचा दृढ निश्चय करून स्थिर उभे राहिले।
Verse 35
भीषणेनसहितोराजपुत्रःप्रतापवान् ।अङ्गदेन च वीरेणतथानिलसुतेन च ।।6.85.35।।
प्रतापवान राजपुत्र (श्रीराम) विभीषणासह, वीर अङ्गदासह आणि नीलसुत—वायुपुत्र हनुमान—याच्यासहही उपस्थित होता।
Verse 36
लक्ष्मण शत्रुसैन्यात प्रविष्ट झाले—ती सेना विशाल, ध्वजांनी दाटलेली, निर्मळ शस्त्रांच्या तेजाने प्रज्वलित, महान रथांनी युक्त, भयंकर रूपाची व अपरिमित वेगाची—जणू अंधकाराच्या घनराशीमध्ये प्रवेश करावा तशी।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is choosing disciplined, time-bound intervention over passive grief: Rāma must convert sorrow into command, dispatching Lakṣmaṇa to disrupt Indrajit’s Nikumbhilā rite before its completion creates an existential threat to the dharmic coalition.
Vibhīṣaṇa’s upadeśa frames anxiety as strategically harmful and ethically unproductive; the chapter teaches that righteous leadership requires emotional regulation, reliance on truthful intelligence, and prompt execution of duty when adharma is fortified by deception and boon-based advantage.
Nikumbhilā is highlighted as a ritually charged battlefield landmark—its caitya/sanctuary and fire-sacrifice context establish it as a cultural-religious site whose ritual completion has direct military consequences in the narrative logic of boons and yājñika power.