Sarga 102
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
युद्धकाण्ड
या सर्गात रणभूमीवरील गंभीर वैद्यकीय संकट आणि त्यातून उठणारा धर्मविचार वर्णिला आहे. रावणाच्या शक्तीने (भाल्याने) लक्ष्मण रक्ताने माखून पडतात. ते पाहताच श्रीरामांचे धैर्य ढासळते; भावाविना विजय, जीवन आणि युद्धाचेच प्रयोजन निरर्थक वाटून ते शोकाने व्याकुळ होतात. तेव्हा वैद्य सुषेण निदानयुक्त तर्काने रामांना धीर देतात—लक्ष्मणाच्या मुखावर तेज आहे, हृदय व अवयवांत जीवनलक्षणे आहेत; म्हणून निराशा सोडावी. ते हनुमानाला औषधी-पर्वतावर पाठवून चार महौषधी आणण्यास सांगतात—सवर्णकरणी, सावर्ण्यकरणी, संजीवकरणी आणि संधानिनी। हनुमान त्या ओळखू न शकल्याने दक्षिण शिखरासह संपूर्ण पर्वतच उपटून वेगाने रणभूमीवर आणतात. सुषेण औषधी काढून कुटून नासिकेद्वारे लक्ष्मणाला देतात; शक्तीचा घाव व वेदना दूर होऊन लक्ष्मण उठून बसतात. वानरवीर आनंदित होतात; श्रीराम अश्रूंनी लक्ष्मणाला आलिंगन देतात. लक्ष्मण रामांना स्मरण करून देतात—प्रतिज्ञा पाळून रावणवध पूर्ण करा; वैयक्तिक शोकाला धर्म, वचनपालन आणि लोकन्याय यांच्या अधीन ठेवा।
Shlokas
Verse 1
शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।।।
अतिबलवान रावणाच्या शक्तीने समरात घायाळ होऊन रक्तप्रवाहांनी भिजलेला शूर लक्ष्मण पाहूनही श्रीरामाने त्या दुरात्मा रावणाशी घनघोर युद्ध चालू ठेवले; बाणांचे मारा सोडतच त्याने सुषेणाला हे वचन सांगितले।
Verse 2
शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।6.102.1।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।6.102.2।।
बलीयसी रावणाच्या शक्तीने समरात घायाळ होऊन रक्तप्रवाहाने न्हालेला शूर लक्ष्मण पाहून, दुरात्मा रावणाशी घनघोर युद्ध देत आणि तरीही बाणांचा वर्षाव करत असलेल्या श्रीरामांनी सुषेणाला हे वचन सांगितले।
Verse 3
एषरावणवीर्येणलक्ष्मणःपतितोभुविः ।सर्पवच्चेष्टतेवीरोभूमौशोकमुदिरीयन् ।।।।
रावणाच्या पराक्रमाने आघात झालेला लक्ष्मण भूमीवर पडला आहे; तो वीर जमिनीवर सर्पासारखा तडफडतो आणि शोक वाढवितो।
Verse 4
शोणितार्द्रमिमंवीरंप्राणैःप्रियतरंमम ।पश्यतोममकाशक्तिर्योद्धुंपर्याकुलात्मनः ।।।।
माझ्या प्राणांपेक्षाही प्रिय अशा या वीराला रक्ताने माखलेले पाहून, माझे मन व्याकुळ झाले आहे; आता लढण्याची शक्ती माझ्यात कोठे आहे?
Verse 5
अ यं स समरश्लाघीभ्रातामेशुभलक्षणः ।यदिपञ्चत्वमापन्नःप्राणैर्मेकिंसुखेनवा ।।।।
युद्धात प्रशंसनीय आणि शुभ लक्षणांनी युक्त असा हा माझा भाऊ जर मृत्युमुखी पडला, तर मला प्राणांचे किंवा सुखाचे काय प्रयोजन?
Verse 6
लज्जतीवहिवीर्यंभ्रश्यतीवकराद्धनुः ।सायकाव्यवसीदन्तिदृष्टिर्भाष्पवशंगता ।।।।
माझे शौर्य जणू लज्जित होत आहे, हातातून धनुष्य गळून पडत आहे, बाण निकामी होत आहेत आणि दृष्टी अश्रूंच्या आहारी गेली आहे.
Verse 7
अवसीदन्तिगात्राणिस्वप्नयानेनृणामिव ।चिन्तामेवर्ततेतीव्रामुमूर्षापि च जायते ।।।।
स्वप्नात चालणाऱ्या माणसाप्रमाणे माझे अवयव गळून पडत आहेत. तीव्र चिंतेने मला ग्रासले आहे आणि आता मरण्याची इच्छाही निर्माण होत आहे.
Verse 8
भ्रातरंनिहतंदृष्टवारावणेनदुरात्मना ।विष्टनन्तंतुदुःखार्तंमर्मण्यभिहतंभृशम् ।।।।
दुरात्मा रावणाने घायाळ करून पाडलेला भाऊ पाहून—मर्मस्थानी अत्यंत जखमी होऊन दुःखाने कळवळत तडफडणारा—राम अतिशय व्याकुळ झाला।
Verse 9
राघवोभ्रातरंदृष्टवाप्रियंप्राणंबहिश्चरम् ।दुःखेनमहताविष्टोध्यानशोकपरायणः ।।।।
राघवाने आपल्या प्रिय भावाला—जणू प्राणच देहाबाहेर फिरत आहे असा—पाहताच, महान दुःखाने व्यापून शोकचिंतनात पूर्णतः निमग्न झाला।
Verse 10
परंविषादमापन्नोविललापाकुलेन्द्रियः ।भ्रातरंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंरणपांसुषु ।।।।
रणधुळीत पडलेला भाऊ लक्ष्मण पाहताच राम अत्यंत विषादात बुडाला; इंद्रिये व्याकुळ होऊन तो आक्रोशाने विलाप करू लागला।
Verse 11
विजयोऽपिहिमेशूर न प्रियायोपकल्पते ।अचक्षुर्विषयश्चन्द्रःकांप्रीतिंजनयिष्यति ।।।।
हे शूरवीरा! विजयही मला प्रिय वाटत नाही. ज्याच्या दृष्टीस चंद्र विषयच उरलेला नाही, तो चंद्र त्याला कोणता आनंद देईल?
Verse 12
किंमेयुद्धेनकिंप्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते ।यत्रायंनिहतश्शेतेरणमूर्धनिलक्ष्मणः ।।।।
मला या युद्धाचे काय, आणि प्राणांचे तरी काय? रणाच्या अग्रभागी लक्ष्मण आघात होऊन पडला असताना युद्धाचा काही उपयोग नाही.
Verse 13
यथैवमांवनंयान्तमनुयातिमहाद्युतिः ।अहमप्युपयास्यामितथैवैनंयमक्षयम् ।।।।
जसा महाद्युतिमान लक्ष्मण मला वनात जाताना अनुसरून आला, तसाच मीही आता त्याच्या मागे यमाच्या अक्षय धामास जाईन.
Verse 14
इष्टबन्धुजनोनित्यंमां स नित्यमनुव्रतः ।इमामवस्थांगमितोराक्षसैःकूटयोधिभिः ।।।।
जो नेहमी प्रिय बंधुजनांचा हितचिंतक होता आणि सदैव माझा निष्ठेने अनुवर्ती होता, त्याला कपटयुद्ध करणाऱ्या राक्षसांनी या अवस्थेला आणले.
Verse 15
देशेदेशेकलत्राणिदेशेदेशे च बान्दवाः ।तंतुदेशं न पश्यामियत्रभ्रातासहोदरः ।।।।
देशोदेशी पत्नी मिळतात, देशोदेशी बंधूही मिळतात; पण जिथे सख्खा सहोदर भाऊ पुन्हा मिळेल असा देश मला दिसत नाही.
Verse 16
इत्येवंविलपन्तंतंशोकविह्वलितेद्रनियम् ।विवेष्टमानंकरुणमच्छवसन्तंपुनःपुनः ।।।।राममाश्वासयनवीरसुषेनोवाक्यमब्रवीत
अशा रीतीने शोकाने व्याकुळ झालेल्या इंद्रियांसह करुणपणे तडफडत आणि पुन्हा पुन्हा दीर्घ उसासे टाकत असलेल्या श्रीरामांना पाहून वीर सुषेणाने त्यांना धीर देत असे वचन सांगितले।
Verse 17
किनुराज्येनदुर्धर्षलक्ष्मणेनविनामम ।कथंवक्ष्याम्यहंत्वम्बांसुमित्रांपुत्रवत्सलाम् ।।।।
दुर्धर्ष लक्ष्मणाविना मला राज्याचे काय करायचे? आणि पुत्रवत्सला माता सुमित्रेला मी कसे सांगू?
Verse 18
न मृथोयंमहाबाहो लक्ष्मणोलक्षमिवर्धन: ।न चास्यविक्रतंवक्त्रानापिशस्वासं न निष्प्रभं ।।।।
हे महाबाहो! लक्ष्मीवर्धन लक्ष्मण मेला नाही. त्याचे मुख विकृत झालेले नाही, श्वास थांबलेला नाही, आणि त्याची कांति देखील मावळलेली नाही.
Verse 19
सुप्रभंसुप्रसन्नं च मुखमस्यनिरीक्ष्यताम् ।।।।पद्मपत्रतलौहस्तौसुप्रसन्ने च लोचने ।
पाहा—त्याचे मुख तेजस्वी व प्रसन्न आहे; त्याचे करतळ पद्मपत्राच्या तळासारखे आहेत, आणि नेत्रही शांत व निर्मळ आहेत.
Verse 20
ऐ वं न विद्यतेरूपंगतासूनांविशम्पते ।।।।माविषादंमृकृथावीरसप्राणोऽयमरिन्दम ।
हे नरश्रेष्ठा! ज्यांचे प्राण गेले आहेत, त्यांच्यात असे रूप आढळत नाही. हे वीरा, शोक करू नकोस; हा शत्रुदमन अजून सप्राण आहे॥
Verse 21
आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।।।सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।
तो भूमीवर झोपल्यासारखा पडला आहे, अंग शिथिल आहेत; तरी त्याचा श्वासोच्छ्वास आणि वीराचे हृदय वारंवार धडधडत-कंपित होत प्राण असल्याचे सांगत आहे॥
Verse 22
एवमुक्त्वामहाप्राज्ञःसुषेणोराघवंवचः ।।।।समीपस्थमुवाचेदंहनूमन्तंमहाकपिम् ।
राघवाला असे बोलून महाप्राज्ञ सुषेणाने जवळ उभ्या असलेल्या महाकपी हनुमंताला हे सांगितले॥
Verse 23
सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
हे सौम्या! शीघ्र येथून त्या औषधिपर्वतावर जा, ज्याचा उल्लेख पूर्वी शुभ जाम्बवानाने केला होता. त्याच्या दक्षिण शिखरावर उगवलेल्या औषधी घेऊन ये—सवर्णकरणी, सावर्ण्यकरणी, संजीवकरणी आणि महौषधी सन्धानि—महात्मा वीर लक्ष्मणाच्या संजीवनासाठी॥
Verse 24
सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
असे सांगितल्यावर श्रीमान हनुमान औषधिपर्वतावर गेला; पण त्या महान औषधी ओळखता न आल्याने तो चिंतेत पडला॥
Verse 25
सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
हे वीरा! ‘सवर्णकरणी’, ‘सावर्ण्यकरणी’, ‘सञ्जीवकरणी’ आणि ‘सन्धानिनी’ या नावांच्या त्या महौषधी घेऊन ये; महात्मा वीर लक्ष्मणास पुन्हा प्राण येण्यासाठी।
Verse 26
इत्येवमुक्तोहनुमान्गत्वाचौषथिपर्वतम् ।।।।चिन्तामभ्यगमछ्रचीमानजानं स्ता महौषधीः ।
असे सांगितल्यावर श्रीमान हनुमान औषधिपर्वतावर गेला; पण त्या महान औषधी ओळखता न आल्याने तो चिंतेत पडला॥
Verse 27
तस्यबुद्धि: समुत्पन्नामारुतेरमितौजसः ।।।।इदमेवगमिष्यामिगृहीत्वाशिखरंगिरेः ।
तेव्हा अमित तेजस्वी मारुतीच्या मनात निश्चय उत्पन्न झाला—“मी त्वरित जाईन आणि पर्वताचे शिखरच उचलून नेईन।”
Verse 28
अस्मिंस्तुशिखरेजातामोषधिंतांसुखावहाम् ।।।।प्रतर्केणावगच्छामिसुषेणोह्यवमब्रवीत् ।
मी तर्काने असेच जाणतो की सुख देणारी ती औषधी याच शिखरावर उगवली आहे; कारण सुषेणाने तसेच सांगितले होते।
Verse 29
अगृह्ययदिगच्छामिविशल्यकरणीमहम् ।।।।कालात्ययेनदोषःस्याद्वैक्लब्यं च महद्भवेत् ।
मी विशल्यकरणी औषधी न घेता गेलो, तर विलंबामुळे दोष होईल आणि मोठी व्याकुळता उत्पन्न होईल।
Verse 30
इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।
असे चिंतन करून महाबली हनुमान वेगाने पर्वतश्रेष्ठाजवळ गेले. गिरीच्या शिखरावर चढून, फुललेल्या विविध वृक्षसमूहांसह ते शिखर उपटून काढले; आणि हरिशार्दूल हनुमानाने ते दोन्ही हातांनी उचलून समतोल धरले.
Verse 31
इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।6.102.30।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।6.102.31।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।
पाण्याने भरलेल्या निळ्या मेघासारखा, गिरीचे शिखर हातात घेऊन हनुमान आकाशात उडी मारून उंच झेपावला.
Verse 32
सनीलमिवजीमूतंतोयपूर्णंनभस्तलात् ।।।।उत्पपातगृहीत्वातुहनूमान् शिखरंगिरेः ।
पाण्याने भरलेल्या निळ्या मेघासारखा, गिरीचे शिखर हातात घेऊन हनुमान आकाशात उडी मारून उंच झेपावला.
Verse 33
समागम्यमहावेगःसंन्यस्यशिखरंगिरेः ।।।।विश्रम्यकिञ्चिद्धनुमान्सुषेणमिदमब्रवीत् ।
महावेगाने येऊन हनुमानाने गिरीचे शिखर खाली ठेवले. थोडा विसावा घेऊन तो सुषेणाला असे म्हणाला.
Verse 34
ओषधीर्नावगच्छामिताअहंहरिपुङ्गव ।।।।तदिदंशिखरंकृत्स्नंगिरेस्तस्याहृतंमया ।
हे हरिपुंगव! मला त्या औषधी ओळखता आल्या नाहीत; म्हणून त्या पर्वताचे हे संपूर्ण शिखरच मी उचलून आणले आहे.
Verse 35
एवंकथयमानंतुप्रशस्यपवनात्मजम् ।।।।सुषेणोवानरश्रेष्ठोजग्राहोत्पाट्यचौषधीः ।
पवनात्मज असे बोलत असता वानरश्रेष्ठ सुषेणाने त्याची प्रशंसा केली आणि आवश्यक औषधी उपटून घेऊन आला।
Verse 36
विस्मितास्तुबभूवुस्तेसर्वेवानरपुङ्गवाः ।।।।दृष्टवाहनूमतःकर्मसुरैरपिसुदुष्करम् ।
हनुमंताचे ते कर्म पाहून—जे देवांनाही अत्यंत दुर्धर—सर्व वानरपुंगव विस्मित झाले।
Verse 37
ततःसङ्क्षोदयित्वातामोषधिंवानरोत्तमः ।।।।लक्ष्मणस्यददौनस्तस्सुषेणस्सुमहाद्युतिः ।
त्यानंतर महातेजस्वी वानरोत्तम सुषेणाने ती औषधी कुटून लक्ष्मणाच्या नाकपुड्यांत दिली।
Verse 38
विशल्यस्ससमाघ्रायलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।विशल्योविरुजश्शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।
परवीरहंता लक्ष्मणाने ती औषधी घ्राण केली; शल्यातून मुक्त व वेदनारहित होऊन तो शीघ्रच भूमीवरून उठून उभा राहिला।
Verse 39
तमुत्थितंतुहरयोभूतलात्प्रेक्ष्यलक्ष्मणम् ।।।।साधुसावधितिसुप्रीतालक्ष्मणंप्रत्यपूजयन् ।
भूमीतून उठलेला लक्ष्मण पाहताच वानर अत्यंत आनंदित झाले. “साधु! साधु!” असा जयघोष करीत त्यांनी कृतज्ञतेने लक्ष्मणाचा आदरपूर्वक सत्कार केला।
Verse 40
एह्येहीत्यब्रवीद्रामोलक्ष्मणंपरवीरहा ।।।।सस्वजेस्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
पराक्रमी शत्रुवीरांचा संहार करणारा राम “ये, ये” असे म्हणत लक्ष्मणाला हाक मारून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी गाढ स्नेहाने त्याला घट्ट मिठीत घेतला।
Verse 41
ब्रवीच्छपरिष्वज्यसौमित्रिंराघवस्तदा ।।।।दिष्ट्यात्वांवीरपश्यामिमरणात्पुनरागतम् ।
तेव्हा राघवाने सौमित्राला मिठी मारून म्हटले—“वीरा, दैवकृपेने तू मृत्यूपासून पुन्हा परत आलेला मला दिसतो आहे।”
Verse 42
न हिमेजीवितेनार्थस्सीतयाविजयनेवा ।।।।कोहिमेवदतेनार्धस्त्वयिपञ्चत्वमागते ।
“माझ्यासाठी जीवनाचाही अर्थ उरला नसता—ना सीतेचा, ना विजयाचा; तू जर मृत्यूस प्राप्त झाला असतास, तर माझ्या वचनालाही काय किंमत राहिली असती?”
Verse 43
इत्येवंवदतस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।।।।भिन्नश्शिथिलयावाचालक्ष्मणोवाक्यमब्रवीत् ।
महात्मा राघव असे बोलत असताना, त्या शिथिल होत चाललेल्या वचनांनी व्याकुळ झालेला लक्ष्मण मंदावलेल्या वाणीने उत्तर बोलू लागला।
Verse 44
तांप्रतिज्ञांप्रतिज्ञायपुरासत्यपराक्रम ।।।।लघुःकश्चिदिवासत्त्वोनैवंवक्तुमिहार्हसि ।
हे सत्यपराक्रमी! पूर्वी ती प्रतिज्ञा करून, आता एखाद्या क्षुद्र आणि धैर्यहीन माणसाप्रमाणे तू असे बोलणे योग्य नाही.
Verse 45
न हिप्रतिज्ञांकुर्वन्तिवितथांसत्यवादिनः ।।।।लक्षणंहिमहत्त्वस्यप्रतिज्ञापरिपालनम् ।
सत्यवादी कधीही व्यर्थ प्रतिज्ञा करीत नाहीत; प्रतिज्ञेचे पालन हेच महानतेचे लक्षण आहे।
Verse 46
नैराश्यमुपगन्तुं च नालंतेमत्कृतेऽनघ ।।।।वधेनरावणस्याद्यप्रतिज्ञामनुपालय ।
हे अनघा! माझ्यासाठी निराश होणे तुला शोभत नाही; आज रावणाचा वध करून आपली प्रतिज्ञा पूर्ण कर।
Verse 47
नजीवन्यास्यतेशत्रुस्तवबाणपथंगतः ।।।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यसिंहस्येवमहागजः ।
तुझ्या बाणांच्या मार्गात आलेला शत्रू जिवंत सुटणार नाही—जसा तीक्ष्णदंत गर्जणाऱ्या सिंहासमोर महागज टिकत नाही।
Verse 48
अहंतुवधमिच्छामिशीघ्रमस्यदुरात्मनः ।।।।यावदस्तं न यात्येषकृतकर्मादिवाकरः ।
हा दुरात्मा याचा शीघ्र वध मला पाहावयास हवा—कृतकर्म होऊन हा दिवाकर अस्तास जाण्यापूर्वीच।
Verse 49
यदिवधमिच्छसिरावणस्यसङ्ख्येयदि च कृतांहितवेच्छसिप्रतिज्ञाम् ।यदितवराजसुताभिलाषआर्यकुरु च वचोममशीघ्रमद्यवीर ।।।।
हे आर्य वीरा! जर तुला रणांगणात रावणाचा वध हवा असेल, जर हितासाठी केलेली प्रतिज्ञा सफल व्हावी असे वाटत असेल, आणि जर राजकन्येची अभिलाषा असेल—तर आजच शीघ्र माझे वचन पाळ।
Frequently Asked Questions
Rāma’s grief creates a dharma-crisis: whether personal despair can override a public vow and wartime duty. The sarga resolves it by restoring Lakṣmaṇa and reaffirming that righteous action requires steadiness and commitment to vowed justice.
The chapter teaches that promise-keeping (pratijñā-paripālana) is a defining mark of greatness, and that sorrow—however human—must be integrated into disciplined action guided by reason, counsel, and service.
The Auṣadhi-parvata (mountain of medicinal herbs) and its southern peak are foregrounded as a curative landmark, reflecting epic-era cultural memory of healing knowledge integrated into battlefield narratives.