Sarga 113

Verse 1

रावणंनिहतंदृष्टवाराघवेणमहात्मना ।अन्तःपुराद्विनिष्पेतूराक्षस्यश्शोककर्शिताः ।।।।

महात्मा राघवाने रावणाला निहत केलेले पाहून, शोकाने कृश झालेल्या राक्षसी स्त्रिया अंतःपुरातून धावून बाहेर आल्या।

Verse 2

वार्यमाणास्सुबहुशोवेष्टन्त्यःक्षितिपांसुषु ।विमुक्तकेश्यश्शोकार्तागावोवत्सहतायथा ।।।।

पुन्हा पुन्हा आवरले तरी अनेक स्त्रिया भूमीच्या धुळीत लोळत होत्या; केस मोकळे सुटलेले, शोकाकुल होऊन त्या अशा विलाप करीत होत्या जशा वासरू मारले गेले की गायी करतात।

Verse 3

उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।।।

उत्तर द्वाराने राक्षसांसह बाहेर पडून त्या स्त्रिया भयंकर रणांगणात शिरल्या आणि मारले गेलेले पती शोधू लागल्या। ‘आर्यपुत्र!’ आणि ‘हा नाथ! मी अनाथ!’ असे सर्वत्र आक्रोश करीत, धडविहीन कबंधांनी भरलेल्या, रक्त व चिखलाने माखलेल्या भूमीवर त्या भटकत राहिल्या।

Verse 4

उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।6.113.3।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।6.113.4।।

उत्तर द्वाराने राक्षसांसह बाहेर पडून त्या भयंकर रणभूमीत गेल्या व मारलेले पती शोधू लागल्या; ‘आर्यपुत्र!’ आणि ‘हा नाथ!’ असे म्हणत, धडविहीन कबंधांनी आच्छादलेल्या व रक्त-चिखलाने गडद झालेल्या भूमीवर त्या सर्वत्र भटकत राहिल्या।

Verse 5

ताबाष्पपरिपूर्णाक्ष्योभर्तृशोकपराजिताः ।करेण्वइवनर्द्नत्योविनेदुर्हतयूथपाः ।।।।

त्यांचे डोळे अश्रूंनी भरले होते आणि पतीशोकाने त्या पराभूत झाल्या होत्या; मारलेल्या यूथपामुळे आक्रोश करणाऱ्या हत्तीणींसारख्या त्या गर्जून विलाप करू लागल्या।

Verse 6

ददृशुस्तामहाकायंमहावीर्यंमहाद्युतिम् ।रावणंनिहतम्भूमौनीलाञ्जनचयोपमम् ।।।।

त्यांनी महाकाय, महावीर्य व महाद्युती रावण भूमीवर निहत पडलेला पाहिला—नील अंजनशिलेच्या ढिगासारखा।

Verse 7

ताःपतिंसहसादृष्टवाशयानंरणपांसुषु ।निपेतुस्तस्यगात्रेषुछिन्नावनलताइव ।।।।

रणधुळीत पती शयित दिसताच त्या सहसा त्याच्या अंगांवर कोसळल्या—छिन्न झालेल्या वनलतांसारख्या।

Verse 8

बहुमानात्परिष्वज्यकाचिदेवंरुरोद ह ।चरणौकाचिदालम्ब्यकाचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च ।।।।

बहुमान-भक्तीने कुणी त्याला आलिंगन देऊन आक्रोशाने रडली; कुणी चरण धरून रडली, तर कुणी कंठाला लटकून विलाप करू लागली।

Verse 9

उत्क्षिप्य च भुजौकाचिद्भूमौसुपरिवर्तते ।हतस्यवदनंदृष्टवाकाचिन्मोहमुपागमत् ।।।।

कुणी भुजा उंचावून भूमीवर पडून तडफडत लोळू लागली; कुणी हताचा मुख पाहून मोहग्रस्त होऊन मूर्छित झाली।

Verse 10

काचिदङ्केशिरःकृत्वारुरोदमुखमीक्षती ।स्नापयन्तीमुखंबाष्पैस्तुषारैरिवपङ्कजम् ।।।।

एका स्त्रीने त्याचे शिर मांडीवर ठेवून मुखाकडे पाहत रडू लागली; अश्रूंनी त्याचे मुख असे स्नान घालत होती, जणू कमळावर दवबिंदू.

Verse 11

एवमार्ताःपतिंदृष्टवारावणंनिहतंभुवि ।चुक्रुशुर्भहुधाशोकाद्भूयस्ताःपर्यदेवयन् ।।।।

अशा रीतीने शोकाकुल झालेल्या त्या स्त्रिया, आपला पती रावण भूमीवर पडून मारलेला पाहून अनेक प्रकारे आक्रोश करू लागल्या; तीव्र शोकाने व्याकुळ होऊन पुन्हा पुन्हा करुण विलाप करू लागल्या।

Verse 12

येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।।।

ज्याच्यामुळे इंद्रही भयभीत झाला आणि ज्याने यमालाही थरकाप उडविला; ज्याने राजा वैश्रवण (कुबेर) याला पुष्पक विमानापासून वंचित केले; ज्याने गंधर्व, ऋषी आणि महात्मा देवांना रणांगणात भय दिले—तोच आज रणभूमीवर मारला जाऊन पडला आहे।

Verse 13

येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।6.113.12।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।6.113.13।।

ज्याने गंधर्व, ऋषी आणि महात्मा देवांना रणांगणात भयभीत केले होते—तोच आता येथे रणभूमीवर मारला जाऊन पडला आहे।

Verse 14

असुरेभ्यःसुरेभ्योवापन्नगेभ्योऽपिवातथा ।भयंयो न विजानातितस्येदंमानुषाद् भयम् ।।।।

जो असुरांपासून, देवांपासून किंवा नागांपासूनही कधी भय जाणत नव्हता—त्यालाच आज एका मनुष्यापासून भय प्राप्त झाले आहे।

Verse 15

अवध्योदेवतानांयस्तथादानवराक्षसाम् ।हतःसोऽयंरणेशेतेमानुषेणपदातिना ।।।।

जो देवतांनाही अवध्य होता आणि दानव-राक्षसांनाही ज्याचा वध अशक्य होता—तोच आता रणभूमीवर एका पायदळ मानवी वीराने मारून टाकला असून पडला आहे।

Verse 16

यो न शक्यस्सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा ।सोऽयंकश्चिदिवासत्त्वोमृत्युंमर्त्येनलम्भितः ।।।।

ज्याला देवही मारू शकले नाहीत, यक्षही नाहीत, तसेच असुरही नाहीत—तोच हा जणू सर्व पराक्रम हरपल्याप्रमाणे एका मर्त्याच्या हातून मृत्यूला प्राप्त झाला आहे।

Verse 17

एवंवदन्त्योरुरुदुस्तस्यतादुःखिताःस्त्रियः ।भूयएव च दुःखार्ताविलेपुश्चपुनःपुनः ।।।।

असे बोलत त्या दुःखित स्त्रिया त्याच्यासाठी मोठ्याने रडू लागल्या; शोकाने व्याकुळ होऊन त्या पुन्हा पुन्हा विलाप करू लागल्या।

Verse 18

अशृण्वतातुसुहृदांसततंहितवादिनाम् ।मरणायहृतासीताराक्षसाश्चनिपातिताः ।।।।एतास्सममिदानींतेवयमात्मा च पातितः ।

सतत हित बोलणाऱ्या सुहृदांचे तू ऐकले नाहीस; मृत्यूसाठीच तू सीतेचे हरण केलेस, आणि राक्षसही निपात झाले. आता आम्ही सर्व आणि तू स्वतःही—तुझ्या आत्म्यासह—एकत्र पतन पावलो आहोत।

Verse 19

ब्रुवाणोऽपिहितंवाक्यमिष्टोभ्राताविभीषणः ।।।।धृष्टंपरुषितोमोहत्त्वयात्मवथकाङ्क्षिणा ।

प्रिय भाऊ विभीषणानेही हिताचे वचन सांगितले तरी, मोहाने आंधळा होऊन, स्वतःच्या विनाशाची इच्छा बाळगणाऱ्या तूने त्याला धृष्टपणे कठोर व तिरस्कारयुक्त उत्तर दिलेस।

Verse 20

दिनिर्यातितातेस्वासतीतारामायमैथिली ।।।।ननस्स्याद्व्यसनंघोरमिदंमूलहरंमहत् ।

तू रामाची स्वतःची मैथिली सीता रामाकडे परत पाठविली असतीस, तर आम्हांला मुळासकट उखडून टाकणारे हे भयंकर संकट आले नसते।

Verse 21

वृत्तकामोभवेद्भ्रातारामोमित्रकुलंभवेत् ।।।।वयंचाध्विवाःसर्वाःसकमा न च शत्रवः ।

तुझ्या भावाचा हेतू सफल झाला असता; राम आमच्या कुळाचा मित्र झाला असता। आम्ही सर्वजणी विधवा झालो नसतो, आणि शत्रूंनाही आपली इच्छा पूर्ण झाली नसती।

Verse 22

त्वयापुनर्नृशंशंसेनसीतांसंरुन्धताबलात् ।।।।राक्षसावयमात्मा च त्रयंतुल्यंनिपातितम् ।

पण तू निर्दयी होऊन सीतेला बळजबरीने कैदेत ठेवलेस; म्हणून राक्षस, आम्ही, आणि तूही—ही तिन्ही समान रीतीने विनाशात कोसळली आहेत।

Verse 23

न कामकारःकामंवातवराक्षसपुङ्गव ।दैवंचेष्टयतेसर्वंहतंदैवेनहन्यते ।।।।

हे राक्षसश्रेष्ठा! ना केवळ मनमानी चालते, ना केवळ इच्छा; सर्व काही दैवच चालविते. ज्याला दैवाने घायाळ केले, तो दैवानेच नष्ट होतो।

Verse 24

वानराणांविनाशोऽयंराक्षसानां च तेरणे ।तवचैवमहाबाहो दैवयोगादुपागतः ।।।।

हे महाबाहो! या युद्धात वानरांचा, राक्षसांचा आणि तुझाही हा विनाश दैवयोगानेच घडून आला आहे।

Verse 25

नैवार्थेन न कामेनविक्रमेण न चाज्ञया ।शक्यादैवगतिर्लोकेनिवर्तयितुमुद्यता ।।।।

या लोकी एकदा प्रवृत्त झालेली दैवगती धनाने, कामनेने, पराक्रमाने किंवा राजाज्ञेनेही परत फिरविता येत नाही।

Verse 26

विलेपुरेवंदीनास्ताराक्षसाधिपयोषितः ।कुरर्यइवदुःखार्ताबाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।।।।

अशा रीतीने राक्षसाधिपाच्या स्त्रिया दीन होऊन विलाप करू लागल्या; दुःखाने व्याकुळ, कुररी पक्षिणींप्रमाणे, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी त्या आक्रोश करीत होत्या।