Sarga 1
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
युद्धकाण्ड
या सर्गात श्रीराम हनुमानाचा वृत्तान्त ऐकून स्नेहाने त्याची विधिवत् प्रशंसा करतात. महोदधी लंघून कडेकोट रक्षण असलेल्या लंकेत प्रवेश करून वैदेहीचा ठावठिकाणा निश्चित करणे—हे कार्य ते जवळजवळ अनुपम मानतात आणि याला आदर्श भृत्यधर्माचे उदाहरण ठरवतात. तसेच सेवकांचे नैतिक वर्गीकरण सांगतात: जो भक्तिभावाने कठीण काम सिद्ध करतो तो उत्तम; जो राजाला काय प्रिय आहे हे आधीच ओळखत नाही तो मध्यम; आणि जो सोपवलेले कामही पार पाडत नाही तो अधम। हनुमानाच्या यशामुळे रघुवंशाचे रक्षण झाले, कारण सीतेचे स्थान निश्चित झाले, असे राम मान्य करतात. तरीही इतक्या मधुर वचनांची व सेवाभावाची योग्य परतफेड आपण तत्काळ करू शकत नाही, असे ते करुणेने सांगतात; त्या क्षणी देण्यासारखे त्यांच्या जवळ फक्त आलिंगनच आहे। यानंतर प्रसंग आनंदातून रणनीतीकडे वळतो. माहिती मिळूनही विशाल, दुस्तर समुद्र समवेत वानरसेनेसह कसा पार करावा—या कठीण प्रश्नाने रामांचे मन व्याकुळ होते. शोकस्पर्शित असूनही दृढनिश्चयी राम हनुमानाला केंद्रस्थानी ठेवून विचार व परामर्श करीत समुद्रलङ्घनाच्या समस्येवर चिंतन सुरू करतात।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् ।रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ।।।।
हनुमानाने यथायोग्य व नीट सांगितलेले वचन ऐकून, प्रीतीने भरलेले श्रीराम उत्तर बोलले।
Verse 2
कृतं हनुमता कार्यं सुमहद्भुवि दुर्लभम् ।मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले ।।।।
“हनुमाना! तू पृथ्वीवर दुर्लभ असे अत्यंत महान कार्य केलेस—जे या धरणीतलावर दुसऱ्याला मनानेसुद्धा करणे शक्य नाही.”
Verse 3
न हि तं परिपश्यामि यस्तरेत महार्णवम् ।अन्यत्र गरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ।।।।
हा महासागर पार करणारा कोणी मला दिसत नाही—गरुड किंवा वायू यांच्यावाचून, आणि हनुमंतावाचून।
Verse 4
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् ।प्रवष्ट स्सत्त्वमाश्रित्यश्वसन्को नाम निष्क्रमेत् ।।।।
रावणाने सुरक्षित केलेली लंका-नगरी देव, दानव, यक्ष, गंधर्व, नाग व राक्षसांनाही अजेय आहे. केवळ धैर्याच्या बळावर आत शिरून, प्राण वाचवत कोण बाहेर निघू शकेल?
Verse 5
को विशेत्सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम् ।यो वीर्यबलसम्पन्नो न समस्याद्धनूमतः ।।।।
राक्षसांनी राखलेली, अत्यंत दुर्गम अशी ती लंका—हनुमंतासारखा पराक्रम व बल असलेल्यावाचून कोण प्रवेश करू शकेल?
Verse 6
भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतंमहत् ।स्वयं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ।।।।
हनुमानाने सुग्रीवासाठी सेवकधर्माचे महान कार्य केले—स्वतः पुढाकार घेऊन, आपल्या पराक्रमास अनुरूप असे बल प्रकट केले।
Verse 7
यो हि भृत्यो नियुक्तस्सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ।कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम् ।।।।
जो सेवक स्वामीने कठीण कार्यासाठी नेमला असता, ते कार्य प्रेम-भक्तीने करतो, त्यालाच पुरुषोत्तम म्हणतात।
Verse 8
नियुक्तोय: परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम् ।भृत्योऽभृत्यस्समर्थोऽपि तमाहुर्मध्यमं नरम् ।।।।
जो सेवक नेमणूक असूनही राजाला प्रिय व हितकर असे अधिकचे कार्य करत नाही, तो समर्थ असूनही मध्यम पुरुष म्हणतात।
Verse 9
नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यस्समाहितः ।भृत्यो युक्तस्समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम् ।।।।
जो सेवक योग्य व समर्थ असूनही राजाने सोपविलेले कार्य स्वीकारूनही ते पूर्ण करत नाही, त्याला पुरुषाधम म्हणतात।
Verse 10
तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता ।न चात्मा लघुतां नीतस्सुग्रीवश्चापि तोषितः ।।।।
हनुमानाने यथायोग्य व नीट सांगितलेले वचन ऐकून, प्रीतीने भरलेले श्रीराम उत्तर बोलले।
Verse 11
अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ।।।।
“आज वैदेहीचे दर्शन झाल्यामुळे मी, महाबली लक्ष्मण आणि संपूर्ण रघुवंश—धर्ममर्यादेत सुरक्षित झालो आहोत.”
Verse 12
इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति ।यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम् ।।।।
“तरीही माझ्या दीन अवस्थेत माझे मन पुन्हा पुन्हा व्याकुळ होते—कारण ज्याने मला प्रिय व हर्षदायक वार्ता सांगितली, त्याला तितकेच योग्य असे प्रिय-प्रतिदान मी देऊ शकत नाही.”
Verse 13
एष सर्वस्वभूते परिष्वङ्गो हनूमतः ।मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ।।।।
हा परिष्वंगच जणू हनुमंतासाठी माझे सर्वस्व दान आहे। हा क्षण लाभून मी त्या महात्म्यास तो श्रद्धेने अर्पण करीत आहे॥
Verse 14
इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे ।हनूमन्तं कृतात्मानं कृतकार्यमुपागतम् ।।।।
असे बोलून प्रीतिआनंदाने रोमांचित झालेल्या श्रीरामांनी, कार्य सिद्ध करून परत आलेल्या आत्मसंयमी हनुमंताला परिष्वंग दिला॥
Verse 15
ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुनन्दनः ।हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः ।।।।
मग रघुनंदन श्रीरामांनी विचार करून हे वचन पुन्हा उच्चारले—तेव्हा वानरांचे अधिपती सुग्रीव लक्ष देऊन ऐकत होते॥
Verse 16
सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ।सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम ।।।।
सीतेचा शोध सर्व प्रकारे उत्तम रीतीने झाला; पण सागरापाशी येताच माझे मन पुन्हा डळमळीत झाले आहे॥
Verse 17
कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ।हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः ।।।।
हा महाजलयुक्त दुस्तर समुद्र—याच्या दक्षिण तीरावर हे जमलेले वानर कसे जाणार?॥
Verse 18
यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ।समुद्रपारगमने हरीणां किमिहोत्तरम् ।।।।
वैदेहीने हा वृत्तान्त मला सांगितला असला, तरी येथे एक प्रश्न उरतो—वानरांनी समुद्र पार करण्याचे उत्तर, म्हणजे उपाय, काय आहे?
Verse 19
इत्युक्तवा शोकसम्भ्रान्तो राम श्शत्रुनिबर्हणः ।हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ।।।।
असे बोलून शोकाने व्याकुळ झालेले, शत्रुनिबर्हण महाबाहु श्रीराम हनुमंताकडे वळले आणि मग गहन चिंतनात निमग्न झाले।
Frequently Asked Questions
The sarga presents the dilemma of reciprocity and reward: Rāma feels grief that he cannot adequately repay Hanumān’s extraordinary service, and he resolves it through a symbolic yet intimate act—offering his embrace—while also shifting to the practical duty of planning the ocean crossing.
Service is evaluated not merely by capacity but by devotion and completion of entrusted duty; the ideal servant performs difficult work with love and anticipates what benefits the cause. Leadership, in turn, must acknowledge merit with gratitude while remaining anchored to strategic responsibility.
Key landmarks include Laṅkā (as an almost impregnable fortified polity under Rāvaṇa) and the vast ocean (samudra/mahārṇava) as the central logistical barrier; these function as both physical geography and narrative symbols of seemingly insurmountable obstacles overcome through disciplined effort.