Sarga 14

Verse 1

निशाचरेन्द्रस्यनिशम्यवाक्यंसकुम्भकर्णस्यचगर्जितानि ।विभीषणोराक्षसराजमुख्यमुवाचवाक्यंहितमर्थयुक्तम् ।।।।

निशाचरेंद्राचे वचन आणि कुंभकर्णाची गर्जना ऐकून, विभीषणाने राक्षसराजांतील अग्रगण्य रावणाला हितकारक व अर्थयुक्त वाणीने सांगितले।

Verse 2

न्तरभोगराशिश्चिन्ताविषस्सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः ।पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायस्सीतामहाहिस्तवकेनराजन् ।।।।

हे राजन्! तू सीतेला का स्वीकारलेस? ती जणू महा-सर्पिणी—बाहूंच्या मध्ये गुंडाळलेल्या भोगांसारखी, चिंता-शोक हेच विष, सुमधुर हास्यामागे लपलेले तीक्ष्ण दंष्ट्रा, आणि पाच बोटांच्या पाच फण्यांसारखी अतिविशाल।

Verse 3

यावन्नलङ्कांसमभिद्रवन्तिवलीमुखाःपर्वतकूटमात्राः ।दष्ट्रायुधाश्चैवनखायुधाश्चप्रदीयतांदाशरथायमैथिली ।।।।

पर्वतशिखराएवढे विशाल, दंष्ट्रा व नखे हीच शस्त्रे असलेले वानरसमूह लंकेवर धावून जाण्यापूर्वी, मैथिलीला दाशरथी रामाला परत द्यावे।

Verse 4

यावन्नगृह्णन्तिशिरांसिबाणारामेरिताराक्षसपुङ्गवानाम् ।वज्रोपमावायुसमानवेगाःप्रदीयतांदाशरथायमैथिली ।।।।

रामाने सोडलेले वज्रासारखे, वाऱ्यासमान वेगवान बाण राक्षसश्रेष्ठांची शिरे घेऊ लागण्यापूर्वीच, मैथिलीला दाशरथी रामाला अर्पण करावे।

Verse 5

नकुम्भकर्णेन्द्रजितौचराजंस्तथामहापार्श्वमहोदरौवा ।निकुम्भकुम्भौचतथाऽतिकायःस्थातुंनशक्तायुधिराघवस्य ।।।।

हे राजन्! रणांगणात राघवाच्या समोर कुंभकर्ण वा इंद्रजित, महापार्श्व वा महोदर, निकुंभ वा कुंभ, तसेच अतिकाय—यांपैकी कोणीही उभा राहू शकणार नाही।

Verse 6

जीवंस्तुरामस्यनमोक्ष्यसेत्वंगुप्तस्सवित्राप्यथवामरुद्भि: ।नवासवस्याङ्कगतोनमृत्योर्नभोनपाताळमनुप्रविष्टः ।।।।

तू रामापासून जिवंत सुटणार नाहीस—सूर्य वा मरुतांनी तुला गुप्त राखले तरीही. इंद्राच्या मांडीवर बसलास तरी नाही, मृत्यूच्या आश्रयात गेलास तरी नाही; आकाशात शिरलास तरी नाही, पाताळात उतरला तरी नाही.

Verse 7

निशम्यवाक्यंतुविभीषणस्यततःप्रहस्तोवचनंबभाषे ।ननोभयंविद्मनदैवतेभ्योनदानवेभ्योऽप्यथवाकुतश्चित् ।।।।

विभीषणाचे वचन ऐकून प्रहस्त म्हणाला—“आम्हाला भय माहीत नाही; देवांपासूनही नाही, दानवांपासूनही नाही, आणि कुणापासूनही कधीच नाही.”

Verse 8

नयक्षगन्धर्वमहोरगेभ्योभयंनसंख्येपतगोरगेभ्यः ।कथंनुरामाद्भविताभयंनोनरेन्द्रपुत्रात्समरेकदाचित् ।।।।

युद्धात आम्हाला यक्ष, गंधर्व व महा-सर्प यांची भीती नाही; पक्षी वा सरिसृप यांचीही नाही. मग राजपुत्र रामापासून आम्हाला समरात कधी भय कसे होईल?

Verse 9

प्रहस्तवाक्यंत्वहितंनिशम्यविभीषणोराजहितानुकाङ्क्षी ।ततोमहार्थंवचनंबभाषेधर्मार्थकामेषुनिविष्टबुद्धि:।। ।।

प्रहस्ताचे अहितकारक वचन ऐकून, राजाच्या खऱ्या हिताची इच्छा करणारा विभीषण—धर्म, अर्थ व काम यांत स्थिर बुद्धी ठेवून—तेव्हा गंभीर अर्थाचे वचन बोलला.

Verse 10

प्रहस्त: राजाचमहोदरश्चत्वंकुम्भकर्णश्चयथाऽर्थजातम् ।ब्रवीतरामंप्रतितन्नशक्यंयथागतिस्स्वर्गमधर्मबुद्धेः ।।।।

प्रहस्त, हे राजन्, महोदर, तू आणि कुंभकर्ण—रामाविरुद्ध तुम्ही जे जे उपाय सांगता, ते साध्य होणे अशक्य आहे; जसा अधर्मबुद्धी मनुष्य स्वर्गगतीस पोहोचत नाही।

Verse 11

वधस्तुरामस्यमयात्वयाचप्रहस्तसर्वैरपिराक्षसैर्वा ।कथंभवेदर्थविशारदस्यमहार्णवंतर्तुमिवाप्लवस्य ।।।।

प्रहस्त, रामाचा वध माझ्याने, तुझ्याने किंवा सर्व राक्षसांनीही कसा होईल? तो सर्वार्थविशारद आहे; हे तर पोहता न येणाऱ्याने महासागर तरण्यासारखे दुस्तर आहे।

Verse 12

धर्मप्रधानस्यमहारथस्यइक्ष्वाकुवंशप्रभवस्यराज्ञः ।पुरोस्यदेवाश्चतथाविधस्यकृत्येषुशक्तस्यभवन्तिमूढा ।।।।

इक्ष्वाकुवंशात जन्मलेला, महारथी, धर्मप्रधान आणि कार्यसिद्धीत समर्थ असा तो राजा—त्याच्या समोर देवताही कधी मूढ झाले होते; मग तुम्ही त्याच्याविरुद्ध काय करणार?

Verse 13

तीक्ष्णानतायत्तवकङ्कपत्रादुरासदाराघवविप्रमुक्ताः ।भित्वाशरीरंप्रविशन्तिबाणाःप्रहस्ततेनैवविकत्थसेत्वम् ।।।।

प्रहस्त, राघवाने सोडलेले तीक्ष्ण, कंकपिसांनी युक्त, दुर्निवार बाण तुझे शरीर भेदून आत शिरतील; हे समोर असतानाही तू कशाला बढाई मारतोस?

Verse 14

भित्त्वानतावत्प्रविशन्तिकायंप्राणान्तिकास्तेऽशनितुल्यवेगाः ।शिताश्शराराघवविप्रमुक्ताःप्रहस्ततेनैवविकत्थसेत्वम् ।।।।

प्रहस्त, राघवाने सोडलेले ते धारदार बाण—वज्रासारख्या वेगाचे, प्राणान्तक—अजून तुझे शरीर भेदून आत शिरलेले नाहीत; म्हणूनच तू अजूनही बढाई मारतोस।

Verse 15

नरावणोनातिबलस्त्रिशीर्षोनकुम्भकर्णोऽस्यसुतोनिकुम्भः ।नचेन्द्रजिद्दाशरधिंप्रसोढुंत्वंवारणेशक्रसमंसमर्थ:।। ।।

रावणही नाही, अतिबलवान त्रिशीर्षही नाही, कुंभकर्णाचा पुत्र निकुंभही नाही, आणि इंद्रजितसुद्धा—शक्रसम दाशरथीला रणात तोंड देऊ शकत नाही; मग तू कसा समर्थ होशील?

Verse 16

देवान्तकोवापिनरान्तकोवातथातिकायोऽतिरथोमहात्मा ।आकम्पनश्चाद्रिसमानसारःस्थातुंनशक्तायुधिराघवस्य ।।।।

देवांतक असो वा नरांतक, तसेच अतिकाय, महात्मा अतिरथ, आणि पर्वतासारखा दृढ आकंपन—यांपैकी कोणीही राघवापुढे रणात उभा राहू शकत नाही.

Verse 17

अयंचराजाव्यसनाभिभूतोमित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भि: ।अन्वास्यतेराक्षसनाशनार्थेतीक्ष्णःप्रकृत्याह्यसीक्षयकारी ।।।।

हा राजा व्यसनांनी ग्रासलेला आहे; आणि शत्रूसारखे दिसणारे तुम्ही ‘मित्र’ त्याच्या संगतीत राहता. स्वभावाने तीक्ष्ण व अविचारी असल्याने तो राक्षसांच्या नाशाकडेच जात आहे.

Verse 18

अनन्तभोगेनसहस्रमूर्थ्नानागेनभीमेनमहाबलेव ।बलात्परिक्षिप्तमिमंभवन्तोराजानमुत्क्षिप्यविमोचयन्तु ।।।।

हा राजा अनंत वेटोळ्यांच्या, सहस्रफण्यांच्या, भीषण महाबली नागाने बलात् आवळून धरला आहे. तुम्ही त्याला उचलून, बलपूर्वक त्या बंधनातून मुक्त करा.

Verse 19

यावद्धिकेशग्रहणातसुहृद्भि: समेत्यसर्वैःपरिपूर्णकामैः ।निगृह्यराजापरिरक्षितव्योभूतैर्यथाभीमबलैर्गृहीतः ।।।।

जितका वेळ लागेल—केस धरूनसुद्धा—सर्व हितचिंतक मित्रांनी एकत्र येऊन, उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी, राजाला आवरून त्याचे रक्षण करावे; जसे भीषण बलवान भुतांनी पकडलेल्या मनुष्याला सोडवितात.

Verse 20

सुवारिणाराघवसागरेणप्रच्छाद्यमानस्तरसाभवद्भि: ।युक्तस्त्वयंतारयितुंसमेत्यकाकुत्स्थपातालमुखेपतन्सः ।।।।

तो तुमच्यामुळे वेगाने ‘राघव-सागर’ रूपी शुभ जलाने आच्छादित होत आहे, जणू काकुत्स्थच पाताळाचे मुख आणि तो त्यात पडत आहे; म्हणून तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन त्याला पार उतरवणे व त्या विनाशातून सोडवणे हेच योग्य आहे।

Verse 21

इदंपुरस्यास्यसराक्षसस्यराज्ञश्चपथ्यंससुहृज्जनस्य ।सम्यग्घिवाक्यंस्वमतंब्रवीमिनरेन्द्रपुत्रायददामपत्नीम् ।।।।

हे या नगरासाठी, सर्व राक्षसांसाठी, राजासाठी व त्याच्या सुहृदांसाठी हितकारक आहे. मी माझे सम्यक मत सांगतो—राजपुत्राला त्याची पत्नी परत द्यावी.

Verse 22

परस्यवीर्यंस्वबलंचबुध्वास्थानंक्षयंचैवतथैववृद्धिम् ।तथास्वपक्षेप्यनुमृश्यबुध्वावदेत् क्षमंस्वामिहितंसमन्त्री ।।।।

शत्रूचे पराक्रम व आपले बळ, तसेच आपली स्थिती, क्षय व वृद्धि हे जाणून, आणि स्वपक्षाचाही विचार करून, मंत्रीने स्वामीच्या हितासाठी योग्य व कल्याणकारी असा सल्ला द्यावा।